ഉദ്വൂതം സഹസാ ഭൌമം നാഗാശ്വരഥപത്തിഭിഃ । ദിവാകരരഥം പ്രാപ്യ രജസ്തീവ്രമദൃശ്യത
ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും പദാതികളും ചേര്ന്ന് ഭൂമിയില് പെട്ടെന്നു ഉയര്ത്തിയ പൊടി, പ്രകാശമുള്ളവന്റെ രഥം എത്തുമ്പോള് കനത്തതായി കാണപ്പെട്ടു.
താനി നാഗസഹസ്രാണി ഭൂമിപാലശതാനി ച। തസ്യ ബാണപഥം പ്രാപ്യ നാഭ്യവര്തന്ത സര്വശഃ
ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളും നൂറുകണക്കിന് രാജാക്കളും അവന്റെ അമ്പുകളുടെ പാതയിലേക്ക് കടന്നപ്പോള്, പിന്നെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങാന് ആരും ധൈര്യപ്പെട്ടു ഇല്ല.
പ്രണേദുഃ സര്വഭൂതാനി ബഭൂവുസ്തിമിരാ ദിശഃ। കുരൂണാം ചാനയസ്തീവ്രഃ സമദൃശ്യത ദാരുണഃ
എല്ലാ ജീവികളും വിലപിച്ചു; ദിശകള് ഇരുണ്ടു; കുരുവംശത്തില് ഭയാനകമായ ഒരു ദുരന്തം പ്രത്യക്ഷമായി.
നാപ്യന്തരിക്ഷം ന ദിശോ ന ഭൂമിര്ന ച ഭാസ്കരഃ । പ്രജജ്ഞേ ഭരതശ്രേഷ്ഠ സസ്ത്രസങ്ഘൈഃ കിരീടിനഃ
കിരീടധാരിയുടെ ആയുധങ്ങളുടെ കൂട്ടം കൊണ്ട് ആകാശവും ദിശകളും ഭൂമിയും സൂര്യനും, ഭാരതശ്രേഷ്ഠ, കാണാനാവാതെ മറഞ്ഞുപോയി.
സാദിതാ രഥനാഗാശ്ച ഹതാശ്വാ രഥിനോ രണേ। വിപ്രദ്രുതരഥാഃ കേചിദ്ദൃശ്യന്തേ രഥയൂഥപാഃ
രഥങ്ങളും ആനകളും വീണു; കുതിരകളും രഥസാരഥികളും യുദ്ധത്തില് കൊല്ലപ്പെട്ടു; ചില രഥാധിപന്മാര് തകര്ന്ന രഥങ്ങളുമായി ഓടിപ്പോവുന്നത് കാണപ്പെട്ടു.
വിരഥാ രഥിനശ്ചാന്യേ ധാവമാനാഃ സമന്തതഃ । തത്രതത്രൈവ ദൃശ്യന്തേ സായുധാഃ സാങ്ഗദൈര്ഭുജൈഃ
മറ്റ് ചില രഥസാരഥികള് രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട് ആയുധങ്ങളുമായി കൈകളില് കങ്കണങ്ങളോടെ, ഇവിടെ അവിടെയായി ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്നത് കാണപ്പെട്ടു.
ഹയാരോഹാ ഹയാംസ്ത്യക്ത്വാ ഗജാരോഹാശ്ച ദന്തിനഃ । അര്ജുനസ്യ ഭയാദ്രാജന്സമന്താദ്വിപ്രദുദ്രുവുഃ
കുതിരപ്പടയാളികള് കുതിരകള് ഉപേക്ഷിച്ചു; ആനയാനികള് ആനകളെ ഉപേക്ഷിച്ചു; അര്ജുനന്റെ ഭയത്താല് രാജാവേ, എല്ലാവരും ചുറ്റും ഓടിപ്പോയി.
