ഉത്തമം ജവമാസ്ഥായ പ്രയയുര്യത്ര സോഽഭവത്। താന്പ്രയാതാന്സമാലോക്യ യുധിഷ്ഠിരപുരോഗമാഃ
അവരുടെ ഏറ്റവും ഉത്തമമായ കുതിരകളില് കയറി, അവിടെ അവന് എവിടെയുണ്ടോ അവിടേക്ക് പോയി; അവരെ, മുന്നില് യുദിഷ്ഠിരന് നയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതും കണ്ടു—
പഞ്ചാലാഃ പാണ്ഡവൈഃ സാര്ധം പൃഷ്ഠതോഽനുയയുഃ പരാന്। താന്യനീകാന്യഥാലോക്യ രാക്ഷസേന്ദ്രഃ പ്രതാപവാന്
പാഞ്ചാലന്മാരും പാണ്ഡവന്മാരോടൊപ്പം പിന്നില് പിന്തുടര്ന്നു; ആ സൈന്യങ്ങള് അടുത്തുവരുന്നത് കണ്ട ശക്തശാലിയായ രാക്ഷസരാജാവ്—
നനാദ സുമഹാനാദം വിസ്ഫോടമശനേരിവ । തസ്യ തം നിനദം ശ്രുത്വാ ദൃഷ്ട്വാ നാഗാംശ്ച യുധ്യതഃ
ഇടിമുഴക്കുപോലുള്ള ഒരു വലിയ കൂക്കല് മുഴക്കി; ആ കൂക്കല് കേട്ടും ആനകള് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതും കണ്ടു—
ഭീഷ്മഃ ശാന്തനവോ ഭൂയോ ഭാരദ്വാജമഭാഷത । ന രോചതേ മേ സംഗ്രാമോ ഹൈഡിമ്ബേന ദുരാത്മനാ
ശാന്തനുവിന്റെ മകനായ ഭീഷ്മന് വീണ്ടും ഭാരദ്വാജപുത്രനോടു പറഞ്ഞു: "ഹൈഡിംബന്റെ ദുഷ്ടമകനോടുള്ള ഈ യുദ്ധം എനിക്ക് ഇഷ്ടമല്ല."
ബലവീര്യമസാവിഷ്ടഃ സസഹായശ്ച സാംപ്രതജ് । നൈഷ ശക്യോ യുധാ ജേതുമപി വജ്രഭൃതാ സ്വയമ്
ശക്തിയും വീരവും നിറഞ്ഞതും, ഇപ്പോള് കൂട്ടുകാരോടുകൂടിയതുമായ അവനെ യുദ്ധത്തില് പോലും ഇടിയുധാരിയായവന് പോലും ജയിക്കാന് കഴിയില്ല.
ലബ്ധലക്ഷഃ പ്രഹാരീ ച വയം ച ശ്രാന്തവാഹനാഃ। പാഞ്ചാലൈഃ പാണ്ഡവേയൈശ്ച ദിവസം ക്ഷതവിക്ഷതാഃ
അവന് ലക്ഷ്യം കണ്ടെത്തി ശക്തമായി ആക്രമിക്കുന്നു; ഞങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങള് പാഞ്ചാലന്മാരുടെയും പാണ്ഡവന്മാരുടെയും അമ്പുകള് കൊണ്ടു മുഴുവന് ദിവസം മുറിവേറ്റു ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഇദാനീം യുധി നിര്ജേതും ന ശക്യോഽസൌ സ രാക്ഷസഃ । അസ്തമഭ്യേതി സവിതാ രാത്രൌ യോദ്ധും കന ശക്യതേ। അവഹാരമതഃ കുര്മഃ ശ്വോ യോത്സ്യാമഃ പരൈ സഹ
ഇപ്പോൾ ആ രാക്ഷസനെ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല; സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നു, രാത്രി യുദ്ധം നടത്താൻ ആര്ക്കും കഴിയില്ലല്ലോ. അതിനാൽ നമുക്ക് പിന്മാറാം; നാളെ വീണ്ടും ശത്രുക്കളെ നേരിടാം.
