വ്യൂഢം ദൃഷ്ട്വാ തു തത്സൈന്യം പിതാ ദേവവ്രതസ്തവ । കൌഞ്ചേന മഹതാ രാജന്പ്രത്യവ്യൂഹത വാഹിനീമ്
രാജാവേ, അങ്ങയുടെ പിതാവായ ദേവവ്രതൻ ആ സൈന്യം നിരത്തിയിരിക്കുന്നതു കണ്ടു, വലിയൊരു കൊക്ക് ആകൃതിയിലുള്ള നിരപ്പിൽ തന്റെ സൈന്യത്തെ ഒരുക്കി.
തസ്യ തുണ്ഡേ മഹേഷ്വാസോ ഭാരദ്വാജോ വ്യരോചത। അശ്വത്ഥാമാ കൃപശ്ചൈവ ചക്ഷുരാസ്താം ജനേശ്വര
ആ കൊക്കിന്റെ തൂവൽ ഭാഗത്ത് മഹാശരധാരി ഭാരദ്വാജൻ, അശ്വത്താമാനും കൃപനും കൂടി, ജനസമൂഹത്തിൽ പ്രകാശിച്ചു നിന്നു.
കൃതവര്മാ തു സഹിതഃ കാമ്ഭോജൈരഥ ബാഹ്ലികൈഃ । ശിരസ്യാസീന്നരശ്രേഷ്ഠഃ ശ്രേഷ്ഠഃ സര്വധനുഷ്മതാമ്
കൃതവർമ്മൻ, കാംഭോജരും ബാഹ്ലികരും കൂടെ ചേർന്ന്, ആ നിരപ്പിന്റെ തലയിൽ, എല്ലാ അമ്പുതിരികളിലും ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായവനായി നിലകൊണ്ടു.
ഗ്രീവായാം ശൂരസേനശ്ച തവ പുത്രശ്ച മാരിഷ । ദുര്യോധനോ മഹാരാജ രാജഭിര്ബഹുഭിര്വൃതഃ
കഴുത്ത് ഭാഗത്ത് ശൂരസേനനും, മഹാരാജാവേ, അങ്ങയുടെ മകനായ ദുര്യോധനനും, അനേകം രാജാക്കന്മാർ ചുറ്റിപ്പറ്റി നിലകൊണ്ടു.
പ്രാഗ്ജോതിഷസ്തു സഹിതോ മദ്രസൌവീരകേകയൈഃ । ഉരസ്യഭൂന്നരശ്രേഷ്ഠ മഹത്യാ സേനയാ വൃതഃ
പ്രാഗ്ജ്യോതിഷൻ, മദ്രർ, സൗവീരർ, കേകയർ എന്നിവരോടൊപ്പം, വലിയൊരു സൈന്യത്തോടെ, ആ നിരപ്പിന്റെ നെഞ്ച് ഭാഗത്ത് നിലകൊണ്ടു.
പൃഷ്ഠേ ചാസ്താം മഹേഷ്വാസാവാവന്ത്യൌ സപദാനുഗൌഃ । സ്വസേനയാ ച സഹിതഃ ശുശര്മാ പ്രസ്ഥലാധിപഃ । വാമം പക്ഷം സമാശ്രിത്യ ദംശിതഃ സമവസ്ഥിതഃ
പിന്നിൽ അവന്തി ദേശത്തിലെ മഹാശരധാരികളും അവരുടെ അനുയായികളും, പ്രസ്ഥലാധിപനായ ശുശർമനും തന്റെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം, ഇടതുവശത്ത് ഉറച്ച നിലയിൽ നിന്നു.
തുഷാരാ യവനാശ്ചൈവ ശകാശ്ച സഹ ചൂചുപൈഃ । ദക്ഷിണം പക്ഷമാശ്രിത്യ സ്ഥിതാ വ്യൂഹസ്ത ഭാരത
തുഷാരർ, യവനർ, ശകർ, ചൂചുപർ എന്നിവരും, ഭാരതാവംശജാ, വലതുവശത്ത് അവരവരുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിരന്നു.
