ആരോഹേ പര്യവസ്കന്ദേ സരണേ സാന്തരപ്ലുതേ । സമ്യക്പ്രഹരണേ യാനേ വ്യപയാനേ ച കോവിദമ്
കുതിരയിലേറൽ, ഇറങ്ങൽ, മുന്നേറൽ, ചാടൽ, കൃത്യമായി ആക്രമിക്കൽ, വാഹനങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കൽ, പിന്മാറ്റം എന്നിവയിൽ അവർ നൈപുണ്യം നേടിയവരായിരുന്നു.
നാഗാശ്വരഥയാനേഷു ബഹുശഃ സുപരീക്ഷിതമ് । പരീക്ഷ്യ ച യഥാന്യായം വേതനേനോപപാദിതമ്
ആന, കുതിര, രഥം എന്നിവ ഓടിക്കുന്നതിൽ പലതവണ പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടവരും, യുക്തിപൂർവം പരിശോധിച്ച ശേഷം വേതനത്തോടുകൂടി നിയമിക്കപ്പെട്ടവരുമായിരുന്നു.
ന ഗോഷ്ഠ്യാ നോപകാരേണ ന ച ബന്ധുനിമിത്തതഃ । ന സൌഹൃദബലൈര്വാപി നാകുലീനപരിഗ്രഹൈഃ
അവർ കൂട്ടായ്മയാലോ, ഉപകാരത്താലോ, ബന്ധുത്വം കൊണ്ടോ, സൗഹൃദം കൊണ്ടോ, കുടുംബബന്ധം കൊണ്ടോ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടവരല്ല.
സമൃദ്ധജനമാര്യം ച തുഷ്ടസംബന്ധിബാന്ധവമ് । കൃതോപകാരഭൂയിഷ്ഠം യശസ്വി ച മനസ്വി ച
അവർ സമ്പന്നരും ഉന്നതവംശജരുമായിരുന്നു; ബന്ധുക്കളും സുഹൃത്തുക്കളും സംതൃപ്തരായി, ചെയ്ത സഹായങ്ങൾ മറക്കാത്തവരും, പ്രശസ്തരും ഉന്നതചിന്തയുള്ളവരുമായിരുന്നു.
സ്വജനൈസ്തു നരൈര്മുഖ്യൈര്ബഹുശോ ദൃഷ്ടകര്മഭിഃ । ലോകപാലോപമൈസ്താത പാലിതം ലോകവിശ്രുതമ്
അവർ സ്വന്തം ജനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പ്രധാന വ്യക്തികൾക്ക് കീഴിൽ, പലതവണ പ്രശസ്തമായ പ്രവർത്തികൾ ചെയ്തവരും ലോകരക്ഷകരെപ്പോലെയും ദേശത്ത് പ്രശസ്തരായവരുമായിരുന്നു.
ബഹുഭിഃ ക്ഷത്രിയൈര്ഗുപ്തം പൃഥിവ്യാം ലോകസംമതൈഃ । അസ്മാനഭിഗതൈഃ കാമാത്സബലൈഃ സപദാനുഗൈഃ
അവർ ഭൂമിയിൽ ലോകം അംഗീകരിച്ച അനേകം ക്ഷത്രിയന്മാരാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അവർ സ്വമേധയാ, മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടും അനുയായികളോടും കൂടി ഞങ്ങളിലേക്ക് എത്തിയവരായിരുന്നു.
മഹോദധിമിവാപൂര്ണമാപഗാഭിഃ സമന്തതഃ । അപക്ഷപക്ഷിസംകാശൈ രഥൈര്നാഗൈശ്ച സംവൃതമ്
നദികൾ ചുറ്റും നിറഞ്ഞ മഹാസമുദ്രംപോലെ, ചിറകുള്ള പക്ഷികളെപ്പോലെയുള്ള രഥങ്ങളും ആനകളും ചുറ്റി നിൽക്കുകയായിരുന്നു.