പിതാമഹവചഃ ശ്രുത്വാ യഥാ ചക്രുഃസ്മ കൌരവാഃ । ഉപായേനാപയാനം തേ ഘടോത്കചഭയാര്ദിതാഃ
പിതാമഹന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു, കൌരവന്മാർ അതുപോലെ തന്നെ ചെയ്തു; ഘടോൽക്കചന്റെ ഭയത്തിൽ അവർ ഒരു തന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് പിന്മാറി.
കൌരവേഷു നിവൃത്തേഷു പാണ്ഡവാ ജിതകാശിനഃ। സിംഹനാദാന്ഭൃശം ചക്രുഃ ശങ്ഖാന്ദധ്മുശ്ച ഭാരത
കൌരവന്മാർ പിന്മാറിയപ്പോൾ, ജയിച്ച പാണ്ഡവന്മാർ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ ആട്ടം വിളിച്ചു, ശക്തിയായി ശംഖങ്ങൾ ഊതി.
ഏവം തദഭവദ്യുദ്ധം ദിവസം ഭരതര്ഷഭ । പാണ്ഡവാനാം കുരൂണാം ച പുരസ്കൃത്യ ഘടോത്കചമ്
അന്നേ ദിവസം, ഭാരതശ്രേഷ്ഠ, പാണ്ഡവരും കൌരവരും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം ഘടോൽക്കചൻ മുന്നിൽ നിന്ന് നയിച്ചു.
കൌരവാസ്തു തതോ രാജന്പ്രയയുഃ ശിബിരം സ്വകമ്। വ്രീഡമാനാ നിശാകാലേ പാണ്ഡവേയൈഃ പരാജിതാഃ
അതിനുശേഷം, രാജാവേ, പാണ്ഡവന്മാരാൽ തോറ്റു ലജ്ജിച്ച കൌരവന്മാർ രാത്രിയിൽ തങ്ങളുടെ പാളയത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
ശരവിക്ഷതഗാത്രാസ്തു പാണ്ഡപപുത്രാ മഹാരഥാഃ। യുദ്ധേ സുമനസോ ഭൂത്വാ ജഗ്മുഃ സ്വശിബിരം പ്രതി
അമ്പുകളിൽ പരുക്കേറ്റ ശരീരങ്ങളോടെ, പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാരായ മഹാരഥികൾ സന്തോഷത്തോടെ തങ്ങളുടെ പാളയത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
പുരസ്കൃത്യ മഹാരാജ ഭീമസേനഘടോത്കചൌ। പൂജയന്തസ്തദാന്യോന്യം മുദാ പരമയാ യുതാഃ
ഭീമസേനനും ഘടോൽക്കചനും മുന്നിൽ നിന്ന് നയിച്ചപ്പോൾ, രാജാവേ, അവർ പരസ്പരം ആനന്ദത്തോടെ ആദരിച്ചു.
നദന്തോ വിവിധാന്നാദാംസ്തൂര്യസ്വനവിമിശ്രിതാന് । സിംഹനാദാംശ്ച കുര്വന്തോ വിമിശ്രാഞ്ശങ്ഖനിഃ സ്വനൈഃ
അവർ വിവിധ ശബ്ദങ്ങൾ മുഴക്കി, വാദ്യങ്ങളുടെ ശബ്ദം കലർന്നും, സിംഹത്തിന്റെ ആട്ടംപോലുള്ള വിളികൾ ശംഖനാദവുമായി ചേർത്ത് ഉണർത്തി.
വിനദന്തോ മഹാത്മാനഃ കമ്പയന്തശ്ച മേദിനീമ് । ഘട്ടയന്തശ്ച മര്മാണി തവ പുത്രസ്യ മാരിഷ
ആ മഹാത്മാക്കൾ ഉരുണ്ടു നിലം നടുക്കിച്ചു, നിന്റെ മകനായ മാരിഷന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയം നിറച്ചു.
