വേഗേന സാഽതീവ പൃഥുപ്രവാഹാ പരേതനാഗാശ്വശരീരരോധാഃ। നരേന്ദ്രമഞ്ജോച്ഛ്രിതമാംസപങ്കാഃ പ്രഭൂതരക്ഷോഗണഭൂതസേവിതാ
വേഗതയോടെ, വിശാലമായ പ്രവാഹം, കൊല്ലപ്പെട്ട ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും ശരീരങ്ങൾ തടസ്സമായി, രാജാക്കന്മാരുടെ മാംസക്കൂമ്പാരങ്ങൾ കരകളായി, അസുരസംഘങ്ങൾ നിറഞ്ഞു.
ശിരഃകപാലാകുലകേശശാദ്വലാ ശരീരസങ്ഘാതസഹസ്രവാഹിനീ । വിശീര്ണനാനാകവചോര്മിസംകുലാ നരാശ്വനാഗാസ്ഥിനികൃത്തശര്കരാ
അത് ചുറ്റിയ കരകൾ തലച്ചൊറികളും, മുടിയും പുല്ലുപോലുള്ള രോമവും കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. ആയിരക്കണക്കിന് ശരീരങ്ങൾ അതിന്റെ വെള്ളം, തകർന്ന കവർച്ചകൾ തിരകളിൽ, മനുഷ്യരും കുതിരകളും ആനകളും വെട്ടിയ അസ്ഥികൾ മണലായി.
ശ്വകങ്കശാലാവൃകഗൃധ്രകാകൈഃ ക്രവ്യാദസങ്ഘൈശ്ച തരക്ഷുഭിശ്ച। ഉപേതകൂലാം ദദൃശുര്മനുഷ്യാഃ ക്രൂരാം മഹാവൈതരണീപ്രകാശാമ്
നായ്ക്കളും, കാട്ടുപന്നികളും, കാട്ടുപോത്തുകളും, കഴുകന്മാരും, കാക്കകളും, മൃഗഭക്ഷകരുടെയും കടുവകളുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ ചേർന്ന്, അതിന്റെ കരകൾ നിറഞ്ഞു. മനുഷ്യർ അതിനെ ക്രൂരമായ മഹാവൈതരണി നദിപോലെ കണ്ടു.
പ്രവര്തിതാമര്ജുനബാണസങ്ഘൈ- ര്മേദോവസാസൃകപ്രവഹാം സുഭീമാമ്। ഹതപ്രവീരാം ച തഥൈവ ദൃഷ്ട്വാ സേനാം കുരൂണാമഥ ഫല്ഗുനേന
അർജുനന്റെ അമ്പുകളുടെ ഒഴുക്കിൽ, കൊഴുപ്പ്, മാംസം, രക്തം നിറഞ്ഞ ആ ഭയങ്കരമായ നദി ഒഴുകി. ഫൽഗുനൻ കുരുക്കളുടെ സൈന്യം അങ്ങനെ നശിപ്പിക്കുന്നത് കണ്ടവർ ഭയപ്പെട്ടു.
തേ ചേദിപാഞ്ചാലകരൂഷമത്സ്യാഃ പാര്ഥാശ്ച സര്വേ സഹിതാഃ പ്രണേദുഃ । ജയപ്രഗല്ഭാഃക പുരുഷപ്രവീരാഃ സംത്രാസയന്തഃ കുരുവീരയോധാന്
അപ്പോൾ ചെദികൾ, പാഞ്ചാളന്മാർ, കരൂഷന്മാർ, മത്സ്യന്മാർ, പൃഥയുടെ മക്കൾ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചു; ജയത്തിൽ ആത്മവിശ്വാസമുള്ള വീരന്മാർ, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാർ, കുരുവീരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവരായി.
ഹതപ്രവീരാണി ബലാനി ദൃഷ്ട്വാ കിരീടിനാ ശത്രുഭയാവഹേന । വിത്രാസ്യ സേനാം ധ്വജിനീപതീനാം സിംഹോ മൃഗാണാമിവ യൂഥസങ്ഘാന്
കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ തന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് ഭയം വിതറിയതുപോലെ, പ്രധാന വീരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടതും തന്റെ സൈന്യങ്ങൾ തകർന്നതും കണ്ടപ്പോൾ, സൈന്യാധിപന്മാർ സിംഹത്തെ കണ്ടു ഭയക്കുന്ന മാൻ കൂട്ടങ്ങളെപ്പോലെ ഭയപ്പെട്ടു.