നാനായോധജലം ഭീമം വാഹനോര്മിതരങ്ഗിണമ്। ക്ഷേപണ്യസിഗദാശക്തിശരപ്രാസസാമാകുലമ്
വിവിധ യോദ്ധാക്കളാൽ നിറഞ്ഞു, ഭയങ്കരമായും, വാഹനങ്ങൾ തിരമാലകളെപ്പോലെ ഉണർത്തി, അസ്ത്രങ്ങൾ, വാളുകൾ, ഗദകൾ, കുന്തങ്ങൾ, അമ്പുകൾ, ഇലയുയർത്തിയ കുന്തങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് നിറഞ്ഞതായിരുന്നു.
ധ്വജഭൂഷണസംബാധം രത്നപട്ടസുസംചിതമ് । പരിധാവദ്ഭിരശ്വൈശ്ച വായുവേഗവികമ്പിതമ്
ധ്വജങ്ങളും അലങ്കാരങ്ങളും കൂമ്പാരമായി, രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച പട്ടകളും ചുറ്റി, കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ ഓടുന്ന കുതിരകളാൽ കുലുങ്ങുന്നതുമായിരുന്നു.
അപാരമിവ ഗര്ജന്തം സാഗരപ്രതിമം മഹത്। ദ്രോണഭീഷ്മാസിസംഗപ്തം ഗുപ്തം ച കൃതവര്മണാ
അവസാനമില്ലാത്തതുപോലെയും, കടലിനെപ്പോലെയും, ഗർജ്ജിച്ച്, ദ്രോണനും ഭീഷ്മനും വാൾകൊണ്ട് കാത്തും കൃതവർമ്മൻ കാവലിരുത്തിയും ഉണ്ടായിരുന്നത്.
കൃപദുഃശാസനാഭ്യാം ച ജയദ്രഥമുഖൈസ്തഥാ । ഭഗദത്തവികര്ണാഭ്യാം ദ്രൌണിസൌബലബാഹ്ലികൈഃ
കൃപനും ദുഃശാസനനും ജയദ്രഥനും ഭഗദത്തനും വികർണ്ണനും ദ്രോണപുത്രനും ശകുനിയുടെ മകനും ബാഹ്ലികന്മാരും കൂടി കാവലിരുത്തി.
ഗുപ്തം പ്രവീരൈര്ലൌകൈശ്ച സാരവദ്ഭിര്മഹാത്മഭിഃ । യദഹന്യത സൈന്യം മേ ദിഷ്ടമത്ര പരായണമ്
ശക്തരും ധീരരുമായ മഹാത്മാക്കളും, യുക്തിയും പരിചയവും ഉള്ളവരും കാവലിരുത്തിയിട്ടും, എന്റെ സൈന്യം ഇവിടെ വിധിയുടെ വിധിയാൽ നശിച്ചു.
നൈതാദൃശം സമുദ്യോഗം ദൃഷ്ടവന്തോ ഹി മാനുഷാഃ । ഋഷയോ വാ മഹാഭാഗാഃ പുരാണാ ഭുവി സഞ്ജയ
ഇത്തരം വലിയ ശ്രമം മനുഷ്യരും ഭൂമിയിലെ പുരാതന മഹർഷികളും കണ്ടിട്ടില്ല, സഞ്ജയ.
ഈദൃശോഽപി ബലൌഘസ്തു സംയുക്തഃ ശസ്ത്രസംപദാ । വധ്യതേ യത്ര സംഗ്രാമേ കിമന്യദ്ഭാഗധേയതഃ
ഇത്ര വലിയ സൈന്യവും എല്ലാ ആയുധങ്ങളാലും സജ്ജീകരിച്ചിട്ടും യുദ്ധത്തിൽ നശിച്ചുവെങ്കിൽ, ഇതെന്താണ് വിധി അല്ലാതെ?
വിപരീതമിദം സര്വം പ്രതിഭാതി ഹി സഞ്ജയ । യത്രേദൃശം ബലം ഘോരം നാവധീദ്യുധി പാണ്ഡവാന്
സഞ്ജയ, എനിക്ക് എല്ലാം മറിച്ചുപോയതുപോലെ തോന്നുന്നു; ഇങ്ങനെ ഭയങ്കരമായ സൈന്യം യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവരെ ജയിക്കാതിരുന്നത് അതിശയമാണ്.
