ശബരാ ഉദ്ഭസാശ്ചൈവ വത്സാശ്ച സഹ നാകുലൈഃ । നകുലഃ സഹദേവശ്ച വാമം പക്ഷം സമാശ്രിതാഃ
ശബരര്, ഉദ്ഭസര്, വത്സര്, കൂടാതെ നകുലരോടൊപ്പം, നകുലനും സഹദേവനും ഇടതു വശം ഏറ്റെടുത്തു.
രഥാനാമയുതം പക്ഷൌ ശിരസ്തു നിയുതം തഥാ। പൃഷ്ഠമര്ബുദമേവാസീത്സഹസ്രാമി ച വിംശതിഃ
രണ്ടു വശങ്ങളിലും പതിനായിരം രഥങ്ങള് വീതം, മുഖഭാഗത്ത് ഒരു ലക്ഷം രഥങ്ങള്, പിന്നില് ഒരു കോടി രഥങ്ങളും ഇരുപതിനായിരം കൂടി ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഗ്രീവായാം നിയുതം ചാപി സഹസ്രാമി ച സപ്തതിഃ । പക്ഷകോടിപ്രപക്ഷേഷു പക്ഷാന്തേഷു ച വാരണാഃ
കഴുത്ത് ഭാഗത്ത് ഒരു ലക്ഷം രഥങ്ങളും എഴുപതിനായിരം കൂടി, പക്ഷങ്ങളുടെ അറ്റങ്ങളിലും അവസാനത്തിലും ആനകള് നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
ജഗ്മുഃ പരിവൃതാ രാജംശ്ചലന്ത ഇവ പര്വതാഃ । ജഘനം പാലയാമാസ വിരാടഃ സഹ കേകയൈഃ
അവര് ചുറ്റി മുന്നേറി, രാജാവേ, നീങ്ങുന്ന പര്വ്വതങ്ങളെപ്പോലെ. വിരാടനും കേകയരോടൊപ്പം പിന്ഭാഗം കാത്തുനിന്നു.
കാശിരാജശ്ച ശൈബ്യശ്ച രഥാനാമയുതൈസ്ത്രിഭിഃ । ഏവമേനം മഹാവ്യൂഹം വ്യൂഹ്യ ഭാരത പാണ്ഡവാഃ
കാശിരാജാവും ശൈബ്യനും മുപ്പതിനായിരം രഥങ്ങളുമായി ആ രൂപീകരണം കാത്തു. ഇങ്ങനെ, ഭാരത, പാണ്ഡവര് ഈ മഹാ വ്യൂഹം ഒരുക്കി.
സൂര്യോധയം ത ഇച്ഛതഃ സ്ഥിതാ യുദ്ധായ ദംശിതാഃ । തേഷാമാദിത്യവര്മാനി വിമലാനി മഹാന്തി ച । ശ്വേതച്ഛത്രാണ്യശോഭന്ത വാരണേഷു രഥേഷു ച
സൂര്യോദയം ആഗ്രഹിച്ച്, യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി അവര് നിലകൊണ്ടു. അവരുടെ കാവചങ്ങള് വലുതും വെടിപ്പും ആയിരിച്ചു, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. ആനകളിലും രഥങ്ങളിലും വെള്ളി കുടകള് തിളങ്ങി.
ക്രൌഞ്ചം ദൃഷ്ട്വാ തതോ വ്യൂഹമഭേദ്യം തനയസ്തവ । രക്ഷമാണം മഹാഘോരം പാര്ഥേനാമിതതേജസാ
അഭേദ്യമായ കൌഞ്ച വ്യൂഹം അര്ജുനന് അതിവിശാലമായ ശക്തിയോടെ കാത്തുനില്ക്കുന്നത് കണ്ടു, നിന്റെ മകന്—
ആചാര്യമുപസംഗമ്യ കൃപം ശല്യം ച പാര്ഥിവ । സൌമദത്തിം വികര്ണം ച സോഽശ്വത്ഥാമാനമേവ ച
ആചാര്യനെയും കൃപനെയും ശല്യനെയും രാജാവിനെയും സൗമദത്തിയെയും വികര്ണനെയും അശ്വത്താമനെയും സമീപിച്ചു.
