ചേദികാശികരൂപേശ്ച പൌരവൈരപി സംവൃതഃ। ധൃഷ്ടദ്യുമ്നഃ ശിഖണ്ഡീ ച പാഞ്ചാലാശ്ച പ്രഭദ്രകാഃ
ചേദികൾ, കാശികൾ, കരൂപന്മാർ, പൗരവന്മാർ ഇവർ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും ശിഖണ്ഡിയും പാഞ്ചാലന്മാരും പ്രഭദ്രകന്മാരും ചുറ്റി നിന്നു.
മധ്യേ സൈന്യസ്യ മഹതഃ സ്ഥിതാ യുദ്ധായ ഭാരത। തത്രൈവ ധര്മരാജോഽപി ഗജാനീകേന സംവൃതഃ
ആ മഹാസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി ധർമ്മരാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ആനപ്പടയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ നിന്നു.
തതസ്തു സാത്യകീ രാജന്ദ്രൌപദ്യാഃ പഞ്ച ചാത്മജാഃ । അഭിമന്യുസ്തതഃ ശൂര ഇരാവാംശ്ച തതഃ പരമ്
അതിനുശേഷം സത്യകിയും, ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചുമക്കളും, അതിനുശേഷം വീരനായ അഭിമന്യുവും, പിന്നെ ഇരാവാനും അണിനിരന്നു.
ഭൈമസേനിസ്തതോ രാജന്കേകയാശ്ച മഹാരഥാഃ । ഏതേ സര്വേ മഹാരാജ വാമം പാര്ശ്വമുപാശ്രിതാഃ
അവരുടെ പിന്നാലെ ഭീമസേനനും കേകയ ദേശത്തിലെ മഹാരഥന്മാരും, ഇവർ എല്ലാവരും ഇടതുചിറകിൽ അണിനിരന്നു.
സര്വസ്യ ജഗതോ ഗോപ്താ ഗോപ്താ യസ്യ ജനാര്ദനഃ। `തത്രാനുരഥിനാം ശ്രേഷ്ഠോ വാമശ്രൃങ്ഗേ വ്യവസ്ഥിതഃ।' ഏവമേതം മഹാവ്യൂഹം പ്രത്യവ്യൂഹന്ത പാണ്ഡവാഃ
സകല ലോകത്തിനും രക്ഷകനായവനും, ജനാർദ്ദനൻ സംരക്ഷിക്കുന്നവനും, ഇടതുചിറകിൽ മുൻപന്തിയിൽ നിന്നു. ഇങ്ങനെ പാണ്ഡവന്മാർ മഹാസൈന്യത്തെ അണിനിരത്തി.
വധാര്ഥം തവ പുത്രാമാം തത്പക്ഷേ യേ ച സങ്ഗതാഃ । തതഃ പ്രവവൃതേ യുദ്ധം വ്യതിഷക്തരഥദ്വിപമ്
നിന്റെ മക്കളെയും അവരോടൊപ്പം ചേർന്നവരെയും സംഹരിക്കാൻ, രഥങ്ങളും ആനകളും തമ്മിൽ കലർന്നുകൊണ്ട് യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.
താവകാനാം പരേഷാം ച നിഘ്നതാമിതരേതരമ് । ഹയൌഘാശ്ച രഥൌഘാശ്വ തത്ര തത്ര വിശാംപതേ
നിന്റെ സൈന്യവും ശത്രുസൈന്യവും തമ്മിൽ പരസ്പരം ആക്രമിച്ചു. അങ്ങിങ്ങ് കുതിരകളും രഥങ്ങളും കൂട്ടമായി കാണപ്പെട്ടു.
സംപതന്തോ വ്യദൃശ്യന്ത നിഘ്നന്തസ്തേ പരസ്പരമ് । ധാവതാം ച രഥോഘാനാം നിഘ്നതാം ച പൃഥക് പൃഥക്
അവർ പരസ്പരം ആക്രമിച്ച് ഓടിച്ചേർന്ന് ഏറ്റുമുട്ടുന്നത് കാണാമായിരുന്നു. രഥങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ ഓടിച്ചേർന്ന് വേർവേറെ ആക്രമിക്കുന്നതും കാണപ്പെട്ടു.
