ശരൈരഥിരഥോ യുദ്ധേ ദാരയന്രഥയൂഥപാന് । തേ വധ്യമാനാഃ പാര്ഥേന കാലേനേവ യുഗക്ഷയേ
യുദ്ധത്തിൽ രഥയോദ്ധാവ് അമ്പുകൾകൊണ്ട് രഥനേതാക്കളെ കീറിക്കളഞ്ഞു. പാർഥൻ അവരെ സംഹരിച്ചപ്പോൾ, കാലാന്ത്യത്തിൽ കാലം സംഹരിക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു അവരവരുടെ അവസ്ഥ.
ധാര്തരാഷ്ട്രാ രണേ യത്നാത്പാണ്ഡവാന്പ്രത്യയോധയന് । പ്രാര്ഥയാനാ യശോ ദീപ്താം മൃത്യും കൃത്വാ നിവര്തനമ്
ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ പരിശ്രമിച്ച് പാണ്ഡവന്മാരെ നേരിട്ട് പോരാടിച്ചു. അവർ പ്രകാശമുള്ള പ്രശസ്തി നേടാൻ മരണത്തെ തന്നെ തിരിച്ചുവരവാക്കി ആഗ്രഹിച്ചു.
ഏകാഗ്രമനസോ ഭൂത്വാ പാണ്ഡവാനാം വരൂഥിനീമ് । ബഭഞ്ജുര്ബഹുശോ രാജംസ്തേ ചാസഞ്ജന്ത സംയുഗേ
ഏകാഗ്രമായ മനസ്സോടെ അവർ പാണ്ഡവരുടെ നിരയെ പലതവണ തകർത്തു, രാജാവേ. അവർ യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം കുടുങ്ങി നിന്നു.
ദ്രവദ്ഭിരഥഭഗ്നൈശ്ച പരിവര്തദ്ഭിരേവ ച। പാണ്ഡവൈഃ കൌരവേയൈശ്ച ന പ്രാജ്ഞായത കിംചന
രഥങ്ങൾ തകർന്നു ഓടിപ്പോകുകയും ചുറ്റും തിരിഞ്ഞു പറക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, പാണ്ഡവരും കൗരവരും തമ്മിൽ ഒന്നും വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയാനാവില്ലായിരുന്നു.
ഉദതിഷ്ഠദ്രജോ ഭൌമം ഛാദയാനം ദിവാകരമ്। ന ദിശഃ പ്രദിശോ വാപി ജജ്ഞിരേഽത്ര സമാഗതാഃ
ഭൂമിയിൽ നിന്ന് പൊടിപടലങ്ങൾ ഉയർന്ന് സൂര്യനെ മറച്ചു. അവിടെ കൂടിയവർക്ക് ദിശകളും പ്രദേശങ്ങളും തിരിച്ചറിയാനാവില്ലായിരുന്നു.
അനുമാനേന സംജ്ഞാഭിര്നാമഗോത്രൈശ്ച സംയുഗേ। അവര്തത തദാ യുദ്ധം തത്ര തത്ര വിശാംപതേ
അവിടെ യുദ്ധം മുന്നോട്ട് പോയത് അനുമാനത്താൽ, ചിഹ്നങ്ങളാൽ, പേരുകളും ഗോത്രങ്ങളാലും മാത്രം തിരിച്ചറിയാവുന്ന രീതിയിലായിരുന്നു, മഹാരാജാവേ.
ന വ്യൂഹോ ഭിദ്യതേ തത്ര കൌരവാണാം കഥഞ്ചന । രക്ഷിതഃ സത്യസന്ധേന ഭാരദ്വാജേന സംയുഗേ
അവിടെ യുദ്ധത്തിൽ സത്യവ്രതനായ ഭാരദ്വാജപുത്രൻ കാവലിരുന്നതുകൊണ്ട് കൗരവരുടെ നിര ഒരിക്കലും തകർക്കപ്പെട്ടില്ല.