പാണ്ഡവാര്ഥായ നിയതം ദേവാസ്തത്ര സമാഗതാഃ । യുധ്യന്തേ മാമകം സൈന്യം യഥാഽവധ്യത സഞ്ജയ
നിശ്ചയമായും, പാണ്ഡവരുടെ വേണ്ടി ദേവന്മാരാണ് അവിടെ കൂടിയതും, അവർ എന്റെ സൈന്യത്തിനെതിരെ യുദ്ധം ചെയ്തതുകൊണ്ടാണ് അതു നശിച്ചത്, സഞ്ജയ.
ഉക്തോഽപി വിദുരേണാഹം ഹിതം പഥ്യം ച നിത്യശഃ । ന ച ജഗ്രാഹ തന്മന്ദഃ പുത്രോ ദുര്യോധനോ മമ
വിദുരൻ എപ്പോഴും എനിക്കു നല്ലതും ഉചിതവും ഉപദേശിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, എന്റെ മണ്ടനായ മകൻ ദുര്യോധനൻ അതൊന്നും കേട്ടില്ല.
തഥ്യാം മന്യേ മതിം തസ്യ സര്വജ്ഞസ്യ മഹാത്മനഃ । ആസീത്തഥാഽഽഗതം താത യേന ദൃഷ്ടമിദം പുരാ
അവൻ സർവ്വജ്ഞനും മഹാത്മാവുമാണ്; അവന്റെ ഉപദേശം ശരിയായിരുന്നു എന്ന് ഞാൻ ഇപ്പോൾ മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഇന്നുണ്ടായതെല്ലാം അവൻ മുമ്പേ കണ്ടതായിരുന്നു.
അഥവാ ഭാവ്യമേവം ഹി സംജയൈതേന സര്വഥാ । പുരാ ധാത്രാ യഥാ ദിഷ്ടം തത്തഥാ ന തദന്യഥാ
അല്ലെങ്കിൽ, സഞ്ജയ, ഇതെല്ലാം വിധിയാൽ സംഭവിക്കേണ്ടതായിരുന്നു; സൃഷ്ടാവൻ മുമ്പേ നിർണ്ണയിച്ചതു പോലെ തന്നെ സംഭവിക്കേണ്ടതായിരുന്നു.
ആത്മദോഷാത്ത്വയാ രാജന്പ്രാപ്തം വ്യസനമീദൃശമ് । ന ഹി ദുര്യോധനസ്താനി പശ്യതേ ഭരതര്ഷഭ
രാജാവേ, നിന്റെ തന്നെ തെറ്റുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെയൊരു ദുരന്തം സംഭവിച്ചത്; ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനായവനേ, ദുര്യോധനൻ ഇതൊന്നും കാണുന്നില്ല.
യാനി ത്വം പശ്യസേ രാജന്ധര്മസംകരകാരണാത്। തവ ദോഷാത്പുരാ വൃത്തം ദ്യൂതമേതദ്വിശാംപതേ
നീ ഇപ്പോൾ കാണുന്ന ധർമ്മസംകാരം നിന്റെ തെറ്റുകൊണ്ടാണ് മുമ്പേ സംഭവിച്ചത്; ഈ ജുവയാട്ടം അതിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്, രാജാവേ.
തവ ദോഷേണ യുദ്ദം ച പ്രവൃത്തം സഹ പാണ്ഡവൈഃ । ത്വമേവാദ്യ ഫലം ഭുങ്ക്ഷ്വ കൃത്വാ കില്ബിഷമാത്മനാ
നിന്റെ തെറ്റുകൊണ്ടാണ് പാണ്ഡവരോടൊപ്പം ഈ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചത്; നീ തന്നെ പാപം ചെയ്തതിനാൽ അതിന്റെ ഫലം ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കേണ്ടത് നിനക്കാണ്.
ആത്മനാ ഹി കൃതം കര്മ ആത്മനൈവോപഭുജ്യതേ। ഇഹ വാ പ്രേത്യ വാ രാജംസ്ത്വയാ പ്രാപ്തം യഥാതഥമ്
സ്വയം ചെയ്ത പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലം സ്വയം അനുഭവിക്കേണ്ടതാണല്ലോ, ഈ ലോകത്തോ മരിച്ചശേഷമോ; രാജാവേ, നിനക്ക് യോജിച്ചതാണിതു ലഭിച്ചത്.