വിനേദതുസ്താവതിഹര്ഷയുക്തൌ ഗാണ്ഡീവധന്വാ ച ജനാര്ദനശ്ച। തതോ രവിം സംവൃതരശ്മിജാലം ദൃഷ്ട്വാ ഭൃശം ശസ്ത്രപരിക്ഷതാങ്ഗാഃ
അപ്പോൾ ഗാണ്ഡീവധാരിയും ജനാർദ്ദനനും അതിയായ സന്തോഷത്തോടെ ഉച്ചത്തിൽ ആർത്തുവിളിച്ചു; അതിനുശേഷം, കനത്ത കിരണങ്ങളാൽ സൂര്യൻ മറഞ്ഞതും, ആയുധങ്ങളാൽ ശരീരം കനത്ത പരുക്കുകളോടെ ആയതും കണ്ടു.
തദൈന്ദ്രമസ്ത്രം വിതതം ച ഘോര- മസഹ്യമുദ്വീക്ഷ്യ യുഗാന്തകല്പമ് । അഥാപയാനം കുരവഃ സഭീഷ്മാഃ സദ്രോണദുര്യോധനബാഹ്ലികാശ്ച
അപ്പോൾ അത്യന്തം ഭയാനകവും സഹിക്കാൻ കഴിയാത്തതുമായ ഇന്ദ്രാസ്ത്രം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതും, ലോകാന്തം പോലെയുള്ളതും കണ്ടപ്പോൾ, ഭീഷ്മനും ദ്രോണമും ദുര്യോധനനും ബാഹ്ലികനും കൂടെ കുരുക്കൾ പിന്വാങ്ങാൻ തുടങ്ങി.
ചക്രുര്നിശാം സന്ധിഗതാം സമീക്ഷ്യ വിഭാവസോര്ലോഹിതരാഗയുക്താമ്। അവാപയ കീര്തി ച യശശ്ച ലോകേ വിജിത്യ ശത്രൂംശ്ച ധനംജയോഽപി
അഗ്നിദേവന്റെ ചുവപ്പു പ്രകാശത്തിൽ രാത്രി അടുത്തുവരുന്നതു കണ്ടു അവർ പിന്വാങ്ങി; ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച ധനഞ്ജയൻ ലോകത്ത് കീർത്തിയും പ്രശസ്തിയും നേടി.
യയൌ നരേന്ദ്രൈഃ സഹസോദരൈശ്ച സമാപ്തകര്മാ ശിബിരം നിശായാമ്। തതഃ പ്രജജ്ഞേ തുമുലഃ കുരൂണാം നിശാമുഖേ ഘോരതമഃ പ്രണാദഃ
രാജാക്കന്മാരെയും സഹോദരന്മാരെയും കൂടെക്കൊണ്ട്, തന്റെ കര്മ്മം പൂര്ത്തിയാക്കി, അർജുനൻ രാത്രിയിൽ തമ്പുവിലേക്ക് പോയി; അതിനുശേഷം, രാത്രിയുടെ തുടക്കത്തിൽ കുരുക്കളിൽ ഒരു ഭയങ്കരമായ ശബ്ദം ഉയർന്നു.
രണേ രഥാനാമയുതം നിഹത്യ ഹതാ ഗജാഃ സപ്തശതാര്ജുനേന । പ്രാജ്യാശ്ച സൌവീരഗണാശ്ച സര്വേ നിപാതിതാഃ ക്ഷുദ്രകമാലവാശ്ച
യുദ്ധത്തിൽ പത്ത് ആയിരം രഥങ്ങളെയും ഏഴു നൂറ് ആനകളെയും അർജുനൻ സംഹരിച്ചു; ശക്തരായ സൗവീരർ, ക്ഷുദ്രകർ, മാളവന്മാർ എന്നിവരും എല്ലാവരും വീണു.