ബഭൂവ തുമുലഃ ശബ്ദോ വിമിശ്രോ ദുന്ദുഭിസ്വനൈഃ । ദിവസ്പൃങ്വരവീരാണാം നിഘ്നതാമിതരേതരമ് । സംപ്രഹാരേ സുതുമുലേ തവ തേഷാം ച ഭാരത
അവിടെ ഭയങ്കരമായ ഒരു ശബ്ദം ഉയർന്നു, പാറയുള്ള പഞ്ചാരങ്ങളുടെ മുഴക്കം അതിൽ കലർന്നിരുന്നു. ആ വീരന്മാർ തമ്മിൽ അത്യന്തം ക്രൂരമായ യുദ്ധത്തിൽ തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ ആ ശബ്ദം മുഴങ്ങി, ഭാരതാ.
തതോ വ്യൂഢേഷ്വനീകേഷു താവകേഷു പരേഷു ച। ധനഞ്ജയോ രഥാനീകമവധീത്തവ ഭാരത
അപ്പോൾ, നിന്റെ സൈന്യവും ശത്രു സൈന്യവും നിരത്തി ഒരുക്കിയപ്പോൾ, ധനഞ്ജയൻ രഥസേനയെ തകർത്തു, ഭാരതാ.
ശരൈരഥിരഥോ യുദ്ധേ ദാരയന്രഥയൂഥപാന് । തേ വധ്യമാനാഃ പാര്ഥേന കാലേനേവ യുഗക്ഷയേ
യുദ്ധത്തിൽ രഥയോദ്ധാവ് അമ്പുകൾകൊണ്ട് രഥനേതാക്കളെ കീറിക്കളഞ്ഞു. പാർഥൻ അവരെ സംഹരിച്ചപ്പോൾ, കാലാന്ത്യത്തിൽ കാലം സംഹരിക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു അവരവരുടെ അവസ്ഥ.
ധാര്തരാഷ്ട്രാ രണേ യത്നാത്പാണ്ഡവാന്പ്രത്യയോധയന് । പ്രാര്ഥയാനാ യശോ ദീപ്താം മൃത്യും കൃത്വാ നിവര്തനമ്
ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ പരിശ്രമിച്ച് പാണ്ഡവന്മാരെ നേരിട്ട് പോരാടിച്ചു. അവർ പ്രകാശമുള്ള പ്രശസ്തി നേടാൻ മരണത്തെ തന്നെ തിരിച്ചുവരവാക്കി ആഗ്രഹിച്ചു.
ഏകാഗ്രമനസോ ഭൂത്വാ പാണ്ഡവാനാം വരൂഥിനീമ് । ബഭഞ്ജുര്ബഹുശോ രാജംസ്തേ ചാസഞ്ജന്ത സംയുഗേ
ഏകാഗ്രമായ മനസ്സോടെ അവർ പാണ്ഡവരുടെ നിരയെ പലതവണ തകർത്തു, രാജാവേ. അവർ യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം കുടുങ്ങി നിന്നു.
ദ്രവദ്ഭിരഥഭഗ്നൈശ്ച പരിവര്തദ്ഭിരേവ ച। പാണ്ഡവൈഃ കൌരവേയൈശ്ച ന പ്രാജ്ഞായത കിംചന
രഥങ്ങൾ തകർന്നു ഓടിപ്പോകുകയും ചുറ്റും തിരിഞ്ഞു പറക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, പാണ്ഡവരും കൗരവരും തമ്മിൽ ഒന്നും വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയാനാവില്ലായിരുന്നു.
ഉദതിഷ്ഠദ്രജോ ഭൌമം ഛാദയാനം ദിവാകരമ്। ന ദിശഃ പ്രദിശോ വാപി ജജ്ഞിരേഽത്ര സമാഗതാഃ
ഭൂമിയിൽ നിന്ന് പൊടിപടലങ്ങൾ ഉയർന്ന് സൂര്യനെ മറച്ചു. അവിടെ കൂടിയവർക്ക് ദിശകളും പ്രദേശങ്ങളും തിരിച്ചറിയാനാവില്ലായിരുന്നു.
