കൃപദുഃശാസനാഭ്യാം ച ജയദ്രഥമുഖൈസ്തഥാ । ഭഗദത്തവികര്ണാഭ്യാം ദ്രൌണിസൌബലബാഹ്ലികൈഃ
കൃപനും ദുഃശാസനനും ജയദ്രഥനും ഭഗദത്തനും വികർണ്ണനും ദ്രോണപുത്രനും ശകുനിയുടെ മകനും ബാഹ്ലികന്മാരും കൂടി കാവലിരുത്തി.
ഗുപ്തം പ്രവീരൈര്ലൌകൈശ്ച സാരവദ്ഭിര്മഹാത്മഭിഃ । യദഹന്യത സൈന്യം മേ ദിഷ്ടമത്ര പരായണമ്
ശക്തരും ധീരരുമായ മഹാത്മാക്കളും, യുക്തിയും പരിചയവും ഉള്ളവരും കാവലിരുത്തിയിട്ടും, എന്റെ സൈന്യം ഇവിടെ വിധിയുടെ വിധിയാൽ നശിച്ചു.
നൈതാദൃശം സമുദ്യോഗം ദൃഷ്ടവന്തോ ഹി മാനുഷാഃ । ഋഷയോ വാ മഹാഭാഗാഃ പുരാണാ ഭുവി സഞ്ജയ
ഇത്തരം വലിയ ശ്രമം മനുഷ്യരും ഭൂമിയിലെ പുരാതന മഹർഷികളും കണ്ടിട്ടില്ല, സഞ്ജയ.
ഈദൃശോഽപി ബലൌഘസ്തു സംയുക്തഃ ശസ്ത്രസംപദാ । വധ്യതേ യത്ര സംഗ്രാമേ കിമന്യദ്ഭാഗധേയതഃ
ഇത്ര വലിയ സൈന്യവും എല്ലാ ആയുധങ്ങളാലും സജ്ജീകരിച്ചിട്ടും യുദ്ധത്തിൽ നശിച്ചുവെങ്കിൽ, ഇതെന്താണ് വിധി അല്ലാതെ?
വിപരീതമിദം സര്വം പ്രതിഭാതി ഹി സഞ്ജയ । യത്രേദൃശം ബലം ഘോരം നാവധീദ്യുധി പാണ്ഡവാന്
സഞ്ജയ, എനിക്ക് എല്ലാം മറിച്ചുപോയതുപോലെ തോന്നുന്നു; ഇങ്ങനെ ഭയങ്കരമായ സൈന്യം യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവരെ ജയിക്കാതിരുന്നത് അതിശയമാണ്.
പാണ്ഡവാര്ഥായ നിയതം ദേവാസ്തത്ര സമാഗതാഃ । യുധ്യന്തേ മാമകം സൈന്യം യഥാഽവധ്യത സഞ്ജയ
നിശ്ചയമായും, പാണ്ഡവരുടെ വേണ്ടി ദേവന്മാരാണ് അവിടെ കൂടിയതും, അവർ എന്റെ സൈന്യത്തിനെതിരെ യുദ്ധം ചെയ്തതുകൊണ്ടാണ് അതു നശിച്ചത്, സഞ്ജയ.
ഉക്തോഽപി വിദുരേണാഹം ഹിതം പഥ്യം ച നിത്യശഃ । ന ച ജഗ്രാഹ തന്മന്ദഃ പുത്രോ ദുര്യോധനോ മമ
വിദുരൻ എപ്പോഴും എനിക്കു നല്ലതും ഉചിതവും ഉപദേശിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, എന്റെ മണ്ടനായ മകൻ ദുര്യോധനൻ അതൊന്നും കേട്ടില്ല.
തഥ്യാം മന്യേ മതിം തസ്യ സര്വജ്ഞസ്യ മഹാത്മനഃ । ആസീത്തഥാഽഽഗതം താത യേന ദൃഷ്ടമിദം പുരാ
അവൻ സർവ്വജ്ഞനും മഹാത്മാവുമാണ്; അവന്റെ ഉപദേശം ശരിയായിരുന്നു എന്ന് ഞാൻ ഇപ്പോൾ മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഇന്നുണ്ടായതെല്ലാം അവൻ മുമ്പേ കണ്ടതായിരുന്നു.
