മഹാനുഭാവാശ്ച തതഃ പ്രകാശ- നാലോക്യ വീരാഃ സഹസാഽഭിപേതുഃ । രഥീ രഥേനാഭിഹതഃ സസൂതഃ പപാത സാശ്വഃ സരഥഃ സകേതുഃ
അവിടെ മഹാനുഭാവികളും വീരന്മാരും എല്ലാം വ്യക്തമായി കണ്ടു, അപ്രതീക്ഷിതമായി മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു. ഒരാൾ മറ്റൊരു രഥത്തിൽ നിന്ന് അടി വാങ്ങി, അവന്റെ സർഥിയും കുതിരകളും പതാകയും ചേർന്ന് നിലംപതിച്ചു.
ഗജോ ഗജേനാഭിഹതാഃ പപാത പദാതിനാ ചാഭിഹതഃ പദാതിഃ। ആവര്തമാനാന്യഭിവര്തമാനൈ- ര്ഘോരീകൃതാന്യദ്ഭുതദര്ശനാനി
ഒരു ആനയെ മറ്റൊരു ആന ഇടിച്ചു വീഴ്ത്തി; ഒരു പദാതിയെ മറ്റൊരു പദാതി അടി വാങ്ങി വീഴ്ത്തി. അങ്ങനെ പരസ്പരം ചുറ്റി മുന്നേറുമ്പോൾ, ആ യുദ്ധഭൂമി ഭയാനകവും അത്ഭുതകരവുമായിരുന്നു.
പ്രാസൈശ്ച ഖങ്ഗൈശ്ച സമാഹതാനി സദശ്വബൃന്ദാനി സദശ്വബൃന്ദൈഃ। സുവര്ണതാരാഗണഭൂഷിതാനി സൂര്യപ്രഭാഭാനി ശരാവരാണി
കുന്തങ്ങളും വാളുകളും കൊണ്ട് പരസ്പരം അടി വാങ്ങിയ കുതിരക്കൂട്ടങ്ങൾ, പൊന്നും വെള്ളിയും നിറഞ്ഞ അലങ്കാരങ്ങളാൽ ഭസുരമായവ, സൂര്യപ്രഭപോലെ തിളങ്ങി; അവയുടെ മേൽ അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്തു.
വിദാര്യമാണാനി പരശ്വഥൈശ്ച പ്രാസൈശ്ച സ്വങ്ഗൈശ്ച നിപേതുരുര്വ്യാമ്। ഗജൈര്വിഷണാപരഗാത്രരുഗ്ണാഃ കേചിത്സസൂതാ രഥിനഃ പ്രപേതുഃ
കുറുവാളുകളും കുന്തങ്ങളും സ്വന്തം അവയവങ്ങളും കൊണ്ട് കുത്തേറ്റവർ നിലത്തേക്ക് വീണു; ചില രഥീയന്മാർ ആനയുടെ ദന്തം കൊണ്ടുള്ള പരിക്കേറ്റ് തങ്ങളുടെ സർഥികളോടൊപ്പം വീണു.
ഗജര്ഷഭാശ്ചാപി ജഗര്ഷഭേണ നിപാതിതാ ബാണഹതാഃ പൃഥിവ്യാമ്। ഗജൌഘവേഗോദ്ധതസാദിതാനാം ശ്രുത്വാ വിഷേദുഃ സഹസാ മനുഷ്യാഃ
ആനകളിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാർ, മറ്റൊരു ആനയും അമ്പുകളും കൊണ്ടു വീഴ്ത്തപ്പെട്ട് നിലത്ത് വീണു. ആനക്കൂട്ടങ്ങളുടെ അതിവേഗത്തിൽ ഇടിച്ചിടലിന്റെ ശബ്ദം കേട്ട് മനുഷ്യർ അപ്രതീക്ഷിതമായി ഭയപ്പെട്ടു.