തസ്മാദ്രാജന്സ്ഥിരോ ഭൂത്വാ പ്രാപ്യേദം വ്യസനം മഹത്। ശൃണു യുദ്ധം യഥാ വൃത്തം ശംസതോ മേ നരാധിപ
അതിനാൽ, രാജാവേ, ഈ വലിയ ദുരന്തം നേരിട്ടിട്ടും ധൈര്യത്തോടെ ഇരിക്കണം; ഈ യുദ്ധം എങ്ങനെ നടന്നുവെന്ന് ഞാൻ പറയുമ്പോൾ കേൾക്കൂ, മനുഷ്യരാജാവേ.
ഭീമസേനഃ സുനിശിതൈര്ബാണൈര്ഭിത്ത്വാ മഹാചമൂമ് । ആസസാദ തതോ വീരഃ സര്വാന്ദുര്യോധനാനുജാന്
ഭീമസേനൻ തീവ്രമായ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് വലിയ സൈന്യത്തെ തുളച്ച്, അവശേഷിച്ച് ധുര്യോധനന്റെ സഹോദരന്മാരെ നേരിട്ട് സമീപിച്ചു.
ദുഃശാസനം ദുര്വിഷഹം ദുഃസഹം ദുര്മദം ജയമ്। ജയത്സേനം വികര്ണം ച ചിത്രസേനം സുദര്ശനമ്
അവൻ ദുഃശാസനൻ, ദുര്വിഷഹൻ, ദുഃസഹൻ, ദുര്മദൻ, ജയൻ, ജയത്സേനൻ, വികർണ്ണൻ, ചിത്രസേനൻ, സുദർശൻ എന്നിവരെ നേരിട്ടു.
ചാരുചിത്രം സുവര്മാണം ദുഷ്കര്ണം കര്ണമേവ ച । ഏതാംശ്ചാന്യാംശ്ച സുബഹൂന്സമീപസ്ഥാന്മഹാരഥാന്
ചാരുചിത്രൻ, സുവർമ്മാൻ, ദുഷ്കർണ്ണൻ, കർണ്ണൻ തന്നെയും, സമീപം നിന്നിരുന്ന അനേകം മഹാരഥന്മാരെയും അവൻ നേരിട്ടു.
ധാര്തരാഷ്ട്രാന്സുസംക്രുദ്ധാന്ദൃഷ്ട്വാ ഭീമോ മഹാരഥഃ । ഭീഷ്മേണ സമരേ ഗുപ്താം പ്രവിവേശ മഹാചമൂമ്
ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ ക്രുദ്ധരായി നില്ക്കുന്നതു കണ്ട ഭീമൻ, ഭീഷ്മൻ സംരക്ഷിച്ചിരുന്ന വലിയ സൈന്യത്തിനുള്ളിലേക്ക് കടന്നു.
അഥാലോക്യ പ്രവിഷ്ടം തമൂചുസ്തേ സര്വ ഏവ തു । ജീവഗ്രാഹം നിഗൃഹ്ണീമോ വയമേനം നരാധിപാഃ
അവൻ അകത്തേക്ക് കടന്നതു കണ്ട രാജാക്കന്മാർ എല്ലാവരും, 'നമുക്ക് അവനെ ജീവനോടെ പിടിക്കാം,' എന്നു പറഞ്ഞു.
സ തൈഃ പരിവൃതഃ പാര്ഥോ ഭ്രാതൃഭിഃ കൃതനിശ്ചയൈഃ । പ്രജാസംഹരണേ സൂര്യഃ ക്രൂരൈരിവ മഹാഗ്രഹൈഃ
അവൻ ആ സഹോദരന്മാർ ചുറ്റി നിൽക്കുമ്പോൾ, പാർത്ഥൻ സകലജീവികളും നശിക്കുന്ന സമയത്ത് ക്രൂര ഗ്രഹങ്ങൾ ചുറ്റുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ആയിരുന്നു.