അരക്ഷന്മകരവ്യൂഹം ഭീഷ്മോ രാജന്സമന്തതഃ । തഥൈവ പാണ്ഡവാ രാജന്നരക്ഷന്വ്യൂഹമാത്മനഃ
ഭീഷ്മൻ, രാജാവേ, എല്ലാ ദിശകളിലും മകരവ്യൂഹത്തെ കാത്തു. അതുപോലെ പാണ്ഡവന്മാരും തങ്ങളുടെ വ്യൂഹം കാത്തു.
അജാതശത്രുഃ ശത്രൂണാം മനാംസി സമകമ്പയത്।' ശ്യേനവദ്വ്യൂഹ്യ തം വ്യൂഹം ധൌമ്യസ്യ വചനാത്സ്വയമ്
അജാതശത്രു ശത്രുക്കളുടെ മനസ്സിൽ ഭയം വിതറി. ധൗമ്യന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം, താനേ ശ്യേനവ്യൂഹം ഒരുക്കി.
സ ഹി തസ്യ സുവിജ്ഞാത അഗ്നിചിത്യേഷു ഭാരത। മകരസ്തു മഹാവ്യൂഹസ്തവ പുത്രസ്യ ധീമതഃ
അവൻ അതിന്റെ ഘടനയും അഗ്നിയുടെ സ്ഥാനംപോലും നന്നായി അറിഞ്ഞിരുന്നു, ഭാരതാ. മകരവ്യൂഹം നിന്റെ ബുദ്ധിശാലിയായ മകന്റെ വലിയ വ്യൂഹമായിരുന്നു.
സ്വയം സര്വേണ സൈന്യേന ദ്രോണേനാനുമതസ്തദാ । യഥാവ്യൂഹം ശാന്തനവഃ സോഽന്വവര്തത തത്പുനഃ
തന്നെ അനുഗമിച്ച മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടും കൂടെ, ദ്രോണന്റെ സമ്മതത്തോടെ, ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ആ വ്യൂഹം യഥാവിധി പിന്തുടർന്നു.
സ നിര്യയൌ മഹാരാജ പിതാ ദേവവ്രതസ്തവ । മഹതാ രഥവംശേന സംവൃതോ രഥിനാം വരഃ
അപ്പോൾ, രാജാവേ, നിന്റെ അച്ഛൻ ദേവവ്രതൻ, രഥികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മഹാരഥന്മാരിൽ പ്രധാനനായ് പുറപ്പെട്ടു.
ഇതരേതരമന്വീയുര്യഥാഭാഗമവസ്ഥിതാഃ । രഥിനഃ പത്തയശ്ചൈവ ദന്തിനഃ സാദിനസ്തഥാ
അവർ ഓരോരുത്തരും തങ്ങൾക്ക് നിശ്ചയിച്ച സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് പരസ്പരം പിന്തുടർന്നു; രഥികർ, കാൽസേന, ആനപ്പട, കുതിരപ്പട എന്നിവരും അങ്ങനെ തന്നെ.
താന്ദൃഷ്ട്വാഽഭ്യുദ്യതാന്സങ്ഖ്യേ പാണ്ഡവാ ഹി യശസ്വിനഃ । ശ്യേനവ്യൂഹേന സംവ്യൂഹ്യ സമനഹ്യന്ത സംയുഗേ
യുദ്ധഭൂമിയില് പാണ്ഡവര് മഹത്വം നിറഞ്ഞവരായി മുന്നോട്ട് വരുന്നത് കണ്ടപ്പോള്, അവര് ശ്യേനവ്യൂഹം ആക്കി യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി.
അശോഭത മുഖേ തസ്യ ഭീമസേനോ മഹാബലഃ । നേത്രേ ശിഖണ്ഡീ ദുര്ധര്ഷോ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നശ്ച പാര്ഷതഃ
ആ വ്യൂഹത്തിന്റെ മുഖഭാഗത്ത് മഹാബലശാലിയായ ഭീമസേനന് നിന്നു; കണ്ണുകളായി ജയിക്കാനാവാത്ത ശിഖണ്ഡിയും പൃഷ്ടന്റെ മകനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും നിന്നു.