ദുഃശാകസനാദീന്ഭ്രാതൄംശ്ച സര്വനേവ ച ഭാരത । അന്യാംശ്ച സുബഹൂഞ്ശൂരാന്യുദ്ധായ സമുപാഗതാന്
ദുഃശാസനനെയും മറ്റു സഹോദരന്മാരെയും, ഭാരത, മറ്റു ധൈര്യശാലികളായ അനേകം യോദ്ധാക്കളെയും യുദ്ധത്തിന് എത്തിച്ചേര്ന്നവരെയും അദ്ദേഹം അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
പ്രാഹേദം വചനം കാലേ ഹര്ഷയംസ്തനയസ്തവ । നാനാശസ്ത്രപ്രഹരണാഃ സര്വേ യുദ്ധവിശാരദാഃ
അപ്പോള് നിന്റെ മകന് അവരെ ഉത്സാഹിപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു: 'നിങ്ങള് എല്ലാവരും പലവിധ ആയുധങ്ങള് കൈവശം വച്ച, യുദ്ധത്തില് പ്രാവീണ്യമുള്ളവരാണ്.'
ഏകൈകശഃ സമര്ഥാ ഹി യൂയം സര്വേ മഹാരഥാഃ । പാണ്ഡുപുത്രാന്രണേ ഹന്തും സസൈന്യാന്കിമു സംഹതാഃ
'നിങ്ങളില് ഓരോരുത്തരും മഹാരഥികളായി, പാണ്ഡുവിന്റെ മക്കളെയും അവരുടെ സൈന്യത്തെയും യുദ്ധത്തില് ജയിക്കാന് ശേഷിയുള്ളവരാണ്. പിന്നെ ഒരുമിച്ചുനില്ക്കുമ്പോള് എത്ര അധികം ശക്തിയാകും!'
അപര്യാപ്തം തദസ്മാകം ബലം ഭീഷ്മാഭിരക്ഷിതമ് । പര്യാപ്തമിദമേതേഷാം ബലം ഭീമാഭിരക്ഷിതമ്
'ഭീഷ്മന് കാത്തുനില്ക്കുന്ന നമ്മുടെ സൈന്യം അക്ഷയമാണ്; ഭീമന് കാത്തുനില്ക്കുന്ന അവരുടെ സൈന്യം പരിമിതമാണ്.'
സംസ്ഥാനാഃ ശൂരസേനാശ്ച വേത്രികാഃ കുകുരാസ്തഥാ । ആരോചകാസ്ത്രിഗര്താശ്ച മദ്രകാ യവനാസ്തഥാ
'സംസ്ഥാനര്, ശൂരസേനര്, വേത്രികര്, കുകുരര്, ആരോചനര്, ത്രിഗര്ത്തര്, മദ്രകര്, യവനര്—'
ശത്രുംജയേന സഹിതാസ്തഥാ ദുഃശാസനേന ച । വികര്ണേന ച വീരേണ തഥാ നന്ദോപനന്ദകൈഃ
'ശത്രുഞ്ജയനോടൊപ്പം, ദുഃശാസനനും വീരനായ വികര്ണനും, നന്ദനും ഉപനന്ദനും—'
ചിത്രസേനേന സഹിതാഃ സഹിതാഃ പാരിഭദ്രകൈഃ । ഭീഷ്മമേവാഭിരക്ഷന്തു സഹ സൈന്യപുരസ്കൃതാഃ
ചിത്രസേനനും പരിഭദ്രന്മാരും കൂടെ കൂട്ടി, അവരുടേയും സൈന്യത്തോടൊപ്പം ഭീഷ്മനെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കണമെന്ന് നിർദേശിച്ചു.