അഥവാ ഭാവ്യമേവം ഹി സംജയൈതേന സര്വഥാ । പുരാ ധാത്രാ യഥാ ദിഷ്ടം തത്തഥാ ന തദന്യഥാ
അല്ലെങ്കിൽ, സഞ്ജയ, ഇതെല്ലാം വിധിയാൽ സംഭവിക്കേണ്ടതായിരുന്നു; സൃഷ്ടാവൻ മുമ്പേ നിർണ്ണയിച്ചതു പോലെ തന്നെ സംഭവിക്കേണ്ടതായിരുന്നു.
ആത്മദോഷാത്ത്വയാ രാജന്പ്രാപ്തം വ്യസനമീദൃശമ് । ന ഹി ദുര്യോധനസ്താനി പശ്യതേ ഭരതര്ഷഭ
രാജാവേ, നിന്റെ തന്നെ തെറ്റുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെയൊരു ദുരന്തം സംഭവിച്ചത്; ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനായവനേ, ദുര്യോധനൻ ഇതൊന്നും കാണുന്നില്ല.
യാനി ത്വം പശ്യസേ രാജന്ധര്മസംകരകാരണാത്। തവ ദോഷാത്പുരാ വൃത്തം ദ്യൂതമേതദ്വിശാംപതേ
നീ ഇപ്പോൾ കാണുന്ന ധർമ്മസംകാരം നിന്റെ തെറ്റുകൊണ്ടാണ് മുമ്പേ സംഭവിച്ചത്; ഈ ജുവയാട്ടം അതിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്, രാജാവേ.
തവ ദോഷേണ യുദ്ദം ച പ്രവൃത്തം സഹ പാണ്ഡവൈഃ । ത്വമേവാദ്യ ഫലം ഭുങ്ക്ഷ്വ കൃത്വാ കില്ബിഷമാത്മനാ
നിന്റെ തെറ്റുകൊണ്ടാണ് പാണ്ഡവരോടൊപ്പം ഈ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചത്; നീ തന്നെ പാപം ചെയ്തതിനാൽ അതിന്റെ ഫലം ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കേണ്ടത് നിനക്കാണ്.
ആത്മനാ ഹി കൃതം കര്മ ആത്മനൈവോപഭുജ്യതേ। ഇഹ വാ പ്രേത്യ വാ രാജംസ്ത്വയാ പ്രാപ്തം യഥാതഥമ്
സ്വയം ചെയ്ത പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലം സ്വയം അനുഭവിക്കേണ്ടതാണല്ലോ, ഈ ലോകത്തോ മരിച്ചശേഷമോ; രാജാവേ, നിനക്ക് യോജിച്ചതാണിതു ലഭിച്ചത്.
തസ്മാദ്രാജന്സ്ഥിരോ ഭൂത്വാ പ്രാപ്യേദം വ്യസനം മഹത്। ശൃണു യുദ്ധം യഥാ വൃത്തം ശംസതോ മേ നരാധിപ
അതിനാൽ, രാജാവേ, ഈ വലിയ ദുരന്തം നേരിട്ടിട്ടും ധൈര്യത്തോടെ ഇരിക്കണം; ഈ യുദ്ധം എങ്ങനെ നടന്നുവെന്ന് ഞാൻ പറയുമ്പോൾ കേൾക്കൂ, മനുഷ്യരാജാവേ.
ഭീമസേനഃ സുനിശിതൈര്ബാണൈര്ഭിത്ത്വാ മഹാചമൂമ് । ആസസാദ തതോ വീരഃ സര്വാന്ദുര്യോധനാനുജാന്
ഭീമസേനൻ തീവ്രമായ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് വലിയ സൈന്യത്തെ തുളച്ച്, അവശേഷിച്ച് ധുര്യോധനന്റെ സഹോദരന്മാരെ നേരിട്ട് സമീപിച്ചു.
