തമബ്രവീന്മഹാരാജ ഭീഷ്മഃ ശാന്തനവഃ പുനഃ । മാഹാത്മ്യം തേ ശ്രുതം രാജന്കേശവസ്യ മഹാത്കമനഃ
അപ്പോൾ ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ഭീഷ്മൻ വീണ്ടും രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: കേശവന്റെ അത്ഭുതകരമായ മഹത്വം നീ കേട്ടല്ലോ.
നരസ്യ ച യഥാതത്ത്വം യന്മാം ത്വം പൃച്ഛസേ നൃപ। യദര്ഥം നൃഷു സംഭൂതൌ നരാനാരായണാവൃഷീ
നരനും നാരായണനും മനുഷ്യരിൽ മുനികളായി ജനിച്ചതിന്റെ ഉദ്ദേശം എന്താണെന്ന് നീ എന്നോട് ചോദിച്ച കാര്യത്തിന്റെ സത്യം ഞാൻ പറയുന്നു.
അവധ്യൌ ച യഥാ വീരൌ സംയുഗേഷ്വപരാജിതൌ । യഥാ ച പാണ്ഡവാ രാജന്നവധ്യാ യുധി കസ്യചിത്
അവരെയും പാണ്ഡവന്മാരെയും യുദ്ധത്തിൽ ആരും ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തതും, അവർ എങ്ങനെ അജേയരാണെന്നും ഞാൻ പറയുന്നു.
പ്രീതിമാന്ഹി ദൃഢം കൃഷ്ണഃ പാണ്ഡവേഷു യശസ്വിഷു । തസ്മാദ്ബ്രവീമി രാജേന്ദ്ര ശമോ ഭവതു പാണ്ഡവൈഃ
കൃഷ്ണൻ പാണ്ഡവന്മാരോടു ദൃഢമായ സ്നേഹം പുലർത്തുന്നു. അതുകൊണ്ടു മഹാരാജാവേ, ഞാൻ പറയുന്നു: പാണ്ഡവന്മാരുമായി സമാധാനം പുലർത്തണം.
പൃഥിവീം ഭുങ്ക്ഷ്വ സഹിതോ ഭ്രാതൃഭിര്ബലിഭിര്വശീ । നരാനാരായണൌ ദേവാവവജ്ഞായ നശിഷ്യസി
നീയും നിന്റെ ശക്തിയുള്ള സഹോദരന്മാരും ചേർന്ന് ഭൂമി ഭോഗിക്കൂ. ദൈവസ്വരൂപികളായ നരനെയും നാരായണനെയും അവഗണിച്ചാൽ നശിച്ചുപോകും.
ഏവമുക്ത്വാ തവ പിതാ തൂഷ്ണീമാസീദ്വിശാംപതേ । വ്യസര്ജയച്ച രാജാനം ശയനം ച വിവേശ ഹ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, നിന്റെ അച്ഛൻ മൗനമായ് ഇരുന്നു, രാജാവിനെ വിട്ടയച്ചു, തന്റെ കിടക്കയിലേക്ക് പോയി.
രാജാ ച ശിബിരം പ്രായാത്പ്രണിപത്യ മഹാത്മനേ । ശിശ്യേ ച ശയനേ ശുഭ്രേ രാത്രിം താം ഭരതര്ഷഭ
രാജാവും മഹാത്മാവിനോട് വന്ദനം ചെയ്ത് തന്റെ പാളയത്തിലേക്ക് പോയി. ആ രാത്രി ശുദ്ധമായ കിടക്കയിൽ കിടന്നു വിശ്രമിച്ചു, ഭാരതശ്രേഷ്ഠ.
വ്യുഷിതായാം തു ശര്വര്യാമുദിതേ ച ദിവാകരേ। ഉഭേ സേനേ മഹാരാജ യുദ്ധായൈവ സമീയതുഃ
രാത്രി കഴിഞ്ഞ് സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ, മഹാരാജാവേ, ഇരുവശത്തുള്ള സൈന്യങ്ങളും യുദ്ധത്തിനായി ഒരുമിച്ചു.
അഭ്യധാവന്ത സംക്രുദ്ധാഃ പരസ്പരജിഗീഷവഃ । തേ സര്വേ സഹിതാ യുദ്ധേ സമാലോക്യ പരസ്പരമ്
അവർ എല്ലാവരും കോപത്തോടെ പരസ്പരം ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഒരുമിച്ച് മുഖാമുഖം കണ്ടു.
പാണ്ഡവാ ധാര്തരാഷ്ട്രാശ്ച രാജന്ദര്മന്ത്രിതേ തവ। വ്യൂഹൌ ച വ്യൂഹ്യ സംരബ്ധാഃ സംപ്രഹൃഷ്ടാഃ പ്രഹാരിണഃ
പാണ്ഡവരും ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരും, രാജാവേ, മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ച് സൈന്യങ്ങളെ ക്രമപ്പെടുത്തി, ഉത്സാഹത്തോടും സന്തോഷത്തോടും കൂടി യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി.