തതോ ഭീഷ്മശ്ച ദ്രോണശ്ച തവ പുത്രാശ്ച മാരിഷ । അവ്യൂഹന്ത മഹാവ്യൂഹം പാണ്ഡൂനാം പ്രതിബാധകമ്
അതിനുശേഷം ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും, മഹർഷേ, നിന്റെ പുത്രന്മാരും, പാണ്ഡവരെ തടയാൻ വലിയൊരു അണിയറപ്പു ഒരുക്കി.
ഭീഷ്മഃ സൈന്യേന മഹതാ സമനന്താത്പരിവാരിതഃ । യയൌ പ്രകര്ഷന്മഹതീം വാഹിനീം സരരാഡിവ
വലിയ സൈന്യത്താൽ四വശവും ചുറ്റപ്പെട്ട ഭീഷ്മൻ, ഒരു രാജാവിനെപ്പോലെ മഹത്തായ സൈന്യത്തെ മുന്നോട്ട് നയിച്ചു.
തമന്വായാന്മഹേഷ്വാസോ ഭാരദ്വാജഃ പ്രതാപവാന് । കുന്തലൈശ്ച ദശാര്ണൈശ്ച മാഗധൈശ്ച വിശാംപതേ
പ്രശസ്തനായ ഭാരദ്വാജൻ, വില്ലിനർമ്മയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, കുന്തലന്മാരേയും ദശാർണന്മാരേയും മാഗധന്മാരേയും കൂട്ടി ഭീഷ്മനെ പിന്തുടർന്നു.
വിദമര്ഭൈര്മേകലൈശ്ചൈവ കര്ണപ്രാവരണൈരപി । സഹിതാഃ സര്വസൈന്യേന ഭീഷ്മമഹാവശോഭിനമ്
വിദർഭന്മാരും മേക്കളന്മാരും കർണ്ണന്റെ സുരക്ഷാകർമ്മികളും, മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടും കൂടി, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീഷ്മന്റെ തേജസ്സിനെ അനുഗമിച്ചു.
ഗാന്ധാരാഃ സിന്ധുസൌവീരാഃ ശിബയോഽഥ വസാതയഃ। ശകുനിശ്ച സ്വസൈന്യേന ഭീഷ്മമാഹവശോഭിനമ്
ഗാന്ധാരന്മാരും സിന്ധു-സൗവീരന്മാരും ശിബികളും വസാതന്മാരും, ശകുനിയും തന്റെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം, യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മന്റെ തേജസ്സിൽ ചേർന്നു.
തതോ ദുര്യോധനോ രാജാ സഹിതഃ സര്വസോദരൈഃ । അശ്വാതര്കേര്വികര്ണൈശ്ച തഥാ ചാമ്ബഷ്ഠകോസലൈഃ
അതിനുശേഷം രാജാവ് ദുര്യോധനൻ, തന്റെ എല്ലാ സഹോദരന്മാരോടും അശ്വാതർക്കന്മാരോടും വികർണ്ണനും അംബഷ്ടന്മാരും കോസലന്മാരും കൂടെ നിന്നു.
ദരദൈശ്ച ശകൈശ്ചൈവ തഥാ ക്ഷുദ്രകമാലവൈഃ । അഭ്യരക്ഷത സംഹൃഷ്ടഃ സൌബലേയസ്യ വാഹിനീമ്
ദരദന്മാരും ശകന്മാരും, കൂടാതെ ക്ഷുദ്രക-മാലവന്മാരും സന്തോഷത്തോടെ സൌബലന്റെ സൈന്യത്തെ കാത്തു.
ഭൂരിശ്രവാഃ ശലഃ ശല്യോ ഭഗദത്തശ്ച മാരിഷഃ। വിന്ദാനുവിന്ദാവാവന്ത്യൌ വാമം പാര്ശ്വമപാലയന്
ഭൂരിശ്രവൻ, ശലൻ, ശല്യൻ, ഭഗദത്തൻ, അവന്തിയിലെ രാജകുമാരന്മാരായ വിന്ദനും അനുവിന്ദനും ഇടതുവശം കാത്തു.