ദുഃശാസനം ദുര്വിഷഹം ദുഃസഹം ദുര്മദം ജയമ്। ജയത്സേനം വികര്ണം ച ചിത്രസേനം സുദര്ശനമ്
അവൻ ദുഃശാസനൻ, ദുര്വിഷഹൻ, ദുഃസഹൻ, ദുര്മദൻ, ജയൻ, ജയത്സേനൻ, വികർണ്ണൻ, ചിത്രസേനൻ, സുദർശൻ എന്നിവരെ നേരിട്ടു.
ചാരുചിത്രം സുവര്മാണം ദുഷ്കര്ണം കര്ണമേവ ച । ഏതാംശ്ചാന്യാംശ്ച സുബഹൂന്സമീപസ്ഥാന്മഹാരഥാന്
ചാരുചിത്രൻ, സുവർമ്മാൻ, ദുഷ്കർണ്ണൻ, കർണ്ണൻ തന്നെയും, സമീപം നിന്നിരുന്ന അനേകം മഹാരഥന്മാരെയും അവൻ നേരിട്ടു.
ധാര്തരാഷ്ട്രാന്സുസംക്രുദ്ധാന്ദൃഷ്ട്വാ ഭീമോ മഹാരഥഃ । ഭീഷ്മേണ സമരേ ഗുപ്താം പ്രവിവേശ മഹാചമൂമ്
ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ ക്രുദ്ധരായി നില്ക്കുന്നതു കണ്ട ഭീമൻ, ഭീഷ്മൻ സംരക്ഷിച്ചിരുന്ന വലിയ സൈന്യത്തിനുള്ളിലേക്ക് കടന്നു.
അഥാലോക്യ പ്രവിഷ്ടം തമൂചുസ്തേ സര്വ ഏവ തു । ജീവഗ്രാഹം നിഗൃഹ്ണീമോ വയമേനം നരാധിപാഃ
അവൻ അകത്തേക്ക് കടന്നതു കണ്ട രാജാക്കന്മാർ എല്ലാവരും, 'നമുക്ക് അവനെ ജീവനോടെ പിടിക്കാം,' എന്നു പറഞ്ഞു.
സ തൈഃ പരിവൃതഃ പാര്ഥോ ഭ്രാതൃഭിഃ കൃതനിശ്ചയൈഃ । പ്രജാസംഹരണേ സൂര്യഃ ക്രൂരൈരിവ മഹാഗ്രഹൈഃ
അവൻ ആ സഹോദരന്മാർ ചുറ്റി നിൽക്കുമ്പോൾ, പാർത്ഥൻ സകലജീവികളും നശിക്കുന്ന സമയത്ത് ക്രൂര ഗ്രഹങ്ങൾ ചുറ്റുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ആയിരുന്നു.
സംപ്രാപ്യ മധ്യം സൈന്യസ്യ ന ഭീഃ പാണ്ഡവമാവിശത്। യഥാ ദേവാസുരേ യുദ്ധേ മഹേന്ദ്രം പ്രാപ്യ ദാനവാന്
സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ എത്തിയപ്പോൾ, പാണ്ഡവനിൽ ഭയം ഒന്നും വന്നില്ല; ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ദാനവന്മാർ മഹേന്ദ്രനെ നേരിട്ടപ്പോൾ ഭയപ്പെട്ടില്ലാത്തതുപോലെ.
തതഃ ശതസഹസ്രാണി രഥിനാം സര്വശഃ പ്രഭോ । ഉദ്യതാനി ശരൈസ്തീവ്രൈസ്തമേകം പരിവവ്രിരേ
അപ്പോൾ, അയ്യാ, ലക്ഷക്കണക്കിന് രഥസേനാനികൾ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ ഉയർത്തി അവനെ ഒറ്റയ്ക്കു ചുറ്റി.
സ തേഷാം പ്രവരാന്യോധാന്ഹസ്ത്യശ്വരഥസാദിനഃ । ജഘാന സമരേ ശൂരോ ധാര്തരാഷ്ട്രാനചിന്തയന്
അവരെ കുറിച്ച് ഒന്നും ചിന്തിക്കാതെ, ഭീമൻ യുദ്ധത്തിൽ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരിൽ പ്രധാനരായവരെ—ആന, കുതിര, രഥങ്ങളിൽ യുദ്ധം ചെയ്തവരെ—തകർത്തു.