അനുമാനേന സംജ്ഞാഭിര്നാമഗോത്രൈശ്ച സംയുഗേ। അവര്തത തദാ യുദ്ധം തത്ര തത്ര വിശാംപതേ
അവിടെ യുദ്ധം മുന്നോട്ട് പോയത് അനുമാനത്താൽ, ചിഹ്നങ്ങളാൽ, പേരുകളും ഗോത്രങ്ങളാലും മാത്രം തിരിച്ചറിയാവുന്ന രീതിയിലായിരുന്നു, മഹാരാജാവേ.
ന വ്യൂഹോ ഭിദ്യതേ തത്ര കൌരവാണാം കഥഞ്ചന । രക്ഷിതഃ സത്യസന്ധേന ഭാരദ്വാജേന സംയുഗേ
അവിടെ യുദ്ധത്തിൽ സത്യവ്രതനായ ഭാരദ്വാജപുത്രൻ കാവലിരുന്നതുകൊണ്ട് കൗരവരുടെ നിര ഒരിക്കലും തകർക്കപ്പെട്ടില്ല.
തഥൈവ പാണ്ഡവാനാം ച രക്ഷിതഃ സവ്യസാചിനാ। നാഭിദ്യത മഹാവ്യൂഹോ ഭീമേന ച സുരക്ഷിതഃ
അതു പോലെ തന്നെ, സവ്യാസാചിയും ഭീമനും കാവലിരുന്നതുകൊണ്ട് പാണ്ഡവരുടെ മഹാനിരയും തകർക്കപ്പെട്ടില്ല.
സേനാഗ്രാദപി നിഷ്പത്യ പ്രായുധ്യംസ്തത്ര മാനവാഃ । ഉഭയോഃ സേനയോ രാജന്വ്യതിഷക്തരഥദ്വിപാഃ
സൈന്യങ്ങളുടെ മുന്നിൽ നിന്ന് മനുഷ്യർ പുറത്ത് വന്നു യുദ്ധം ചെയ്തു. ഇരുവശത്തെയും രഥങ്ങളും ആനകളും തമ്മിൽ കലർന്നുപോയി, രാജാവേ.
ഹയാരോഹൈര്ഹയാരോഹാഃ പാത്യന്തേ സ്മ മഹാഹവേ। ഋഷ്ടിഭിര്വിമലാഭിശ്ച പ്രാസൈരപി ച സംയുഗേ
വലിയ യുദ്ധത്തിൽ കുതിരപ്പുറത്തുള്ളവർ പരസ്പരം വീഴ്ത്തി, വെടിപ്പുള്ള കുന്തങ്ങളാലും ഉഗ്രമായ ആയുധങ്ങളാലും പരസ്പരം ആക്രമിച്ചു.
രഥീ രഥിനമാസാദ്യ ശരൈഃ കനകഭൂഷണൈഃക । പാതയാമാസ സമരേ തസ്മിന്നതിഭയംകരേ
ഒരു രഥയോദ്ധാവ് മറ്റൊരു രഥയോദ്ധാവിനെ നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടി, പൊന്നാൽ അലങ്കരിച്ച അമ്പുകൾകൊണ്ട് ആ ഭയങ്കരമായ യുദ്ധത്തിൽ അവനെ വീഴ്ത്തി.
ഗജാരോഹാ ഗജാരോഹാന്നാരാചശരതോമരൈഃ । സംസക്താന്പാതയാമാസുസ്തവ തേഷാം ച സര്വശഃ
ആനപ്പുറത്തുള്ളവർ ഇരുവശത്തെയും ആനപ്പുറത്തുള്ളവരെ ഇരുമ്പ് അമ്പുകളും കുന്തങ്ങളാലും ചുറ്റും വീഴ്ത്തി.
കശ്ചിദുത്പത്യ സമരേ വസ്വാരണമാസ്ഥിതഃ । കേശപക്ഷേ പരാമൃശ്യ ജഹാര സമരേ ശിരഃ
യുദ്ധത്തിൽ ചിലർ ശത്രുവിന്റെ ആനയിൽ കയറി, ശത്രുവിന്റെ തല മുടിയിൽ പിടിച്ച് യുദ്ധത്തിൽ തന്നെ അതു പിടിച്ചെടുത്തു.