സൌമദത്തിഃ സുശര്മാ ച കാമ്ഭോജശ്ച സുദക്ഷിണഃ। ശ്രുതായുശ്ചാച്യുതായുശ്ച ദക്ഷിണം പക്ഷമാസ്ഥിതാഃ
സൗമദത്തൻ, സുശർമൻ, കാംഭോജനായ സുദക്ഷിണൻ, ശ്രുതായു, അച്യുതായു എന്നിവരും വലതുവശത്ത് നിലകൊണ്ടു.
അശ്വത്ഥാമാ കൃപശ്ചൈവ കൃതവര്മാ ച സാത്വതഃ । മഹത്യാ സേനയാ സാര്ധം സേനാപൃഷ്ടേ വ്യവസ്ഥിതാഃ
അശ്വത്താമൻ, കൃപാചാര്യൻ, സാത്വതനായ കൃതവർമൻ എന്നിവരും വലിയ സൈന്യത്തോടൊപ്പം പിൻഭാഗത്ത് നിലകൊണ്ടു.
പൃഷ്ഠഗോപാസ്തു തസ്യാസന്നാനാദേശ്യാ ജനേശ്വരാഃ। കേതുമാന്വസുദാനശ്ച പുത്രഃ കാശ്യസ്യ ചാഭിഭൂഃ
വിവിധ ദേശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള കെതുമാൻ, വസുദാനൻ, കാശിരാജാവിന്റെ പുത്രനായ അഭിഭൂ എന്നിവരാണ് പിൻരക്ഷകർ.
തതസ്തേ താവകാഃ സര്വേ ഹൃഷ്ടാ യുദ്ധായ ഭാരത। ദധ്മുഃ ശങ്ഖാന്മുദാ യുക്താഃ സിംഹനാദാംസ്തഥോന്നദന്
അപ്പോൾ ഭാരതാ, നിന്റെ സൈന്യത്തിലെ എല്ലാവരും യുദ്ധത്തിന് ആവേശത്തോടെ സന്തോഷത്തോടെ ശംഖം ഊതി, സിംഹത്തിന്റെ കുരലിൽ പാറി.
തേഷാം ശ്രുത്വാ തു ഹൃഷ്ടാനാം വൃദ്ധഃ കുരുപിതാമഹഃ। സിംഹനാദം വിനദ്യോച്ചൈഃ ശങ്ഖം ദധ്മൌ പ്രതാപവാന്
അവരുടെ ആനന്ദഘോഷം കേട്ടു, വയസ്സായ കുരുവംശപിതാമഹനായ ഭീഷ്മൻ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ സിംഹനാദം മുഴക്കി ശക്തിയായി ശംഖം ഊതിയ്ക്കു.
തതഃ ശങ്ഖാശ്ച ഭേര്യശ്ച പേശ്യശ്ച വിവിധാഃ പരൈഃ। ആനകാശ്ചാഭ്യഹന്യന്ത സ ശബ്ദസ്തുമുലോഽഭവത്
അതിനുശേഷം ശംഖങ്ങളും ഭേരികളും പലവിധ വാദ്യങ്ങളും ആനക്കങ്ങളും മുഴങ്ങീ, വലിയൊരു ഗർജ്ജനശബ്ദം ഉയർന്നു.
തതഃ ശ്വേതൈര്ഹയൈര്യുക്തേ മഹതി സ്യന്ദനേ സ്ഥിതൌ । പ്രദധ്മതുഃ ശങ്ഖവരൌ ഹേമരത്നപരിഷ്കൃതൌ
ശ്വേതവണ്ണമുള്ള കുതിരകളാൽ കെട്ടിയ വലിയ രഥത്തിൽ നിന്നു, ഇരുവരും പൊന്നും രത്നങ്ങളും അലങ്കരിച്ച ശോഭയുള്ള ശംഖങ്ങൾ ഊതിയ്ക്കു.