തഥൈവ പാണ്ഡവാനാം ച രക്ഷിതഃ സവ്യസാചിനാ। നാഭിദ്യത മഹാവ്യൂഹോ ഭീമേന ച സുരക്ഷിതഃ
അതു പോലെ തന്നെ, സവ്യാസാചിയും ഭീമനും കാവലിരുന്നതുകൊണ്ട് പാണ്ഡവരുടെ മഹാനിരയും തകർക്കപ്പെട്ടില്ല.
സേനാഗ്രാദപി നിഷ്പത്യ പ്രായുധ്യംസ്തത്ര മാനവാഃ । ഉഭയോഃ സേനയോ രാജന്വ്യതിഷക്തരഥദ്വിപാഃ
സൈന്യങ്ങളുടെ മുന്നിൽ നിന്ന് മനുഷ്യർ പുറത്ത് വന്നു യുദ്ധം ചെയ്തു. ഇരുവശത്തെയും രഥങ്ങളും ആനകളും തമ്മിൽ കലർന്നുപോയി, രാജാവേ.
ഹയാരോഹൈര്ഹയാരോഹാഃ പാത്യന്തേ സ്മ മഹാഹവേ। ഋഷ്ടിഭിര്വിമലാഭിശ്ച പ്രാസൈരപി ച സംയുഗേ
വലിയ യുദ്ധത്തിൽ കുതിരപ്പുറത്തുള്ളവർ പരസ്പരം വീഴ്ത്തി, വെടിപ്പുള്ള കുന്തങ്ങളാലും ഉഗ്രമായ ആയുധങ്ങളാലും പരസ്പരം ആക്രമിച്ചു.
രഥീ രഥിനമാസാദ്യ ശരൈഃ കനകഭൂഷണൈഃക । പാതയാമാസ സമരേ തസ്മിന്നതിഭയംകരേ
ഒരു രഥയോദ്ധാവ് മറ്റൊരു രഥയോദ്ധാവിനെ നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടി, പൊന്നാൽ അലങ്കരിച്ച അമ്പുകൾകൊണ്ട് ആ ഭയങ്കരമായ യുദ്ധത്തിൽ അവനെ വീഴ്ത്തി.
ഗജാരോഹാ ഗജാരോഹാന്നാരാചശരതോമരൈഃ । സംസക്താന്പാതയാമാസുസ്തവ തേഷാം ച സര്വശഃ
ആനപ്പുറത്തുള്ളവർ ഇരുവശത്തെയും ആനപ്പുറത്തുള്ളവരെ ഇരുമ്പ് അമ്പുകളും കുന്തങ്ങളാലും ചുറ്റും വീഴ്ത്തി.
കശ്ചിദുത്പത്യ സമരേ വസ്വാരണമാസ്ഥിതഃ । കേശപക്ഷേ പരാമൃശ്യ ജഹാര സമരേ ശിരഃ
യുദ്ധത്തിൽ ചിലർ ശത്രുവിന്റെ ആനയിൽ കയറി, ശത്രുവിന്റെ തല മുടിയിൽ പിടിച്ച് യുദ്ധത്തിൽ തന്നെ അതു പിടിച്ചെടുത്തു.
അന്യേ ദ്വിരദദന്താഗ്രനിര്ഭിന്നഹൃദയാ രണേ। വേമുശ്ച രുധിരം വീരാ നിഃശ്വസന്തഃ സമന്തതഃ
മറ്റുചിലർ, യുദ്ധത്തിൽ ആനക്കൊമ്പ് കുത്തി ഹൃദയം തുളച്ച് രക്തം ചോരിച്ച് ചുറ്റും ശ്വാസം മുട്ടി കിടന്നു, വീരാ.
കശ്ചിത്കരിവിഷാണസ്ഥോ വീരോ രണവിശാരദാഃ । പ്രാവേപച്ഛക്തിനിര്ഭിന്നോ ഗജശിക്ഷാസ്ത്രവേദിനാ
ഒരു വീരൻ, യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, ആനയുടെ തുമ്പിൽ നിന്നു നിന്നപ്പോൾ, ആനയുദ്ധത്തിൽ വിദഗ്ധനായവൻ എറിഞ്ഞ കുന്തം അവനെ തുളച്ചുപോയി.