പ്രയാതാഃ ശിബിരായൈവ നിശാകാലേ പരംതപ । ദുര്യോധനസ്തു നൃപതിര്ദീനോ ഭ്രാതൃവധേന ച
രാത്രിയിൽ അവർ പാളയത്തിലേക്ക് പോയി; പക്ഷേ, രാജാവായ ദുര്യോധനൻ സഹോദരന്റെ മരണത്തിൽ ദുഃഖിതനായി നിരാശയോടെ ഇരുന്നു.
മുഹൂര്തം ചിന്തയാമാസ ബാഷ്പശോകസമാകുലഃ। തതഃ കൃത്വാ വിധിം സര്വം ശിബിരസ്യ യഥാവിധി । പ്രദധ്യൌ ശോകസംതപ്തോ ഭ്രാതൃവ്യസനകര്ശിതഃ
അൽപ്പസമയത്തേക്ക്, കണ്ണുനീരിലും ദുഃഖത്തിലും മുങ്ങി, അവൻ ആലോചിച്ചു; പിന്നെ പാളയത്തിലെ എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും ചെയ്തു, സഹോദരന്റെ ദുർഭാഗ്യത്തിൽ ദുഃഖത്തോടെ ഇരുന്നു.
ഭയം മേ സുമഹഞ്ജാതം വിസ്മയശ്ചൈവ സഞ്ജയ। ശ്രുത്വാ പാണ്ഡുകുമാരാണാം കര്മ ദേവൈഃ സുദുഷ്കരമ്
പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാർ ചെയ്ത ദൈവങ്ങൾക്കു പോലും ദുഷ്കരം ആയ പ്രവർത്തികൾ കേട്ടപ്പോൾ, സഞ്ജയ, എനിക്ക് വലിയ ഭയവും അത്ഭുതവും തോന്നുന്നു.
പുത്രാണാം ച പരാഭാവം ശ്രുത്വാ സഞ്ജയ സര്വശഃ। ചിന്താ മേ മഹതീ സൂത ഭവിഷ്യതി കഥം ത്വിതി
എന്റെ പുത്രന്മാർ പൂർണ്ണമായി തോറ്റുവെന്നു കേട്ടപ്പോൾ, സഞ്ജയ, എനിക്ക് വലിയ ആശങ്കയുണ്ട്; ഇനി എന്ത് സംഭവിക്കും എന്ന് ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നു.
ധ്രുവം വിദുരവാക്യാനി ധക്ഷ്യന്തി ഹൃദയം മമ। തഥാ ഹി ദൃശ്യതേ സര്വം ദൈവയോഗേന സഞ്ജയ
നിശ്ചയം, വിദുരന്റെ വാക്കുകൾ എന്റെ ഹൃദയം കത്തിക്കും; കാരണം, സഞ്ജയ, എല്ലാം ദൈവത്തിന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം നടക്കുന്നതാണ്.
യത്ര ഭീഷ്മമുഖാന്സര്വാഞ്ശസ്ത്രജ്ഞാന്യോധസത്തമാന്। പാണ്ഡവാനാമനീകേഷു യോധയന്തി പ്രഹാരിണഃ
ഭീഷ്മനും മറ്റും ആയുധവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള യോദ്ധാക്കൾ പാണ്ഡവരുടെ നിരകളിൽ കയറി ശക്തമായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു.
കേനാവധ്യാ മഹാത്മാനഃ പാണ്ഡുപുത്രാ മഹാബലാഃ । കേന ദത്തവരാസ്താത കിം വാ ജ്ഞാനം വിദന്തി തേ
ആ മഹാബലശാലികളായ പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് ഈ അജേയത്വം ലഭിച്ചത് ആരാൽ? ആരാണ് അവർക്കു വരങ്ങൾ നൽകിയതോ, അല്ലെങ്കിൽ അവർക്കു എന്ത് ജ്ഞാനം ഉണ്ടോ?
യേന ക്ഷയം ന ഗച്ഛന്തി ദിവി താരാഗണാ ഇവ। പുനഃപുനര്ന മൃഷ്യാമി ഹതം സൈന്യം തു പാണ്ഡവൈഃ
അതിനാൽ തന്നെയാണ് അവർ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങൾ പോലെ നശിക്കാതെ നിലനിൽക്കുന്നത്; പാണ്ഡവന്മാർ എന്റെ സൈന്യത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും സംഹരിക്കുന്നത് ഞാൻ സഹിക്കാനാവുന്നില്ല.