മഹത്കൃതം കര്മ ധനഞ്ജയേന കര്തും യഥാ നാര്ഹതി കശ്ചിദന്യഃ। ശ്രുതായുരമ്ബഷ്ഠപതിശ്ച രാജാ തഥൈവ ദുര്മര്ഷണചിത്രസേനൌ
അർജുനൻ ചെയ്തത് അതിവിശാലമായ ഒരു കാര്യമായിരുന്നു; മറ്റാരും അതിനർഹരല്ല. ശ്രുതായുസ് എന്ന അംബഷ്ടരാജാവും, ദുര്മർഷണനും ചിത്രസേനനും അങ്ങനെ...
ദ്രോണഃ കൃപഃ സൈന്ധവബാഹ്ലികൌ ച ഭൂരിശ്രവാഃ ശല്യശലൌ ച രാജന്। അന്യേ ച യോധാഃ ശതശഃ സമേതാഃ ക്രുദ്ധേന പാര്ഥേന രണസ്യ മധ്യേ
ദ്രോണമും കൃപനും സൈന്ധവനും ബാഹ്ലികനും, ഭൂരിശ്രവാസും ശല്യനും ശലനും രാജാവേ, അനേകം യോദ്ധാക്കളും—all അകത്തായി ചിട്ടയോടെ ഒന്നിച്ചു നിന്നു—കോപത്തോടെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അർജുനനാൽ പരാജയപ്പെട്ടു.
സ്വബാഹുവീര്യേണ ജിതാഃ സഭീഷ്മാഃ കിരീടിനാ ലോകമഹാരഥേന। ഇതി ബ്രുവന്തഃ ശിബിരാണി ജഗ്മുഃ സര്വേ ഗണാ ഭാരത യേ ത്വദീയാഃ
സ്വന്തം ഭുജബലത്തിൽ ഭീഷ്മനും ഉൾപ്പെടെ കിരീടധാരിയായ ലോകമഹാരഥനാൽ ജയിക്കപ്പെട്ടു; അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഭാരത, നിന്റെ സൈന്യങ്ങൾ എല്ലാം തങ്ങളുടെ തമ്പുകളിലേക്ക് മടങ്ങി.
ഉല്കാസഹസ്രൈശ്ച സുസംപ്രദീപ്തൈ- ര്വിഭ്രാജമാനൈശ്ച തഥാ പ്രദീപ്രൈഃ। കിരീടിവിത്രാസിതസര്വയോധാ ചക്രേ നിവേശം ധ്വജിനീ കുരൂണാമ്
ആയിരക്കണക്കിന് ജ്വലിക്കുന്ന ഉല്കകളും പ്രകാശമുള്ള വിളക്കുകളും കൊണ്ട്, കിരീടധാരിയുടെ ഭയത്തിൽ വിറയച്ച കുരുസൈന്യം തങ്ങളുടെ തമ്പു ഒരുക്കി.
വ്യുഷ്ടാം നിശാം ഭാരത ഭാരതാനാ- മനീകിനീനാം പ്രമുഖേ മഹാത്മാ। യയൌ സപത്നാന്പ്രതി ജാതകോപോ വൃതഃ സമഗ്രേണ ബലേന ഭീഷ്മഃ
രാത്രി കടന്നപ്പോൾ, ഭാരത, മഹാത്മാവായ ഭീഷ്മൻ ഭാരതസൈന്യത്തിന്റെ മുൻപിൽ മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടും കൂടെ, ശത്രുക്കളെതിരെ കോപത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു.
തം ദ്രോണദുര്യോധനബാഹ്ലികാശ്ച തഥൈവ ദുര്മര്ഷണചിത്രസേനൌ। ജയദ്രഥശ്ചാതിബലോ ബലൌഘൈ- ര്നൃപാസ്തഥാന്യേ പ്രയയുഃ സമന്താത്
അവനോടൊപ്പം ദ്രോണമും ദുര്യോധനനും ബാഹ്ലികനും ദുര്മർഷണനും ചിത്രസേനനും അതിശക്തൻ ആയ ജയദ്രഥനും മറ്റു രാജാക്കന്മാരും വലിയ സൈന്യങ്ങളുമായി ചുറ്റും ചേർന്നു.
സ തൈര്മഹദ്ഭിശ്ച മഹാരഥൈശ്ച തേജസ്വിഭിര്വീര്യവദ്ഭിശ്ച രാജന്। രരാജ രാജാ സ തു രാജമുഖ്യൈ- ര്വൃതഃ സദേവൈരിവ വജ്രപാണിഃ
അവൻ ആ മഹാരഥന്മാരും തേജസ്സും വീര്യവും നിറഞ്ഞവരുമായ രാജാക്കന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, രാജാക്കന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി ദേവന്മാരിൽ വജ്രധാരിയെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു.