പത്തിമങ്ഘാ രണേ പക്തീന്ഭിമന്ദിപാലപരശ്വഥൈഃ । ന്യതാപതയന്ത സംഹൃഷ്ടാഃ പരസ്പരകൃതാഗസഃ
പദാതികൾ സന്തോഷത്തോടെ യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം കുറ്റം ചെയ്തവരായവരെ ഭീമന്റെ വാൾ കൊണ്ടും ദീപന്റെ പാരശുവാലും അടിച്ചു വീഴ്ത്തി.
രഥീ ച സമരേ രാജന്നാസാദ്യ ഗജയൂഥപമ് । സ ഗജം പാതയാമാസ ഗജീ ച രഥിനാം വരമ്
രാജാവേ, യുദ്ധഭൂമിയില് രഥസാരഥി ഒരു ആനയൂഥപതിയെ നേരിട്ടപ്പോള്, ആ രഥസാരഥി ആ ആനയെ നിലത്തടിച്ചു; അതുപോലെ ആനയൂഥപതിയും മികച്ച രഥസാരഥിയെ വീഴ്ത്തി.
രഥിനം ച ഹയാരോഹഃ പ്രാസേന ഭരതര്ഷഭ । പാതയാമാസ സമരേ രഥീ ച ഹയസാദിനമ്
ഭാരതവംശശ്രേഷ്ഠാ, ഒരു കുതിരസേനാനി യുദ്ധത്തില് കുന്തംകൊണ്ട് ഒരു രഥസാരഥിയെ വീഴ്ത്തി; അതുപോലെ ഒരു രഥസാരഥിയും ഒരു കുതിരസേനാനിയെ വീഴ്ത്തി.
പദാതീ രഥിനം സങ്ഖ്യേ രഥീ ചാപി പദാതിനമ് । ന്യപാതയച്ഛിതൈഃ ശസ്ത്രൈഃ സേനയോരുഭയോരപി
യുദ്ധത്തില് ഒരു കാലാളന് ഒരു രഥസാരഥിയെ വീഴ്ത്തി; അതുപോലെ രഥസാരഥിയും ഒരു കാലാളനെ കൂരായുധങ്ങളാല് വീഴ്ത്തി, ഇരുവശത്തുമുള്ള സൈന്യങ്ങളിലും.
ഗജാരോഹാ ഹയാരോഹാന്പാതയാംചക്രിരേ തദാ। ഹയാരോഹാ ഗജസ്ഥാംശ്ച തദദ്ഭുതമിവാഭവത്
അപ്പോള് ആനയൂഥപതികള് കുതിരസേനാനികളെ വീഴ്ത്തി; കുതിരസേനാനികളും ആനപ്പുറത്തിരുന്നവരെ വീഴ്ത്തി; അതെല്ലാം അത്ഭുതംപോലെയായിരുന്നു.
ഗജാരോഹവരൈശ്ചാപി തത്രതത്ര പദാതയഃ। പാതിതാഃ സമദൃശ്യന്ത തൈശ്ചാപി ഗജയോധിനഃ
വിവിധ ഇടങ്ങളിലായി ആനയൂഥപതിമാര് കാലാളന്മാരെ വീഴ്ത്തുന്നത് കാണാമായിരുന്നു; അതുപോലെ അവരാല് ആനയോദ്ധാക്കളും വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു.
പത്തിസങ്ഘാ ഹയാരോഹൈഃ സാദിസങ്ഘാശ്ച പത്തിഭിഃ । പാത്യമാനാ വ്യദൃശ്യന്ത ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ
കുതിരസേനാനികള് കാലാളന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ വീഴ്ത്തി; കാലാളന്മാര് കുതിരസേനാനികളെ കൂട്ടത്തോടെ വീഴ്ത്തി; അങ്ങനെ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നത് കാണാമായിരുന്നു.