ആര്തസ്വനം സാദിപദാതിയൂനാം വിഷാണഗാത്രാവരതാഡിതാനാമ് । സംഭ്രാന്തനാഗാശ്വരഥേ മുഹൂര്തേ മഹാക്ഷയേ സാദിപദാതിയൂനാമ്
ദന്തവും അവയവങ്ങളും കൊണ്ട് അടിയേറ്റ കുതിരക്കാർക്കും പദാതികൾക്കും വേദനയോടെ നിലവിളി ഉയർന്നു. ആ മഹാവിനാശത്തിൽ, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും ഒരു നിമിഷം അലയടിച്ചു.
മഹാരഥൈഃ സംപരിവാര്യമാണം സംദൃശ്യ ദൂരാത്കപിരാജകേതുമ് । തം പഞ്ചതാലോച്ഛ്രിതതാലകേതുഃ സദശ്വവേഗാദ്ഭുതവീര്യയാനഃ
മഹാരഥന്മാർ ചുറ്റിയ കപിരാജന്റെ പതാക ദൂരത്ത് കണ്ടപ്പോൾ, അഞ്ചു താളപ്പതാകയുള്ളവൻ അത്ഭുതകരമായ വേഗത്തിൽ തന്റെ കുതിരകളിൽ കയറി അവിടെ എത്തി.
മഹാസ്ത്രബാണാശനിദീപ്തമന്തം കിരീടിനം ശാന്തനവോഽഭ്യധാവത്। തഥൈവ ശക്രപ്രതിമപ്രഭാവ- മിന്ദ്രാത്മജം ദ്രോണമുഖാ വിസസ്നുഃ
മഹാസ്ത്രങ്ങളും അമ്പുകളും ഇടിച്ചിടുന്ന കിരീടധാരി, ശാന്തനുവിന്റെ മകനാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടു. അതുപോലെ തന്നെ, ഇന്ദ്രനു തുല്യശക്തിയുള്ള ഇന്ദ്രപുത്രനെ ദ്രോണനും കൂട്ടരും ആക്രമിച്ചു.
കൃപശ്ച ശല്യശ്ച വിവിംശതിശ്ച ദുര്യോധനഃ സൌമദത്തിശ്ച രാജന്। തതോ രഥാനാം പ്രമുഖാദുപേത്യ സര്വാസ്ത്രിവിത്കാഞ്ചനചിത്രവര്മാ
കൃപനും ശല്യനും വിവിംശതിയും ദുര്യോധനനും സൗമദത്തിയും രാജാവേ, അന്നവരുടെ രഥങ്ങളുടെ മുൻപിൽ എത്തി, സകലായുധവിദ്യകളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും പൊന്നുകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച കാവചം ധരിച്ചവരുമായിരുന്നു.
ജവേന ശൂരോഽഭിസസാര സര്വാം- സ്താനര്ജുനസ്യാത്മഭവോഽഭിമന്യുഃ। തേഷാം മഹാസ്ത്രാണി മഹാരഥാനാ- മസഹ്യകര്മാ വിനിഹത്യ കാര്ഷ്ണിഃ
വേഗത്തിൽ, ധൈര്യശാലിയായ അർജുനന്റെ മകൻ അഭിമന്യു അവരെല്ലാം നേരെ പാഞ്ഞു. അതിനുശേഷം, അതിജയശാലിയായ കൃഷ്ണവംശജൻ ആ മഹാരഥന്മാരുടെ മഹാസ്ത്രങ്ങൾ തകർത്തു.