തസ്മിന്നനീകപ്രമുഖേ വിഷക്താ ദോധൂയമാനാശ്ച മഹാപതാകാഃ । സുരക്തപീതാസിതപാണ്ഡുരാഭാ മഹാഗജസ്കന്ധഗതാ വിരേജുഃ
ആ സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിൽ, വലിയ ചുവപ്പും മഞ്ഞയും കറുപ്പും വെള്ളയും നിറമുള്ള പതാകകൾ, വലിയ ആനകളുടെ മേൽ കെട്ടി, കാറ്റിൽ വീശി തിളങ്ങി.
സാ വാഹിനീ ശാന്തനവേന ഗുപ്താ മഹാരഥൈര്വാരണവാജിഭിശ്ച। ബഭൌ സവിദ്യുത്സ്തനയിത്നുകല്പാ ജലാഗമേ ദ്യൌരിവ ജാതമേഘാ
ശാന്തനുവിന്റെ മകനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട ആ സൈന്യം, മഹാരഥന്മാരും ആനകളും കുതിരകളും ചേർന്ന്, മേഘങ്ങൾ, മിന്നൽ, ഇടിമുഴക്കം നിറഞ്ഞ മഴക്കാലത്തെ ആകാശം പോലെ ഭംഗിയായി തിളങ്ങി.
തതോ രണായാഭിമുഖീ പ്രയാതാ പ്രത്യര്ജുനം ശാന്തനവാഭിഗുപ്താ। സേനാമഹോഗ്നാ സഹസാ കുരൂണാം വേഗോ യഥാ ഭീമ ഇവാപഗായാഃ
അപ്പോൾ അർജുനനെ നേരിട്ട് യുദ്ധത്തിനായി ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ സംരക്ഷിച്ച കുരുസൈന്യം, ഭയങ്കരമായ ഒരു വലിയ നദിപോലെ ഉരുണ്ടു മുന്നോട്ട് പോന്നു.
തം വ്യാലനാനാവിധഗൂഢസാരം ഗജാശ്വപാദാതരഥൌഘപക്ഷമ്। വ്യൂഹം മഹാമേഘസമം മഹാത്മാ ദദര്ശ ദൂരാത്കപിരാജകേതുഃ
അനേകം പാമ്പുകൾ അതിന്റെ ഉള്ളിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും, ആനകളും കുതിരകളും pěടാളികളും രഥങ്ങളുമായി ചിറകുകൾ രൂപപ്പെടുത്തിയതും, വലിയ മേഘം പോലെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതുമായ ആ വ്യൂഹം, കപിധ്വജനായ രാജാവ് ദൂരത്ത് നിന്ന് കണ്ടു.
വിനിര്യയൌ കേതുമതാ രഥേന നരര്ഷഭഃ ശ്വേതഹയേന കാലേ। ` ജയേ ധൃതഃ ശത്രുവരൂഥിനീനാം യഥാ സുരേന്ദ്രോഽസുരവാഹിനീനാമ്
പതാകയുധമായ രഥത്തിൽ, വെള്ള കുതിരകളെ കയറ്റി, നിർണ്ണയിച്ച സമയത്ത്, ജയത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ. ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ ജയിക്കാനായി അവൻ പുറപ്പെട്ടത്, ദേവന്മാരിൽ ഇന്ദ്രൻ അസുരസൈന്യങ്ങളോടു പോരാടുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു.
നാരായണേനേന്ദ്ര ഇവാഭിഗുപ്തഃ ശശീവ സൂര്യേണ സമേയിവാന്യഥാ । തഥാ മഹാത്മാ സഹ കേശവേന വരീഥിനീനാം പ്രമുഖേ രരാജ
നാരായണന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ, ഇന്ദ്രൻ ദേവന്മാരാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെയും, ചന്ദ്രൻ സൂര്യനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെയും, ആ മഹാത്മാവും കേശവനും ചേർന്ന് മഹാസൈന്യങ്ങളുടെ മുൻപിൽ പ്രകാശിച്ചു.