ധ്വജൈസ്തത്രാപവിദ്ധൈശ്ച കാര്മുകൈസ്തോമരൈസ്തഥാ। പ്രാസൈസ്തഥാ ഗദാഭിശ്ച പരിഘൈഃ കമ്പനൈസ്തഥാ
അവിടെ പതിച്ച പതാകകളും വില്ലുകളും കുന്തങ്ങളും കിടങ്ങുകളും ഗദകളും ഇരുമ്പ് ദണ്ഡുകളും മറ്റും ചിതറിക്കിടന്നിരുന്നു.
ശക്തിഭിഃ കവചൈശ്ചിത്രൈഃ കണപൈരങ്കുശൈരപി। നിസ്ത്രിംശൈര്വിമലൈശ്ചാപി സ്വര്ണപുങ്ഖൈഃ ശരൈസ്തഥാ
കുന്തങ്ങള്, അലങ്കരിച്ച കവചങ്ങള്, അസ്ത്രങ്ങള്, ആനക്കൊമ്പ്, കൂരായുധങ്ങള്, സ്വര്ണ്ണപ്പൊന്തുള്ള അമ്പുകള് എന്നിവയും അവിടെ കിടന്നിരുന്നു.
പരിസ്തോമൈഃ കുഥാഭിശ്ച കമ്ബലൈശ്ച മഹാധനൈഃ । ഭൂര്ഭാതി ഭരതശ്രേഷ്ഠ സ്രഗ്ദാമൈരിവ ചിത്രിതാ
കവചങ്ങള്, കുത്തകള്, വിലയേറിയ കംബളികള്, മനോഹരമായ കെട്ടുകള് എന്നിവകൊണ്ട്, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, ഭൂമി പൂക്കളാലങ്കരിച്ചതുപോലെ ഭാസുരമായി.
നരാശ്വകായൈഃ പതിതൈര്ദന്തിഭിശ്ച മഹാഹവേ । അഗമ്യരൂപാ പൃഥിവീ മാംസശോണിതകര്ദമാ
മഹായുദ്ധത്തില് വീണ മനുഷ്യരും കുതിരകളും ആനകളും കൊണ്ടു, മാംസവും രക്തവും ചേര്ന്ന് മണ്ണ് ചെളിയായി, ഭൂമി കടക്കാനാവാത്തതായിത്തീർന്നു.
പ്രശശാമ രജോ ഭൌമം വ്യുക്ഷിതം രണശോണിതൈഃ । ദിശശ്ച വിമലാഃ സര്വാഃ സംബഭൂവുര്ജനേശ്വര
യുദ്ധരക്തം ചൊരിഞ്ഞതുകൊണ്ട് നിലത്ത് പടർന്ന പൊടി ശമിച്ചു; രാജാവേ, എല്ലാ ദിശകളും തെളിഞ്ഞു.
ഉത്ഥിതാന്യഗണേയാനി കബന്ധാനി സമന്തതഃ। ചിഹ്നഭൂതാനി ജഗതോ വിനാശാര്ഥായ ഭാരത
ഭാരതാ, അങ്ങോട്ടിങ്ങോട്ട് എണ്ണമറ്റ തലകറ്റ ശവങ്ങള് ഉയർന്നുനിന്നു; അവ ലോകവിനാശത്തിന് ഭയാനകചിഹ്നങ്ങളായി.
തസ്മിന്യുദ്ധേ മഹാരൌദ്രേ വര്തമാനേ സുദാരുണേ । പ്രത്യദൃശ്യന്ത രഥിനോ ധാവമാനാഃ സമന്തതഃ
ആ അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ മഹായുദ്ധത്തില്, രഥസാരഥികള് എല്ലാടും ഓടുന്നുണ്ടായിരുന്നു.
തതോ ഭീഷ്മശ്ച ദ്രോണശ്ച സൈന്ധവശ്ച ജയദ്രഥഃ । പുരുമിത്രോ ജയോ ഭോജഃ ശല്യശ്ചാപി സസൌബലഃ
അതിനുശേഷം ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും സിന്ദുരാജാവായ ജയദ്രഥനും പുരുമിത്രനും ജയനും ഭോജനും ശല്യനും സൗബലന്മാരോടൊപ്പം അങ്ങോട്ട് എത്തിയിരിക്കുന്നു.