അരക്ഷന്മകരവ്യൂഹം ഭീഷ്മോ രാജന്സമന്തതഃ । തഥൈവ പാണ്ഡവാ രാജന്നരക്ഷന്വ്യൂഹമാത്മനഃ
ഭീഷ്മൻ, രാജാവേ, എല്ലാ ദിശകളിലും മകരവ്യൂഹത്തെ കാത്തു. അതുപോലെ പാണ്ഡവന്മാരും തങ്ങളുടെ വ്യൂഹം കാത്തു.
അജാതശത്രുഃ ശത്രൂണാം മനാംസി സമകമ്പയത്।' ശ്യേനവദ്വ്യൂഹ്യ തം വ്യൂഹം ധൌമ്യസ്യ വചനാത്സ്വയമ്
അജാതശത്രു ശത്രുക്കളുടെ മനസ്സിൽ ഭയം വിതറി. ധൗമ്യന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം, താനേ ശ്യേനവ്യൂഹം ഒരുക്കി.
സ ഹി തസ്യ സുവിജ്ഞാത അഗ്നിചിത്യേഷു ഭാരത। മകരസ്തു മഹാവ്യൂഹസ്തവ പുത്രസ്യ ധീമതഃ
അവൻ അതിന്റെ ഘടനയും അഗ്നിയുടെ സ്ഥാനംപോലും നന്നായി അറിഞ്ഞിരുന്നു, ഭാരതാ. മകരവ്യൂഹം നിന്റെ ബുദ്ധിശാലിയായ മകന്റെ വലിയ വ്യൂഹമായിരുന്നു.
സ്വയം സര്വേണ സൈന്യേന ദ്രോണേനാനുമതസ്തദാ । യഥാവ്യൂഹം ശാന്തനവഃ സോഽന്വവര്തത തത്പുനഃ
തന്നെ അനുഗമിച്ച മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടും കൂടെ, ദ്രോണന്റെ സമ്മതത്തോടെ, ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ആ വ്യൂഹം യഥാവിധി പിന്തുടർന്നു.
സ നിര്യയൌ മഹാരാജ പിതാ ദേവവ്രതസ്തവ । മഹതാ രഥവംശേന സംവൃതോ രഥിനാം വരഃ
അപ്പോൾ, രാജാവേ, നിന്റെ അച്ഛൻ ദേവവ്രതൻ, രഥികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മഹാരഥന്മാരിൽ പ്രധാനനായ് പുറപ്പെട്ടു.
ഇതരേതരമന്വീയുര്യഥാഭാഗമവസ്ഥിതാഃ । രഥിനഃ പത്തയശ്ചൈവ ദന്തിനഃ സാദിനസ്തഥാ
അവർ ഓരോരുത്തരും തങ്ങൾക്ക് നിശ്ചയിച്ച സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് പരസ്പരം പിന്തുടർന്നു; രഥികർ, കാൽസേന, ആനപ്പട, കുതിരപ്പട എന്നിവരും അങ്ങനെ തന്നെ.
താന്ദൃഷ്ട്വാഽഭ്യുദ്യതാന്സങ്ഖ്യേ പാണ്ഡവാ ഹി യശസ്വിനഃ । ശ്യേനവ്യൂഹേന സംവ്യൂഹ്യ സമനഹ്യന്ത സംയുഗേ
യുദ്ധഭൂമിയില് പാണ്ഡവര് മഹത്വം നിറഞ്ഞവരായി മുന്നോട്ട് വരുന്നത് കണ്ടപ്പോള്, അവര് ശ്യേനവ്യൂഹം ആക്കി യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി.
അശോഭത മുഖേ തസ്യ ഭീമസേനോ മഹാബലഃ । നേത്രേ ശിഖണ്ഡീ ദുര്ധര്ഷോ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നശ്ച പാര്ഷതഃ
ആ വ്യൂഹത്തിന്റെ മുഖഭാഗത്ത് മഹാബലശാലിയായ ഭീമസേനന് നിന്നു; കണ്ണുകളായി ജയിക്കാനാവാത്ത ശിഖണ്ഡിയും പൃഷ്ടന്റെ മകനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും നിന്നു.
ശീര്ഷേ തസ്യാഭവദ്വീരഃ സാത്യകിഃ സത്യവിക്രമഃ । വിധുന്വന്ഗാണ്ഡിവം പാര്ഥോ ഗ്രീവായാമഭവത്തദാ
അവന്റെ തലയില് ധൈര്യശാലിയായ സത്യകി നിലകൊണ്ടു; കഴുത്ത് ഭാഗത്ത് അര്ജുനന് ഗാണ്ഡീവം വീശി നിന്നു.
അക്ഷൌഹിണ്യാ സമം തത്ര വാമപക്ഷോഽഭവത്തദാ । മഹാത്മാ ദ്രുപദഃ ശ്രീമാന്സഹ പുത്രേണ സംയുഗേ
അകൗഹിണിയുടെ ഇടതുവശത്ത് മഹാത്മാവായ ദ്രുപദന് തന്റെ മകനോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിനായി നിന്നു.