ശ്രുതായുശ്ച ശാതായുശ്ച സൌമദത്തിശ്ച മാരിഷ । വ്യൂഹസ്യ ജഘനേ തസ്ഥൂ രക്ഷമാണാഃ പരസ്പരമ്
ശ്രുതായു, ശതായു, സൗമദത്തി എന്നീ മഹാരാജാക്കന്മാർ, ആ നിരപ്പിന്റെ പുറകിൽ പരസ്പരം സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് നിലകൊണ്ടു.
തതോ യുദ്ധായ സംജഗ്മുഃ പാണ്ഡവാഃ കൌരവൈഃ സഹ। സൂര്യോദയേ മഹാരാജ പ്രാവര്തത ജനക്ഷയഃ
അതിനുശേഷം പാണ്ഡവർ, കൌരവർക്ക് എതിരായി യുദ്ധത്തിന് മുന്നോട്ട് പോന്നു; സൂര്യോദയത്തിൽ, മഹാരാജാവേ, മനുഷ്യരുടെ നാശം ആരംഭിച്ചു.
പ്രതീയൂ രഥിനോ നാമാന്നാഗാശ്ച രഥിനോ യയുഃ । ഹയാരോഹാന്രഥാരോഹാ രഥിനശ്ചാപി സാദിനഃ
രഥികർ രഥികരെ നേരിട്ടു, ആനകൾ രഥികരെ ആക്രമിച്ചു, കുതിരപ്പടയാളികൾ രഥികരെ ആക്രമിച്ചു, രഥികർ കുതിരപ്പടയാളികളുമായി പോരാടുകയും ചെയ്തു.
സാദിനശ്ച ഹയാന്രാജന്രഥിനശ്ച മഹാരണേ । ഹസ്ത്യാരോഹാന്ഹയാരോഹാ രഥിനഃ സാദിനസ്തഥാ
കുതിരപ്പടയാളികൾ കുതിരകളെയും, മഹാരഥികർ മഹായുദ്ധത്തിൽ രഥികരെയും ആക്രമിച്ചു; ആനപ്പടയാളികൾ കുതിരപ്പടയാളികളെ, രഥികർ കുതിരപ്പടയാളികളെയും നേരിട്ടു.
രഥിനഃ പത്തിഭിഃ സാര്ധം സാദിനശ്ചാപി പത്തിഭിഃ । അന്യോന്യം സമരേ രാജന്പ്രത്യധാവന്നമര്ഷിതാഃ
രഥികർ കാലാളികളോടൊപ്പം, കുതിരപ്പടയാളികളും കാലാളികളോടൊപ്പം ചേർന്ന്, രാജാവേ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ പരസ്പരം ക്രോധത്തോടെ ആക്രമിച്ചു.
ഭീമസേനാര്ജുനയമൈര്ഗുപ്താ ചാന്യൈര്മഹാരഥൈഃ । ശുശുഭേ പാണ്ഡവീ സേനാ നക്ഷത്രൈരിവ ശര്വരീ
ഭീമസേനനും അർജുനനും മറ്റു മഹാരഥികരും സംരക്ഷിച്ച പാണ്ഡവസൈന്യം, നക്ഷത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട രാത്രിപോലെ പ്രകാശിച്ചു.
തഥാ ഭീഷ്മകൃപദ്രോണശല്യദുര്യോധനാദിഭിഃ । തവാപി ച ബഭൌ സേനാ ഗ്രഹൈര്ദ്യൌരിവ സംവൃതാഃ
അതുപോലെ, ഭീഷ്മൻ, കൃപൻ, ദ്രോൺ, ശല്യൻ, ദുര്യോധനൻ തുടങ്ങിയവരാൽ സംരക്ഷിതമായ അങ്ങയുടെ സൈന്യവും ഗ്രഹങ്ങൾ കൊണ്ട് ആകൃതിയുള്ള ആകാശംപോലെ ഭംഗിയായി തിളങ്ങി.
ഭീമസേനസ്തു കൌന്തേയോ ദ്രോണം ദൃഷ്ട്വാ പരാക്രമീ । അഭ്യയാഞ്ജവനൈരശ്വൈര്ഭാരദ്വാജസ്യ വാഹിനീമ്
കുന്തിപുത്രനായ ഭീമസേനൻ, ദ്രോണനെ കണ്ടപ്പോൾ, വേഗമുള്ള കുതിരകളിൽ കയറി ഭാരദ്വാജന്റെ സൈന്യത്തിലേക്ക് ചാർജ്ജ് ചെയ്തു.