രഥേഭ്യശ്ച ഗജേഭ്യശ്ച ഹയേഭ്യശ്ച നരാധിപാഃ । പതിതാഃ പാത്യമാനാശ്ച ദൃശ്യന്തേഽര്ജുനസായകൈഃ
രഥങ്ങളില് നിന്നും ആനകളില് നിന്നും കുതിരകളില് നിന്നും രാജാക്കന്മാര് അര്ജുനന്റെ അമ്പുകള് കൊണ്ടു വീണു വീഴുന്നതും വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നതും കാണപ്പെട്ടു.
സഗദാനുദ്യതാന്ബാഹൂന്സഖങ്ഗാംശ്ച വിശാംപതേ । സപ്രാസാംശ്ച സതൂണീരാന്സശരാന്സശരാസനാന്
വീരുമാരുടെ ഗദയും വാളും കുന്തവും അമ്പച്ചീന്തിയും അമ്പുകളും വില്ലുകളും ഉയര്ത്തിയ കൈകള് അര്ജുനന് തന്റെ ഉഗ്രമായ അമ്പുകള് കൊണ്ട് വെട്ടിമുറിച്ചു.
സാങ്കുശാകന്സപതാകാംശ്ച തത്രതത്രാര്ജുനോ നൃണാമ് । നിചകര്ത ശരൈരുഗ്രൈ രൌദ്രം വപുരധാരയത്
അവിടെയും ഇവിടെയും, അങ്കുഷം, പതാക, മറ്റ് ആയുധങ്ങള് കൈവശം വച്ചിരുന്ന പുരുഷന്മാരുടെ കൈകള് അര്ജുനന് ഭയാനകമായ അമ്പുകള് കൊണ്ട് മുറിച്ചു; അവന് ഭയങ്കരമായ രൂപം സ്വീകരിച്ചു.
പരിഘാണാം പ്രദീപ്താനാം മുദ്ഗരാണാം ച മാരിഷ । പ്രാസാനാം ഭിന്ദിപാലാനാം നിസ്ത്രിശാനാം ച സംയുഗേ
ഭാരതശ്രേഷ്ഠ, ആ യുദ്ധഭൂമിയില് തീപിടിച്ച ക്ലബ്ബുകളും മുത്തികളും കുന്തങ്ങളും കല്ലെറിയാനുള്ള ആയുധങ്ങളും വാളുകളും കാണപ്പെട്ടു.
പരശ്വഥാനാം പീക്ഷ്ണാനാം തോമരാണാം ച ഭാരത। വര്മണാം ചാപവിദ്ധാനാം കാഞ്ചനാനാം ച ഭൂമിപ
കഠിനമായ പരശു, കുന്തം, തൂണിരി, പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കവചങ്ങള് തുടങ്ങിയവയും യുദ്ധഭൂമിയില് രാജാവേ, ചിതറിക്കിടക്കുന്നത് കാണപ്പെട്ടു.
ധ്വജാനാം ചര്മണാം ചൈവ വ്യജനാനാം ച സര്വശഃ । ഛത്രാണാം ഹേമദണ്ഡാനാം തോമരാണാം ച ഭാരത
ഭാരതാ, ധ്വജങ്ങൾ, ചർമ്മങ്ങൾ, വിവിധ തരത്തിലുള്ള വീശിപ്പടങ്ങൾ, പൊൻതണ്ടുള്ള കുടകൾ, തൂണികൾ — ഇവയെല്ലാം അങ്ങോട്ടിങ്ങോട്ട് ചിതറിക്കിടക്കുന്നത് കാണാം.
പ്രതോദാനാം ച യോക്രാണാം കശാനാം ചൈവ മാരിഷ । രാശയഃ സ്മാത്ര ദൃശ്യന്തേ വിനികീര്ണാ രണക്ഷിതൌ
മാരിഷ, ഉത്തടികൾ, കൂട്ട്, ചവിട്ടുകോൽ — ഇവയുടെ കൂമ്പാരങ്ങളും ഈ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ചിതറിക്കിടക്കുന്നത് കാണാം.