ദക്ഷിണശ്ചാഭവത്പക്ഷഃ കൈകേയോഽക്ഷൌഹിണീപതിഃ । പൃഷ്ഠതോ ദ്രൌപദേയാശ്ച സൌഭദ്രശ്ചാപി വീര്യവാന്
വലതുവശത്ത് അകൗഹിണിയുടെ അധിപനായ കൈകേയ രാജാവും, പിന്നില് ദ്രൗപദിയുടെ മക്കളും സുബദ്രയുടെ വീരനായ മകനും നിന്നു.
പൃഷ്ഠേ സമഭവച്ഛ്രീമാന്സ്വയം രാജാ യുധിഷ്ഠിരഃക । ഭ്രാതൃഭ്യാം സഹിതോ വീരോ യമാഭ്യാം ചാരുവിക്രമഃ
പിന്നില് തന്നെ ധര്മപുത്രനായ രാജാവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരന് തന്റെ ഇരട്ട സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം മഹാവീര്യത്തോടെ നിന്നു.
പ്രവിശ്യ തു രണേ ഭീമോ മകരം മുഖതസ്തദാ। ഭീഷ്മമാസാദ്യ സംഗ്രാമേ ച്ഛാദയാമാസ സായകൈഃ
ഭീമന് വ്യൂഹത്തിന്റെ മുഖം വഴി യുദ്ധഭൂമിയില് കടന്നു, യുദ്ധത്തില് ഭീഷ്മനെ നേരിട്ട് അമ്പുകള് കൊണ്ട് മൂടി.
തതോ ഭീഷ്മോ മഹാസ്രാണി പാതയാമാസ ഭാരത। മോഹയന്പാണ്ഡുപുത്രാണാം വ്യൂഢം സൈന്യം മഹാഹവേ
അതിനുശേഷം ഭീഷ്മന് മഹത്തായ അമ്പമഴകള് വീശി, പാണ്ഡവസൈന്യത്തിന്റെ വ്യൂഹം അത്ഭുതപ്പെടുത്തിച്ചു.
സംമുഹ്യതി തദാ സൈന്യേ ത്വരമാണോ ധനംജയഃ । ഭീഷ്മം ശരസഹസ്രേണ വിവ്യാധ രണമൂര്ധനി
സൈന്യം ആശങ്കയില് ആയപ്പോള് ധനഞ്ജയന് വേഗത്തില് നീങ്ങി, യുദ്ധഭൂമിയില് ഭീഷ്മനെ ആയിരം അമ്പുകള് കൊണ്ട് തൊട്ടു.
പ്രതിസംവാര്യ ചാസ്രാണി ഭീഷ്മമുക്താനി സംയുഗേ। സ്വേനാനീകേന ഹൃഷ്ടേന യുദ്ധായ സമുപസ്ഥിതഃ
യുദ്ധത്തില് ഭീഷ്മന് വിട്ട അമ്പുകള് തടഞ്ഞ്, തന്റെ സന്തോഷഭരിതമായ സൈന്യത്തോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി നിന്നു.
തതോ ദുര്യോധനോ രാജാ ഭാരജ്വാജമഭാഷത । പൂര്വം ദൃഷ്ട്വാ വധം ഘോരം ബലസ്യ ബലിനാം വരഃ
അതിനുശേഷം രാജാവ് ദുര്യോധനന് ഭരദ്വാജപുത്രനോടു പറഞ്ഞു; തന്റെ ശക്തമായ സൈന്യത്തിന്റെ ഭയാനകമായ നാശം ആദ്യം കണ്ടശേഷം.
ഭ്രാതൄണാം ച വധം യുദ്ധേ സ്മരമാണോ മഹാരഥഃ। ആചാര്യഃ സതതം ഹി ത്വം ഹിതകാമോ മമാനഘ
യുദ്ധത്തില് സഹോദരന്മാരുടെ വധം ഓര്മ്മിച്ച്, മഹാരഥിയായ അവന് പറഞ്ഞു: 'ഗുരുവേ, നീ എപ്പോഴും എന്റെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനാണ്, പാപരഹിതനേ.'
വയം ഹി ത്വാം സമാശ്രിത്യ ഭീഷ്മം ചൈവ പിതാമഹമ് । ദേവാനപി രണേ ജേതും പ്രാര്ഥയാമോ ന സംശയഃ
നാം നിന്നെയും പിതാമഹനായ ഭീഷ്മനെയും ആശ്രയിച്ച്, യുദ്ധത്തില് ദേവന്മാരെയും ജയിക്കാമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു; ഇതില് സംശയമില്ല.
കിമു പാണ്ഡുസുതാകന്യുദ്ധേ ഹീനവീര്യപരാക്രമാന് । സ തഥാ കുരു ഭദ്രം തേ യഥാ വധ്യന്തി പാണ്ഡവാഃ
ശക്തിയും ധൈര്യവും കുറവായ പാണ്ഡവന്മാരെ ജയിക്കേണ്ടത് എത്ര വലിയ കാര്യമാണെന്നോ? അതിനാല് ഭദ്രനായവനേ, പാണ്ഡവര് നശിക്കേണ്ടതുപോലെ നീ പ്രവര്ത്തിക്കണം.