ശീര്ഷേ തസ്യാഭവദ്വീരഃ സാത്യകിഃ സത്യവിക്രമഃ । വിധുന്വന്ഗാണ്ഡിവം പാര്ഥോ ഗ്രീവായാമഭവത്തദാ
അവന്റെ തലയില് ധൈര്യശാലിയായ സത്യകി നിലകൊണ്ടു; കഴുത്ത് ഭാഗത്ത് അര്ജുനന് ഗാണ്ഡീവം വീശി നിന്നു.
അക്ഷൌഹിണ്യാ സമം തത്ര വാമപക്ഷോഽഭവത്തദാ । മഹാത്മാ ദ്രുപദഃ ശ്രീമാന്സഹ പുത്രേണ സംയുഗേ
അകൗഹിണിയുടെ ഇടതുവശത്ത് മഹാത്മാവായ ദ്രുപദന് തന്റെ മകനോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിനായി നിന്നു.
ദക്ഷിണശ്ചാഭവത്പക്ഷഃ കൈകേയോഽക്ഷൌഹിണീപതിഃ । പൃഷ്ഠതോ ദ്രൌപദേയാശ്ച സൌഭദ്രശ്ചാപി വീര്യവാന്
വലതുവശത്ത് അകൗഹിണിയുടെ അധിപനായ കൈകേയ രാജാവും, പിന്നില് ദ്രൗപദിയുടെ മക്കളും സുബദ്രയുടെ വീരനായ മകനും നിന്നു.
പൃഷ്ഠേ സമഭവച്ഛ്രീമാന്സ്വയം രാജാ യുധിഷ്ഠിരഃക । ഭ്രാതൃഭ്യാം സഹിതോ വീരോ യമാഭ്യാം ചാരുവിക്രമഃ
പിന്നില് തന്നെ ധര്മപുത്രനായ രാജാവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരന് തന്റെ ഇരട്ട സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം മഹാവീര്യത്തോടെ നിന്നു.
പ്രവിശ്യ തു രണേ ഭീമോ മകരം മുഖതസ്തദാ। ഭീഷ്മമാസാദ്യ സംഗ്രാമേ ച്ഛാദയാമാസ സായകൈഃ
ഭീമന് വ്യൂഹത്തിന്റെ മുഖം വഴി യുദ്ധഭൂമിയില് കടന്നു, യുദ്ധത്തില് ഭീഷ്മനെ നേരിട്ട് അമ്പുകള് കൊണ്ട് മൂടി.
തതോ ഭീഷ്മോ മഹാസ്രാണി പാതയാമാസ ഭാരത। മോഹയന്പാണ്ഡുപുത്രാണാം വ്യൂഢം സൈന്യം മഹാഹവേ
അതിനുശേഷം ഭീഷ്മന് മഹത്തായ അമ്പമഴകള് വീശി, പാണ്ഡവസൈന്യത്തിന്റെ വ്യൂഹം അത്ഭുതപ്പെടുത്തിച്ചു.
സംമുഹ്യതി തദാ സൈന്യേ ത്വരമാണോ ധനംജയഃ । ഭീഷ്മം ശരസഹസ്രേണ വിവ്യാധ രണമൂര്ധനി
സൈന്യം ആശങ്കയില് ആയപ്പോള് ധനഞ്ജയന് വേഗത്തില് നീങ്ങി, യുദ്ധഭൂമിയില് ഭീഷ്മനെ ആയിരം അമ്പുകള് കൊണ്ട് തൊട്ടു.
പ്രതിസംവാര്യ ചാസ്രാണി ഭീഷ്മമുക്താനി സംയുഗേ। സ്വേനാനീകേന ഹൃഷ്ടേന യുദ്ധായ സമുപസ്ഥിതഃ
യുദ്ധത്തില് ഭീഷ്മന് വിട്ട അമ്പുകള് തടഞ്ഞ്, തന്റെ സന്തോഷഭരിതമായ സൈന്യത്തോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി നിന്നു.