ബഭൌ മഹാമന്ത്രഹുതാര്ചിമാലീ സദോഗതഃ സന്ഭഗവാനിവാഗ്നിഃ । തതഃ സ തൂര്ണം രുധിരോദഫേനാം കൃത്വാ നദീമാശു രണേ രിപൂണാമ്
മഹാമന്ത്രങ്ങളുടെ ജ്വലിച്ചുള്ള അഗ്നിശിഖകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനായി, ദൈവമായ അഗ്നിയെപ്പോലെ, അവൻ പ്രകാശിച്ചു. പിന്നെ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ, ശത്രുക്കളുടെ രക്തവും നുരയും ചേർന്ന് ഒരു നദിയെപ്പോലെ അവൻ ഉടൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
ജഗാമ സൌഭദ്രമതീത്യ ഭീഷ്മോ മഹാരഥം പാര്ഥമദീനസത്വഃ । തതഃ പ്രഹസ്യാദ്ഭുതവിക്രമേണ ഗാണ്ഡീവമുക്തേന ശിലാശിതേന
ഭീഷ്മൻ, അതുല്യമായ ധൈര്യവും ശക്തിയും ഉള്ള മഹാരഥി, സൗഭദ്രനെ മറികടന്ന് പാർഥനിലേക്കു മുന്നേറി. അതിനുശേഷം, അത്ഭുതകരമായ വീര്യത്തോടെ, അവൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ഗാണ്ഡീവത്തിൽ നിന്ന് കല്ലുകൊണ്ടുള്ള മൂർച്ചയുള്ള ഒരു അമ്പ് വിട്ടു.
വിപാഠജാലേന മഹാസ്ത്രജാലം വിനാശയാമാസ കിരീടമാലീ। തമുത്തമം സര്വധനുര്ധരാണാ- മസക്തകര്മാ കപിരാജകേതുഃ
അമ്പുകളുടെ ഒരു വലയുപയോഗിച്ച്, അവൻ മഹാസ്ത്രങ്ങളുടെ കൂട്ടം നശിപ്പിച്ചു; കിരീടം ധരിച്ചവനായിരുന്നു അവൻ. എല്ലാ വില്ലാളികളിലും ഏറ്റവും പ്രധാനിയും, കപിരാജധ്വജം ഉയർത്തിയവനും, ഒരിക്കലും ക്ഷീണം അറിയാത്തവനുമായിരുന്നു അവൻ.
ഭീഷ്മം മഹാത്മാഽഭിവവര്ഷ തൂര്ണം ശരൌഘജാലൈര്വിമലൈശ്ച ഭല്ലൈഃ। തഥൈവ ഭീഷ്മാഹതമന്തരിക്ഷേ മഹാസ്ത്രജാലം കപിരാജകേതോഃ
ആ മഹാത്മാവ് ഭീഷ്മനെ വെടിയമ്പുകളും തിളങ്ങുന്ന ഭല്ലങ്ങളുമായി അതിവേഗം മഴപെയ്യിച്ചുപോലെ ആക്രമിച്ചു. അതുപോലെ തന്നെ, കപിരാജധ്വജം ഉയർത്തിയവന്റെ മഹാസ്ത്രങ്ങളുടെ കൂട്ടം ഭീഷ്മൻ ആകാശത്ത് തകർത്തു.
തദ്ദ്വൈരഥം ഭീഷ്മധനഞ്ജയാഭ്യാമ്
അങ്ങനെ ഭീഷ്മനും ധനഞ്ജയനും തമ്മിലുള്ള ഇരട്ടയുദ്ധം നടന്നു.
ദ്രൌണിര്ഭൂരിശ്രവാഃ ശത്യശ്ചിത്രസേനശ്ച മാരിഷഃ। പുത്രഃ സാംയമനേശ്ചൈവ സൌഭദ്രം പര്യവാരയന്
ദ്രോണന്റെ മകനും, ഭൂരിശ്രവാസും, ശല്യനും, ചിത്രസേനനും, സൗമ്യന്റെ മകനും മറ്റ് ചിലരും ചേർന്ന്, രാജാവേ, സൗഭദ്രനെ ചുറ്റിപ്പിടിച്ചു.