മയ്യേവ ദണ്ഡഃ പതതി ദൈവാത്പരമദാരുണഃ। യഥാഽവധ്യാഃ പാണ്ഡുസുതാ യഥാ വാധ്യാശ്ച മേ സുതാഃ
ദൈവത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ ശിക്ഷ എന്റെ മേൽ മാത്രം വീഴുന്നു; പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാർ അജേയരായി, എന്റെ പുത്രന്മാർ മരിക്കേണ്ടവരായി.
ഏതന്മേ സര്വമാചക്ഷ്വ യാഥാതഥ്യേന സഞ്ജയ । ന ഹി പാരം പ്രപശ്യാമി ദുഃഖസ്യാസ്യ കഥംചന
സഞ്ജയ, ഈ എല്ലാം എനിക്ക് സത്യസന്ധമായി വിശദമായി പറയണം. ഈ ദുഃഖത്തിന് എനിക്ക് ഒരു അവസാനം കാണാനാവുന്നില്ല.
സമുദ്രസ്യേവ മഹതോ ഭുജാഭ്യാം പ്രതരന്നരഃ । പുത്രാണാം വ്യസനം മന്യേ ധ്രുവം പ്രാപ്തം സുദാരുണമ്
ഒരു മനുഷ്യന് തന്റെ കൈകള് കൊണ്ട് വലിയ സമുദ്രം കടക്കാനാവില്ലല്ലോ, അതുപോലെ എന്റെ മക്കള് ഭയങ്കരമായ ഒരു ദുരന്തം നേരിട്ടിരിക്കുമെന്ന് ഞാന് ഉറപ്പായി കരുതുന്നു.
ഘാതയിഷ്യതി മേ സ്രവാന്പുത്രാന്ഭീമോ ന ശംസയഃ। ന ഹി പശ്യാമി തം വീരം യോ മേ രക്ഷേത്സുതാന്രണേ
ഭീമന് എന്റെ എല്ലാ മക്കളെയും കൊല്ലും എന്നതില് ഒരു സംശയവുമില്ല; യുദ്ധത്തില് എന്റെ മക്കളെ രക്ഷിക്കാന് കഴിയുന്ന ഒരു വീരനെയും ഞാന് കാണുന്നില്ല.
ധ്രുവം വിനാശഃ സംപ്രാപ്തഃ പുത്രാമാം മമ സഞ്ജയ। തസ്മാന്മേ കാരണം സൂത ശക്തിം ചൈവ വിശേഷതഃ
സഞ്ജയ, എന്റെ മക്കള്ക്ക് നാശം ഉറപ്പായെത്തിയിരിക്കുന്നു. അതിനാല് അതിന്റെ കാരണം നീ എനിക്ക് പറയണം, അവരുടെ ശക്തിയും പ്രത്യേകമായി അറിയിക്കണം.
പൃച്ഛതോ വൈ യഥാതത്ത്വം സര്വമാഖ്യാതുമര്ഹസി। ദുര്യോധനശ്ച യച്ചക്രേ ദൃഷ്ട്വാ സ്വാന്വിമുഖാന്രണേ
ഞാന് ചോദിക്കുന്നതെല്ലാം നീ സത്യമായി പറയണം; യുദ്ധത്തില് സ്വന്തം ആളുകള് പിൻവാങ്ങുന്നത് കണ്ടപ്പോള് ദുര്യോധനന് ചെയ്തത് എന്താണെന്നും പറയണം.
ഭീഷ്മദ്രോണൌ കൃപശ്ചൈവ സൌബലശ്ച ജയദ്രഥഃ । ദ്രൌണിര്വാപി മഹേഷ്വാസോ വികര്ണോ വാ മഹാബലഃ
ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും കൃപനും ശകുനിയുടെ മകനും ജയദ്രഥനും ദ്രോണന്റെ മകനായ മഹാശരധാരിയും ശക്തനായ വികര്ണനും—