തതോ ദുര്യോധനോ രാജാ ഭാരജ്വാജമഭാഷത । പൂര്വം ദൃഷ്ട്വാ വധം ഘോരം ബലസ്യ ബലിനാം വരഃ
അതിനുശേഷം രാജാവ് ദുര്യോധനന് ഭരദ്വാജപുത്രനോടു പറഞ്ഞു; തന്റെ ശക്തമായ സൈന്യത്തിന്റെ ഭയാനകമായ നാശം ആദ്യം കണ്ടശേഷം.
ഭ്രാതൄണാം ച വധം യുദ്ധേ സ്മരമാണോ മഹാരഥഃ। ആചാര്യഃ സതതം ഹി ത്വം ഹിതകാമോ മമാനഘ
യുദ്ധത്തില് സഹോദരന്മാരുടെ വധം ഓര്മ്മിച്ച്, മഹാരഥിയായ അവന് പറഞ്ഞു: 'ഗുരുവേ, നീ എപ്പോഴും എന്റെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനാണ്, പാപരഹിതനേ.'
വയം ഹി ത്വാം സമാശ്രിത്യ ഭീഷ്മം ചൈവ പിതാമഹമ് । ദേവാനപി രണേ ജേതും പ്രാര്ഥയാമോ ന സംശയഃ
നാം നിന്നെയും പിതാമഹനായ ഭീഷ്മനെയും ആശ്രയിച്ച്, യുദ്ധത്തില് ദേവന്മാരെയും ജയിക്കാമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു; ഇതില് സംശയമില്ല.
കിമു പാണ്ഡുസുതാകന്യുദ്ധേ ഹീനവീര്യപരാക്രമാന് । സ തഥാ കുരു ഭദ്രം തേ യഥാ വധ്യന്തി പാണ്ഡവാഃ
ശക്തിയും ധൈര്യവും കുറവായ പാണ്ഡവന്മാരെ ജയിക്കേണ്ടത് എത്ര വലിയ കാര്യമാണെന്നോ? അതിനാല് ഭദ്രനായവനേ, പാണ്ഡവര് നശിക്കേണ്ടതുപോലെ നീ പ്രവര്ത്തിക്കണം.
ഏവമുക്തസ്തതോ ദ്രോണസ്തവ പുത്രേണ മാരിഷ । തത്ര സംപ്രേക്ഷ്യ രാജനം സംക്രുദ്ധ ഇവ നിശ്ചസന്
ഇങ്ങനെ നിന്റെ മകനാല് അഭിസംബോധന ചെയ്യപ്പെട്ട ദ്രോണന്, രാജാവിനെ നോക്കി, കോപം നിറഞ്ഞവനായി സംസാരിച്ചു.
ബാലിശസ്ത്വം ന ജാനീഷേ പാണ്ഡവാനാം പരാക്രമമ് । ന ശക്യാ ഹി യഥാ ജേതും പാണ്ഡവാ ഹി മഹാബലാഃ
നീ ബാലിഷനാണ്, പാണ്ഡവരുടെ വീര്യം നിനക്ക് അറിയില്ല; മഹാബലശാലിയായ പാണ്ഡവരെ നിന്റെ വിചാരപ്രകാരം ജയിക്കാനാവില്ല.
യഥാബലം യഥാവീര്യം കര്മ കുര്യാമഹം ഹി തേ। ഇത്യുക്തവാ തേ സുതം രാജന്നഭ്യപദ്യത വാഹിനീമ് । അഭിനത്പാണ്ഡവാനീകം പ്രേക്ഷമാണസ്യ സാത്യകേഃ
'എന്റെ ശക്തിക്കും ധൈര്യത്തിനും അനുസരിച്ച് ഞാന് നിന്നുവേണ്ടി പ്രവര്ത്തിക്കും,' എന്ന് പറഞ്ഞ്, രാജാവേ, അവന് നിന്റെ മകനോടു പറഞ്ഞു, സൈന്യത്തിലേക്ക് മുന്നേറി, സത്യകി നോക്കുന്പോള് പാണ്ഡവസൈന്യത്തെ ആക്രമിച്ചു.