നാസീത്തത്ര പുമാന്കശ്ചിത്തവ സൈന്യസ്യ ഭാരത । യോഽര്ജുനം സമരേ ശൂരം പ്രത്യുദ്യായാത്കഥംചന
ഭാരതാ, നിന്റെ സൈന്യത്തിൽ ആരും യുദ്ധത്തിൽ ധൈര്യശാലിയായ അർജുനനെ എങ്ങനെയും നേരിടാൻ കഴിവുള്ളവനായി ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
യോ യോ ഹി സമരേ പാര്ഥം പ്രത്യുദ്യാതി വിശാംപതേ। സ സങ്ഖ്യേ വിശിഖൈസ്തീക്ഷ്ണൈഃ പരലോകായ നീയതേ
രാജാവേ, യുദ്ധത്തിൽ ആരെങ്കിലും പാർഥനെ നേരിടാൻ ശ്രമിച്ചാൽ, അവൻ കഠിനമായ അമ്പുകൾകൊണ്ട് ഉടൻ തന്നെ അവനെ മരണമെന്ന ലോകത്തേക്ക് അയക്കുന്നു.
തേഷു വിദ്രവമാണേഷു തവ യോധേഷു സര്വശഃ। അര്ജുനോ വാസുദേവശ്ച ദധ്മതുര്വാരിജോത്തമൌ
നിന്റെ സൈനികർ എല്ലായിടത്തും ഓടിപ്പോവുമ്പോൾ അർജുനനും വാസുദേവനും അവരുടെ ഉത്തമമായ ശംഖങ്ങൾ മുഴക്കി.
തത്പഭഗ്നം ബലം ദൃഷ്ട്വാ പിതാ ദേവവ്രതസ്തവ। അബ്രവീത്സമരേ ശൂരം ഭാരദ്വാജം സ്മയന്നിവ
നിന്റെ സൈന്യം ഇങ്ങനെ തകർന്നതുകണ്ട്, നിന്റെ അച്ഛൻ ദേവവ്രതൻ യുദ്ധത്തിൽ പുഞ്ചിരിയോടെ ധൈര്യശാലിയായ ഭാരദ്വാജനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് പറഞ്ഞു.
ഏഷ പാണ്ഡുസുതോ വീര കൃഷ്ണേന സഹിതോ ബലീ । തഥാ കരോതി സൈന്യാനി യഥാ കുര്യാദ്ധऩഞ്ജയഃ
ഇവിടെ പാണ്ഡുവിന്റെ ശക്തനായ മകൻ കൃഷ്ണനോടൊപ്പം ഉണ്ട്. ധനഞ്ജയൻ സൈന്യങ്ങളെ എങ്ങനെ തകർക്കുമോ അതുപോലെ ഇവൻ ചെയ്യുന്നു.
ന ഹ്യേഷ സമരേ ശക്യോ വിജേതും ഹി കഥംചന । യഥാസ്യ ദൃശ്യതേ രൂപ കാലാന്തകയമോപമമ്
ഇവനെ യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെയും ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല, കാരണം അവന്റെ രൂപം കാലാന്ത്യത്തിലെ യമനെപ്പോലെയാണ്.
ന നിവര്തയിതും ചാപി ശക്യേയം മഹതീ ചമൂഃ । അന്യോന്യപ്രേയാ പശ്യ ദ്രവതീയം വരൂഥിനീ
ഈ വലിയ സൈന്യത്തെ ആരും പിടിച്ചുനിർത്താൻ കഴിയില്ല; നോക്കൂ, ഓരോ വിഭാഗവും തമ്മിൽ മാറിമാറി ഓടിപ്പോകുകയാണ്.
ഏഷ ചാസ്തം ഗിരിശ്രേഷ്ഠം ഭാനുമാന്പ്രതിപദ്യതേ। ചക്ഷൂംഷി സര്വലോകസ്യ സംഹരന്നിവ സര്വഥാ
ഇപ്പോൾ സൂര്യൻ ഉയർന്ന പർവതശിഖരത്തിന് പിന്നിൽ അസ്തമിക്കുകയാണ്, എല്ലായുലകത്തിന്റെയും കാഴ്ച പിൻവലിക്കുന്നതുപോലെ.