സംസക്തമതിതേജോഭിസ്തമേകം ദദൃശുര്ജനാഃ। പഞ്ചഭിര്മനുജവ്യാഘ്രൈര്ഗജൈഃ സിംഹശിശും യഥാ
അവനേകാന്തം അത്യന്തം തേജസ്സോടെ, അഞ്ച് മനുഷ്യസിംഹന്മാരുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നതായി ജനങ്ങൾ കണ്ടു; ആനകളുടെ ഇടയിൽ ഒരു സിംഹക്കുഞ്ഞുപോലെയായിരുന്നു അവൻ.
നാതിലക്ഷ്യതയാ കശ്ചിന്ന ശൌര്യേ ന പരാക്രമേ । ബഭൂവ സദൃശഃ കാര്ഷ്ണേര്നാസ്ത്രേ നാപി ച ലാഘവേ
ലക്ഷ്യത്തിൽ, ധൈര്യത്തിൽ, വീര്യത്തിൽ, ആയുധപ്രയോഗത്തിൽ, വേഗത്തിൽ — ഇവയിൽ ഒന്നിലും കൃഷ്ണപുത്രനോട് ആരും തുല്യനല്ലായിരുന്നു.
തഥാ തമാത്മജം യുദ്ധേ വിക്രമന്തമരിന്ദമമ്। ദൃഷ്ട്വാ പാര്ഥഃ സുസംയത്തം സിംഹനാദമഥാനദത്
അങ്ങനെ, തന്റെ മകൻ യുദ്ധത്തിൽ ധൈര്യത്തോടെ, ശത്രുക്കൾക്ക് കീഴടക്കാനാവാത്തവനായി, പൂർണ്ണമായ ഒരുക്കത്തോടെ പോരാടുന്നത് കണ്ടു, പാർഥൻ സിംഹനാദം മുഴക്കി.
പീഡയാനം തു തത്സൈന്യം പൌത്രം തവ വിശാംപതേ। ദൃഷ്ട്വാ ത്വദീയാ രാജേന്ദ്ര സമന്താത്പര്യവാരയന്
രാജാധിരാജാ, നിന്റെ മകനായ മകനു ആ സൈന്യത്തെ കഠിനമായി മർദ്ദിക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, നിന്റെ സൈന്യം അവനെ ചുറ്റിനിന്നു.
ധ്വജിനീം ധാര്തരാഷ്ട്രാണാം ദീനശത്രുരദീനവത് । പ്രത്യുദ്യയൌ സ സൌഭദ്രസ്തേജസാ ച ബലേന ച
ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരുടെ സൈന്യത്തിനെതിരെ, ദുരിതം അനുഭവിക്കുന്നവരുടെ ശത്രുവായ, ഭയമില്ലാതെ, സൗഭദ്രൻ തേജസ്സും ശക്തിയുംകൊണ്ട് മുന്നേറി.
തസ്യ ലാഘവമാര്ഗസ്ഥമാദിത്യസദൃശപ്രഭമ് । വ്യദൃശ്യത മഹച്ചാപം സമരേ യുധ്യതഃ പരൈഃ
സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശമുള്ള വലിയ വില്ലുമായി, അതിവേഗത്തിൽ ശത്രുക്കളെ നേരിടുമ്പോൾ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവന്റെ വില്ല് എല്ലാവരും കണ്ടു.
സ ദ്രൌണിമിഷുണൈകേന വിദ്ധ്വാ ശല്യം ച പഞ്ചഭിഃ । ധ്വജം സാംയമനേശ്വൈവ സോഽഷ്ടാഭിശ്ചിച്ഛിദേ തതഃ
അവൻ ദ്രോണന്റെ മകനെ ഒരു അമ്പുകൊണ്ടും, ശല്യനെ അഞ്ചു അമ്പുകളുകൊണ്ടും വെട്ടി; പിന്നെ, എട്ടു അമ്പുകൾകൊണ്ട് സൗമ്യന്റെ മകന്റെ പതാക തകർത്ത് വീഴ്ത്തി.