സോപസ്കരം സോത്തരബന്ധുരേഷം യത്തം യദൂനാമൃഷഭേണ സങ്ഖ്യേ। കപിധ്വജം പ്രേക്ഷ്യ രഥം വിഷേദുഃ സഹൈവ പുത്രൈസ്തവ കൌരവേയാഃ
യദുകുലശ്രേഷ്ഠന്റെ പൂജിതമായ, അലയ്ക്കളും അലങ്കാരങ്ങളും ഉള്ള കപിധ്വജപതാകയുള്ള രഥം കണ്ടപ്പോൾ, കൌരവനേ, നിന്റെ മക്കളും അവരുടെ മക്കളും ഭയത്തോടെ വിറച്ചു.
പ്രകല്പിതം ഗുപ്തമുദായുധേന കിരീടിനാ ലോകമഹാരഥേന । തം വ്യൂഹരാജം ദദൃശുസ്ത്വദീയാ- ശ്ചതുശ്ചതുര്വ്യാലസഹസ്രകീര്ണമ്
കിരീടധാരിയായ ലോകപ്രശസ്തനായ മഹാരഥിയുടെ സംരക്ഷണത്തിലും ഒരുക്കത്തിലും ആ യുദ്ധക്രമം നിന്റെ ആളുകൾ കണ്ടു, അതിൽ നാലായിരം ഭയാനകമായ പാമ്പുകൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു.
യഥൈവ പൂര്വേഽഹനി ധര്മരാജ്ഞാ വ്യൂഹഃ കൃതഃ കൌരവസത്തമേന। യഥാ ന ഭൂതോ ഭുവി മാനുഷേഷു ന ദൃഷ്ടപൂര്വോ ന ച സംശ്രുതശ്ച
മുൻ ദിവസങ്ങളിൽ ധർമ്മരാജാവായ കൌരവശ്രേഷ്ഠൻ ഒരുക്കിയ യുദ്ധക്രമം, ഭൂമിയിൽ മനുഷ്യരിൽ ഒരിക്കലും ഉണ്ടായതല്ലാത്തതും, ആരും കണ്ടതോ കേട്ടതോ ഇല്ലാത്തതുമായതായിരുന്നു.
തതോ യഥാദേശമുപേത്യ തസ്ഥുഃ പാഞ്ചാലമുഖ്യാഃ സഹ ചേദിമുഖ്യൈഃ। തതഃ സമാദേശസമാഹതാനി ഭേരീസഹസ്രാണി വിനേദുരാജൌ
ആജ്ഞപ്രകാരം പാഞ്ചാലന്മാരിൽ പ്രധാനികളും ചേദിരാജാക്കന്മാരിൽ പ്രധാനികളും തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ എത്തി നിന്നു. രാജാവിന്റെ സൈന്യത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് മൃദംഗങ്ങൾ ആജ്ഞപ്രകാരം മുഴങ്ങി.
ശങ്ഖസ്വനാസ്തൂര്യരവാഃ പ്രണേദുഃ സര്വേഷ്വനീകേഷു സസിംഹനാദാഃ। തതഃ സബാണാനി മഹാസ്വനാനി വിസ്ഫാര്യമാണാനി ധനൂംഷി വീരൈഃ
ശംഖങ്ങളുടെ ശബ്ദവും തുര്യങ്ങളുടെ മുഴക്കവും സൈന്യത്തിന്റെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലും സിംഹഗർജ്ജനപോലെ മുഴങ്ങി. അതിനുശേഷം വീരന്മാർ വെടിഞ്ഞ വില്ലുകളും അമ്പുകളും വലിയ ശബ്ദത്തോടെ മുഴങ്ങി.
ക്ഷണേന ഭേരീപണവപ്രണാദാ- നന്തര്ദധുഃ ശങ്ഖമഹാസ്വനാംശ്ച। തച്ഛങ്ഖശബ്ദാവൃതമന്തരിക്ഷ- മുദ്ധൂതഭൌമദ്രുതരേണുജാലമ്
ഒരു നിമിഷത്തിൽ തന്നെ മൃദംഗങ്ങളുടെ, പണവങ്ങളുടെ ശബ്ദവും വലിയ ശംഖമുഴക്കവും ഒളിഞ്ഞുപോയി; ആകാശം ശംഖശബ്ദം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന പൊടിക്കാറ്റ് എല്ലായിടത്തും പടർന്നു.