തത്രാവഹാരം സംപ്രാപ്തം മന്യേഽഹം പുരുഷര്ഷഭ । ശ്രാന്താ ഭീതാശ്ച നോ യോധാ ന യോത്സ്യന്തി കഥംചന
മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ, ഇപ്പോൾ പിൻവാങ്ങാനുള്ള സമയമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; നമ്മുടെ യോദ്ധാക്കൾ ക്ഷീണിച്ചും ഭയപ്പെട്ടും പോയി, ഇനി യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അവർ തയ്യാറല്ല.
ഏവമുക്ത്വാ തതോ ഭീഷ്മോ ദ്രോണമാചാര്യസത്തമമ് । അവഹാരമഥോ ചക്രേ താവകാനാം മഹാരഥഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, മഹാരഥിയായ ഭീഷ്മൻ ഗുരുക്കന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണനോട് അവഹാരം നടത്താൻ ഉത്തരവിട്ടു.
തതഃ സരഥനാഗാശ്വാ ജംയ പ്രാപ്യ സമോപകാഃ। പാഞ്ചാലാഃ പാണ്ഡവാശ്ചൈവ പ്രണേദുശ്ച പുനഃ പുനഃ
ശക്തമായ പാഞ്ചാളരും പാണ്ഡവരും, രഥങ്ങൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ എന്നിവയുമായി സുരക്ഷിതതലത്തേക്ക് എത്തിയശേഷം വീണ്ടും വീണ്ടും ശംഖം മുഴക്കി.
പ്രയയുഃ ശിബിരായൈവ ധനഞ്ജയപുരസ്കൃതാഃ। വാദിത്രഘോഷൈഃ സംഹൃഷ്ടാ പ്രണദ്യന്തോ മഹാരഥാഃ
ധനഞ്ജയനെ മുന്നിൽനിര്ത്തി മഹാരഥന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ ഘോഷം മുഴക്കി, വാദ്യങ്ങളുടെ ശബ്ദത്തോടൊപ്പം തങ്ങളുടെ പാളയത്തിലേക്ക് നീങ്ങി.
തതോഽവഹാരഃ സൈന്യാനാം തവ തേഷാം ച ഭാരത। അസ്തം ഗച്ഛതി സൂര്യേഽഭൂത്സന്ധ്യാകാലേ ച വര്തതി
ഭാരതാ, സൂര്യൻ അസ്തമിച്ച് സന്ധ്യാകാലം വന്നപ്പോൾ, നിന്റെ സൈന്യവും അവരുടെ സൈന്യവും യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് പിൻവാങ്ങി.
പ്രഭാതായാം ച ശര്വര്യാം ഭീഷ്മഃ ശാന്തനസ്തദാ। അനീകാന്യനുസംയാനേ വ്യാദിദേശായ ഭാരത
രാത്രി കഴിഞ്ഞ് പ്രഭാതം വന്നപ്പോൾ, ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ഭീഷ്മൻ സൈന്യങ്ങളെ ക്രമീകരിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടു, ഭാരതാ.
ഗാരുഡം ച മഹാവ്യൂഹം ചക്രേ ശാന്തനവസ്തദാ। പുത്രാണാം തേ ജയാകാങ്ക്ഷീ ഭീഷ്മഃ കുരുപിതാമഹഃ
ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ഭീഷ്മൻ, നിന്റെ മക്കൾക്ക് വിജയം വേണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു, വലിയ ഗരുഡവ്യൂഹം ഒരുക്കി.
ഗരുഡസ്യ സ്വയം തുണ്ഡേ പിതാ ദേവവ്രതസ്തവ। ചക്ഷുഷീ ച ഭരജ്വാജഃ കൃതവര്മാ ച സാത്വതഃ
ഗരുഡവ്യൂഹത്തിന്റെ തൂണിൽ നിന്റെ അച്ഛൻ ദേവവ്രതൻ തന്നെ നിലകൊണ്ടു; കണ്ണായി ഭാരദ്വാജനും സാത്വതനായ കൃതവർമാനും നിന്നു.