രുക്മദണ്ഡാം മഹാശക്തിം പ്രേഷിതാം സൌമദത്തിന । ശിതേനോരഗസംകാശാം പത്രിണാഭിജഘാന താമ്
സൗമദത്തിയുടെ സ്വർണ്ണക്കോലുള്ള വലിയ ശൂലം അവൻ എറിഞ്ഞപ്പോൾ, പാമ്പിനെപ്പോലെ മൂർച്ചയുള്ള ഈരിളിയുള്ള ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് അതിനെ സൗഭദ്രൻ തകർത്ത് വീഴ്ത്തി.
ശല്യസ്യ ച മഹാവേഗാനസ്യതഃ സമരേ ശരാന്। `ധനുശ്ചിച്ഛേദ ഭല്ലേന തീവ്രവേഗന ഫാല്ഗുനിഃ' ജഘാനാര്ജുനദായാദശ്ചതുര്ഭിശ്ചതുരോ ഹയാന്
ശല്യൻ യുദ്ധത്തിൽ അതിവേഗം അമ്പുകൾ വിട്ടപ്പോൾ, ഫാൽഗുനിയുടെ മകൻ മൂർച്ചയുള്ള ഒരു ഭല്ലംകൊണ്ട് അവന്റെ വില്ല് തകർത്തു; പിന്നെ, നാലു അമ്പുകൾകൊണ്ട് അവന്റെ നാലു കുതിരകളെയും കൊല്ലിച്ചു.
ഭൂരിശ്രവാശ്ച ശല്യശ്ച ദ്രൌണിഃ സാംയമനിഃ ശലഃ। നാഭ്യവര്തന്തം സംരബ്ധാഃ കാര്ഷ്ണേര്ബാഹുബലോദയാത്
ഭൂരിശ്രവാസും, ശല്യനും, ദ്രോണന്റെ മകനും, സൗമ്യന്റെ മകനും, ശലനും — ഇവർക്ക് കൃഷ്ണപുത്രന്റെ ഉയരുന്ന ബാഹുബലത്തെ നേരിടാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു, എത്രയോ കോപം ഉണ്ടായിരുന്നാലും.
തതസ്ത്രിഗര്താ രാജേന്ദ്ര മദ്രാശ്ച സഹ കേകയൈഃ । പഞ്ചവിംശതിസാഹസ്രാസ്തവ പുത്രേണ ചോദിതാഃ
അതിനുശേഷം, രാജാവേ, ത്രിഗർത്തന്മാരും, മദ്രരാജാവും, കേകയന്മാരും — ഇരുപത്തയ്യായിരം പേർ — നിന്റെ മകന്റെ പ്രേരണയോടെ മുന്നേറി.
ധനുര്വേദവിദോ മുഖ്യാ അജേയാഃ ശത്രുഭിര്യുധി। സഹ പുത്രം ജിഘാംസന്തം പരിവവ്രുഃ കിരീടിനമ്
വില്ലിനുപറ്റിയ ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള, യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കൾക്ക് കീഴടക്കാനാവാത്ത പ്രധാനികൾ, കിരീടധാരിയെ ചുറ്റി, നിന്റെ മകനെ കൊല്ലാൻ ഉദ്ദേശിച്ചുകൊണ്ടു.
തൌ തു തത്ര പിതാപുത്രൌ പരിക്ഷിപ്തൌ മഹാരഥൌ । ദദര്ശ രാജന്പാഞ്ചല്യഃ സേനാപതിരരിന്ദമ
അവിടെ, മഹാരഥികളായ അച്ഛനും മകനും ചുറ്റും പടയാളികൾകൊണ്ട് വളഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ, പാഞ്ചാല്യനായ സേനാനായകൻ അവരെ കണ്ടു.
സ വാരണരഥോഘാനാം സഹസ്രൈര്ബഹുഭിര്വൃതഃ। വാജിഭിഃ പത്തിഭിശ്ചൈവ വൃതഃ ശതസഹസ്രശഃ
അവൻ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളും രഥങ്ങളും, ലക്ഷക്കണക്കിന് കുതിരകളും പടയാളികളും ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരുന്നു.