ദ്രോണാസ്തു സമരേ ക്രുദ്ധോ ഭീമം നവഭിരായസൈഃ । വിവ്യാധ സമരശ്ലാഘീ മര്മാണ്യുദ്ദിഷ്യ വീര്യവാന്
യുദ്ധത്തിൽ കോപത്തോടെ ദ്രോൺ, വീരനായ ഭീമനെ, ഒൻപത് ഇരുമ്പ് അമ്പുകൾ കൊണ്ട് അവന്റെ പ്രധാന ഭാഗങ്ങൾ ലക്ഷ്യമാക്കി വെടിവച്ചു.
ദൃഢാഹതസ്തോ ഭീമോ ഭാരദ്വാജസ്യ സംയുഗേ। സാരഥിം പ്രേഷയാമാസ യമസ്യ സദനം പ്രതി
യുദ്ധത്തിൽ ഭാരദ്വാജൻ ശക്തിയായി അടി നൽകിയപ്പോൾ, ഭീമൻ തന്റെ രഥസാരഥിയെ യമലോകത്തേക്ക് അയച്ചു.
സ സംഗൃഹ്യ സ്കവയം വാഹാന്ഭാരദ്വാജഃ പ്രതാപവാന് । വ്യധമത്പാണ്ഡവീം സേനാം തൂലരാശിമിവാനലഃ
കയറ്റം പിടിച്ചു പിടിച്ചു, വീരനായ ഭാരദ്വാജൻ പാണ്ഡവസൈന്യത്തെ, തീ പഞ്ചസാരക്കൂമ്പാരത്തെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ ചിതറിച്ചു.
തേ വദ്യമാനാ ദ്രോണേന ഭീഷ്മേണ ച നരോത്തമാഃ । സൃഞ്ജയാഃ താവകം സൈന്യം ഭീമാര്ജുനപരിക്ഷതമ്
ദ്രോണനും ഭീഷ്മനും കയ്യേറ്റം ചെയ്തപ്പോൾ, ശ്രീഞ്ജയന്മാർ, ഭീമനും അർജ്ജുനനും നേരത്തെ തന്നെ തകർത്തിരുന്ന നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ വീണ്ടും ആക്രമിച്ചു.
തഥൈവ താവകം സൈന്യം ഭീമാര്ജുനപരിക്ഷതമ്। മുഹ്യതേ തത്രതത്രൈവ സമദേവ വരാങ്ഗനാ
അതുപോലെ തന്നെ, ഭീമനും അർജ്ജുനനും തകർത്തിരുന്ന നിങ്ങളുടെ സൈന്യം, യുദ്ധഭൂമിയിലെ പല ഭാഗങ്ങളിലും വീണ്ടും വീണ്ടും ആശങ്കയിലായി.
അഭിദ്യേതാം തതോ വ്യൂഹൌ തസ്മിന്വീരവരക്ഷയേ। ആസീദ്വ്യതികരോ ഘോരസ്തവ തേഷാം ച ഭാരത
അവിടെ വീരന്മാരുടെ നിര തകർന്നപ്പോൾ, ഭാരത, നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിനും അവരുടെ സൈന്യത്തിനുമിടയിൽ ഭയങ്കരമായ ഒരു ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉണ്ടായി.
തദദ്ഭുതമപശ്യാമ താവകാനാം പരൈഃ സഹ । ഏകായനഗതാഃ സര്വേ യദയുധ്യന്ത ഭാരത
ഭാരത, ഞങ്ങൾ അത്ഭുതകരമായ ഒരു കാഴ്ച കണ്ടു: നിങ്ങളുടെ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് ഒന്നായി ശത്രുക്കളെ നേരിട്ടു പോരാടുകയായിരുന്നു.
പ്രതിസംവാര്യ ചാസ്ത്രാണി തേഽന്യോന്യസ്യ വിശാംപതേ । യുയുധുഃ പാണ്ഡവാശ്ചൈവ കൌരവാശ്ച മഹാബലാഃ
ആയുധങ്ങൾ പരസ്പരം തടഞ്ഞുകൊണ്ട്, മഹാബലശാലികളായ പാണ്ഡവരും കൗരവരും യുദ്ധം തുടർന്നു, രാജാവേ.