സാത്യകിസ്തു തതോ ദ്രൌണം വാരയാമാത ഭാരത। തയോഃ പ്രവവൃതേ യുദ്ധം ഘോരരൂപം ഭയാവഹമ്
അതിനുശേഷം സത്യകി ദ്രോണനെ തടഞ്ഞു; അവരുടെ ഇടയില് ഭയാനകവും ഉഗ്രവുമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.
ശൈനേയം തു രണേ ക്രുദ്ധോ ഭാരദ്വാജഃ പ്രതാപാവാന്। അവിധ്യന്നിശിതൈര്ബാണൈര്ജത്രുദേശേ ഹസന്നിവ
യുദ്ധത്തിൽ കോപത്തോടെ ധൈര്യശാലിയായ ഭാരദ്വാജൻ, ശൈനേയന്റെ നെഞ്ചിൽ കൂരായുധങ്ങൾ കൊണ്ട് അടി ചെയ്തു, ചിരിച്ചുപോലെയായിരുന്നു അവൻ.
ഭീമസേനസ്തതഃ ക്രുദ്ധോ ഭാരദ്വാജമവിധ്യത । സംരക്ഷന്സാത്യകിം രാജന്ദ്രോണാച്ഛസ്ത്രഭൃതാം വരാത്
അതിനുശേഷം ഭീമസേനനും കോപത്തോടെ, ആയുധങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ദ്രോണനിൽ നിന്ന് സാത്യകിയെ രക്ഷിക്കാൻ ഭാരദ്വാജനെ അടി ചെയ്തു.
തതോ ദ്രോണശ്ച ഭീഷ്മശ്ച തഥാ ശല്യശ്ച മാരിഷ। ഭീമസേനം രണേ ക്രുദ്ധാശ്ഛാദയാംചക്രിരേ ശരൈഃ
അപ്പോൾ ദ്രോണനും ഭീഷ്മനും ശല്യനും, യുദ്ധത്തിൽ കോപത്തോടെ ഭീമസേനനെ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് മൂടി.
തത്രാഭിമന്യുഃ സംക്രുദ്ധോ ദ്രൌപദേയാശ്ച മാരിഷ । വിവ്യധുര്നിശിതൈര്ബൈണൈഃ സര്വാംസ്താനുദ്യതായുധാന്
അവിടെ, അഭിമന്യുവും ദ്രൗപദിയുടെ മക്കളും കോപത്തോടെ ആയുധം ഉയർത്തിയ എല്ലാ വീരന്മാരെയും കൂരായുധങ്ങൾ കൊണ്ട് അടി ചെയ്തു.
ദ്രോണഭീഷ്മൌ തു സംക്രുദ്ധാവാപതന്തൌ മഹാബലൌ । പ്രത്യുദ്യയൌ ശിഖണ്ഡീ തു മഹേഷ്വാസോ മഹാഹവേ
ദ്രോണനും ഭീഷ്മനും മഹാശക്തിയോടെ കോപത്തോടെ മുന്നോട്ട് ചാർജ്ജ് ചെയ്തു; എന്നാൽ മഹാശരധാരി ശിഖണ്ഡി മഹാസമരത്തിൽ അവരെ നേരിട്ട് എതിർന്നു.
പ്രഗൃഹ്യ ബലവദ്വീരോ ധനുര്ജലദനിഃശ്വനമ് । അഭ്യവര്ഷച്ഛരൈസ്തൂര്ണം ഛാദയാനോ ദിവാകരമ്
ശക്തിയുള്ള വീരൻ, മേഘഗർജ്ജനപോലെ മുഴങ്ങുന്ന വില്ല് പിടിച്ച്, വേഗത്തിൽ അമ്പുകൾ മഴപോലെ പ്രയോഗിച്ച് സൂര്യനെ മൂടി.