അന്യേ ദ്വിരദദന്താഗ്രനിര്ഭിന്നഹൃദയാ രണേ। വേമുശ്ച രുധിരം വീരാ നിഃശ്വസന്തഃ സമന്തതഃ
മറ്റുചിലർ, യുദ്ധത്തിൽ ആനക്കൊമ്പ് കുത്തി ഹൃദയം തുളച്ച് രക്തം ചോരിച്ച് ചുറ്റും ശ്വാസം മുട്ടി കിടന്നു, വീരാ.
കശ്ചിത്കരിവിഷാണസ്ഥോ വീരോ രണവിശാരദാഃ । പ്രാവേപച്ഛക്തിനിര്ഭിന്നോ ഗജശിക്ഷാസ്ത്രവേദിനാ
ഒരു വീരൻ, യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, ആനയുടെ തുമ്പിൽ നിന്നു നിന്നപ്പോൾ, ആനയുദ്ധത്തിൽ വിദഗ്ധനായവൻ എറിഞ്ഞ കുന്തം അവനെ തുളച്ചുപോയി.
പത്തിമങ്ഘാ രണേ പക്തീന്ഭിമന്ദിപാലപരശ്വഥൈഃ । ന്യതാപതയന്ത സംഹൃഷ്ടാഃ പരസ്പരകൃതാഗസഃ
പദാതികൾ സന്തോഷത്തോടെ യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം കുറ്റം ചെയ്തവരായവരെ ഭീമന്റെ വാൾ കൊണ്ടും ദീപന്റെ പാരശുവാലും അടിച്ചു വീഴ്ത്തി.
രഥീ ച സമരേ രാജന്നാസാദ്യ ഗജയൂഥപമ് । സ ഗജം പാതയാമാസ ഗജീ ച രഥിനാം വരമ്
രാജാവേ, യുദ്ധഭൂമിയില് രഥസാരഥി ഒരു ആനയൂഥപതിയെ നേരിട്ടപ്പോള്, ആ രഥസാരഥി ആ ആനയെ നിലത്തടിച്ചു; അതുപോലെ ആനയൂഥപതിയും മികച്ച രഥസാരഥിയെ വീഴ്ത്തി.
രഥിനം ച ഹയാരോഹഃ പ്രാസേന ഭരതര്ഷഭ । പാതയാമാസ സമരേ രഥീ ച ഹയസാദിനമ്
ഭാരതവംശശ്രേഷ്ഠാ, ഒരു കുതിരസേനാനി യുദ്ധത്തില് കുന്തംകൊണ്ട് ഒരു രഥസാരഥിയെ വീഴ്ത്തി; അതുപോലെ ഒരു രഥസാരഥിയും ഒരു കുതിരസേനാനിയെ വീഴ്ത്തി.
പദാതീ രഥിനം സങ്ഖ്യേ രഥീ ചാപി പദാതിനമ് । ന്യപാതയച്ഛിതൈഃ ശസ്ത്രൈഃ സേനയോരുഭയോരപി
യുദ്ധത്തില് ഒരു കാലാളന് ഒരു രഥസാരഥിയെ വീഴ്ത്തി; അതുപോലെ രഥസാരഥിയും ഒരു കാലാളനെ കൂരായുധങ്ങളാല് വീഴ്ത്തി, ഇരുവശത്തുമുള്ള സൈന്യങ്ങളിലും.
ഗജാരോഹാ ഹയാരോഹാന്പാതയാംചക്രിരേ തദാ। ഹയാരോഹാ ഗജസ്ഥാംശ്ച തദദ്ഭുതമിവാഭവത്
അപ്പോള് ആനയൂഥപതികള് കുതിരസേനാനികളെ വീഴ്ത്തി; കുതിരസേനാനികളും ആനപ്പുറത്തിരുന്നവരെ വീഴ്ത്തി; അതെല്ലാം അത്ഭുതംപോലെയായിരുന്നു.