ഏവം ബഹുഗുണം സൈന്യമേവം ബഹുവിധം പരമ്। വ്യൂഢമേവം യഥാശാസ്ത്രമമോഘം ചൈവ സഞ്ജയ
സഞ്ജയ, അങ്ങനെ സൈന്യം വളരെ വലിയതും പലവിധങ്ങളായതും ആയുധശാസ്ത്രപ്രകാരം നിരത്തിയതും പരാജയപ്പെടാത്തതുമായിരുന്നു.
ജുഷ്ടമസ്മാകമത്യന്തമഭികാമം ച നഃ സദാ । പ്രഹൃഷ്ടം വ്യസനോപേതം പുരസ്താദ്ദൃഷ്ടവിക്രമമ്
അത് ഞങ്ങളുടെ ഉത്സാഹഭരിതരായ യോദ്ധാക്കളാൽ നിറഞ്ഞതും, എപ്പോഴും ആഗ്രഹപൂർവകമായതും, സന്തോഷത്തോടൊപ്പം ദു:ഖം അനുഭവിച്ചവരുമായി മുന്നിൽ വീരത്വം കാണിച്ചവരുമായി കാണപ്പെട്ടു.
നാതിവൃദ്ധമബാലം ച ന കൃശം ന ച പീവരമ് । ലഘുവൃത്തായതപ്രായം സാഗരാകാരമവ്യയമ്
അവിടെ അതിയായി വയസ്സായവരും അതിയായി ബാലരുമില്ല; അതിയായി ക്ഷീണിച്ചവരുമല്ല, അതിയായി കൂർത്തവരുമല്ല. മിതമായ വലിപ്പവും നീളവും ഉള്ളവരാണ്; സമുദ്രംപോലെ വിശാലവും ക്ഷയിക്കാത്തതുമാണ് ആ സൈന്യം.
ആത്തസന്നാഹശസ്ത്രം ച ബഹുശസ്ത്രപരിഗ്രഹമ് । അസിയുദ്ധേ നിയുദ്ധേ ച ഗദായുദ്ധേ ച കോവിദമ്
അവർ കാവലും ആയുധങ്ങളും ധരിച്ചവരും, പലതരം ആയുധങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിൽ നിപുണരുമായിരുന്നു. വാൾയുദ്ധത്തിലും കൈയങ്കളിലും ഗദായുദ്ധത്തിലും പ്രാവീണ്യം ഉള്ളവരായിരുന്നു.
പ്രാസര്ഷ്ടിതോമരേഷ്വാജൌ പരിഘേഷ്വായസേഷു ച । ഭിണ്ഡിപാലേഷു ശക്തീഷു മുസലേഷു ച സര്വശഃ
അവർ കുന്തം, ശൂലം, തുരങ്കം, ഇരുമ്പ് വടി, കല്ലെറിയുന്ന ഉപകരണങ്ങൾ, ചുറ്റിക, മുള്ളുവടി തുടങ്ങിയ എല്ലാ ആയുധങ്ങളിലും യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യം കാണിച്ചവരായിരുന്നു.
കമ്പനേഷു ച ചാപേഷു കണപേഷു ച സര്വശഃ । ക്ഷേണണീയേഷു ചിത്രേഷു മുഷ്ടയുദ്ധേഷു ച ക്ഷമമ്
അവർ വില്ലും അമ്പും മറ്റു എല്ലാ തരം പ്രക്ഷേപായുധങ്ങളും കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിലും, കൈയങ്കളിലും ശക്തിപ്രദർശന മത്സരങ്ങളിലും നിപുണരായിരുന്നു.
അപരോക്ഷം ച വിദ്യാസു വ്യായാമേ ച കൃതശ്രമമ് । ശസ്ത്രഗ്രഹണവിദ്യാസു സര്വാസു പരിനിഷ്ഠിതമ്
അവർ എല്ലാ വിദ്യകളിലും നേരിട്ട് പരിശീലനം നേടിയവരും, വ്യായാമത്തിൽ കഠിനാധ്വാനം ചെയ്തവരുമായിരുന്നു. ആയുധങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിലെ എല്ലാ കലകളിലും അവർ പ്രാവീണ്യം നേടിയിരുന്നു.