തേഷാം വ്യവസിതം ജ്ഞാത്വാ ഭീമസേനോ ജിഘൃക്ഷതാമ്। സമസ്താനാം വധേ രാജന്മതിം ചക്രേ മഹാമനാഃ
അവർക്കെല്ലാം തനിയെ പിടിക്കാനാണ് ഉദ്ദേശമെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, മഹോന്മാനായ ഭീമസേനൻ അവരെ എല്ലാം സംഹരിക്കണമെന്ന് തീരുമാനിച്ചു.
തതോ രഥം സമുത്സൃജ്യ ഗദാമാദായ പാണ്ഡവഃ । ഉവാച സാരഥിം ഭീമം സ്ഥീയതാമിതി ഭാരത
അതിനുശേഷം രഥം വിട്ട് ഗദ എടുത്ത്, പാണ്ഡവൻ തന്റെ സാരഥിയോട്, 'രഥം ഇവിടെ നിർത്തൂ,' എന്നു പറഞ്ഞു.
യാവദേതാന്ഹനിഷ്യാമി ധാര്തരാഷ്ട്രാന്സഹാനുഗാന് । ഇത്യുക്ത്വാ ഭീമസേനസ്തു പ്രവിശ്യ മഹതീം ചമൂമ് । ജഘാന ധാര്തരാഷ്ട്രാണാം തദ്ബലൌഘമഹാര്ണവമ്
'ഈ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരെയും അവരുടെ അനുചരന്മാരെയും ഞാൻ സംഹരിക്കുംവരെ കാത്തിരിക്കുക,' എന്നു പറഞ്ഞ് ഭീമസേനൻ വലിയ സൈന്യത്തിനുള്ളിൽ കയറി, ആ ധൃതരാഷ്ട്രസേനയുടെ മഹാസമുദ്രത്തെ തകർത്തു.
ഗദയാ ഭിമസേനേന താഡിതാ വാരണോത്തമാഃ । ഭിന്നകുമ്ഭാ മഹാകായാ ഭിന്നപൃഷ്ഠാസ്തഥൈവച
ഭീമസേനൻ ഗദയാൽ അടിച്ചപ്പോൾ, വലിയ ശരീരവും പൊട്ടിയ തലയും പുറവും ഉള്ള മികച്ച ആനകൾ വീണു.
ഭിന്നഗാത്രാഃ സഹാരോഹൈഃ ശേരതേ പര്വതാ ഇവ। രഥാശ്ച ഭഗ്നാസ്തിലശഃ സയോധാഃ ശതശോ രണേ
അവയുടെ അവയവങ്ങൾ പൊട്ടി, കയറിയിരുന്നവരോടൊപ്പം, പർവതങ്ങളെപ്പോലെ നിലത്തു വീണു; രഥങ്ങളും അതിലിരുന്ന യോദ്ധാക്കളും നൂറുകണക്കിന് യുദ്ധഭൂമിയിൽ തകർന്നുപോയി.
അശ്വാശ്ച സാദിനശ്ചൈവ പാദാതൈഃ സഹ ഭാരത । തത്രാദ്ഭുതമപശ്യാമ ഭീമസേനസ്യ വിക്രമമ്
കുതിരകളും കുതിരപ്പടയാളികളും, കാലാളുകളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു; ഭീമസേനന്റെ അത്ഭുതകരമായ വീര്യം ഞങ്ങൾ അവിടെ കണ്ടു.
യദേകഃ സമരേ രാജന്ബഹുഭിഃ സമയോധയത് । അന്തകാലേ പ്രജാഃ സര്വാ ദണ്ഡപാണിരിവാന്തകഃ
രാജാവേ, എങ്ങനെ അവൻ ഒറ്റയ്ക്ക് അനേകരെ നേരിട്ട് യുദ്ധം ചെയ്തു; കാലാന്തത്തിൽ എല്ലാ ജീവികളെയും നശിപ്പിക്കുന്ന യമനെപ്പോലെ.