ആദിത്യപഥഗഃ കേതുസ്തസ്യാദ്ഭുതമനോരമഃ । ശാസനാത്പുരുഹൂതസ്യ നിര്മിതോ വിശ്വകര്മണാ
സൂര്യന്റെ പാതയിലൂടെയുള്ള അതിന്റെ കൊടി അത്ഭുതകരവും മനോഹരവുമായിരുന്നു, പുരുഹൂതന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വിശ്വകർമ്മ നിർമ്മിച്ചതാണ്.
ഇന്ദ്രായുധസവര്ണാഭിഃ പതാകാഭിരലങ്കൃതഃ । ആകാശഗ ഇവാകാശേ ഗന്ധര്വനഗരോപമഃ
ഇന്ദ്രായുധത്തിന്റെ നിറമുള്ള പതാകകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടത്, ആകാശത്തിൽ ഗന്ധർവനഗരത്തെപ്പോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
നൃത്യമാന ഇവാഭാതി രഥചര്യാസു മാരിഷ । തേന രത്നവതാ പാര്ഥഃ സ ച ഗാണ്ഡീവധന്വനാ
രഥത്തിന്റെ ചലനങ്ങളിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നപോലെ അതു തിളങ്ങി, രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ആ കൊടിയുമായി ഗാണ്ഡീവധാരിയായ പാർഥൻ പ്രകാശിച്ചു.
ബഭൂവ പരമോപേതഃ സുമേരുരിവ ഭാനുനാ । ശിരോഭൂദ്ദ്രുപദോ രാജാ മഹത്യാ സേനയാ വൃതഃ
അവൻ സൂര്യപ്രഭയോടെ സമേരുപർവതത്തെപ്പോലെ അതീവ ഭാസുരനായി. വലിയൊരു സൈന്യത്തോടെ ദ്രുപദൻ രാജാവ് മുന്നിൽ നിന്നു.
കുന്തിഭോജശ്ച ചൈദ്യശ്ച ചക്ഷുര്ഭ്യാം തൌ ജനേശ്വരൌ । ദാശാര്ണകാഃ പ്രഭദ്രാശ്ച ദാശേരകഗണൈഃ സഹ
കുന്തിഭോജനും ചേദിരാജാവും, ആ രണ്ടു ജനാധിപതികളും, കണ്ണുകളുടെ സ്ഥാനത്ത് നിലകൊണ്ടു. ദാശാർണരും പ്രഭദ്രന്മാരും ദാശേരകസേനയോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു.
അനൂപകാഃ കിരാതാശ്ച ഗ്രീവായാം ഭരതര്ഷഭ । പടച്ചരൈശ്ച പൌണ്ഡ്രൈശ്ച രാജന്പൌരവകൈസ്തഥാ
അനൂപകർ, കിരാതർ, ഭാരതകുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവേ, കഴുത്തിന്റെ ഭാഗത്ത് നിലകൊണ്ടു. പടച്ചരന്മാരും പൊണ്ട്രന്മാരും, രാജാവേ, പൗരവരും അവരോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു.
നിഷാദൈഃ സഹിതശ്ചാപി പൃഷ്ഠമാസീദ്യുധിഷ്ഠിരഃ। പക്ഷൌ തു ഭീമസേനശ്ച ധൃഷ്ടദ്യുമ്നശ്ച പാര്ഷതഃ
യുധിഷ്ഠിരനും നിഷാദരോടൊപ്പം പിന്ഭാഗം ഏറ്റെടുത്തു. ഭീമസേനനും പൃഷതന്റെ മകനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും ഇരുവശങ്ങളിലായിരുന്നു.
ദ്രൌപദേയാഭിമന്യുശ്ച സാത്യകിശ്ച മഹാരഥഃ । പിശാചാ ദാരദാശ്ചൈവ പുണ്ഡ്രാഃ കുണ്ഡീവിഷൈഃ സഹ
ദ്രൗപദിയുടെ മക്കള്, അഭിമന്യു, മഹാശക്തനായ സത്യകി, പിന്നെ പിശാചുകള്, ദാരദര്, പുണ്ഡ്രര്, കൂടാതെ കുണ്ഡീവിഷയില് നിന്നുള്ളവര് ഇവിടെയുണ്ടായിരുന്നു.
മാരുതാ ധേനുകാശ്ചൈവ തംഗമാഃ പരതംഗണാഃ । ബാഹ്ലികാസ്തിത്തിരാശ്ചൈവ ചോലാഃ പാണ്ഡ്യാശ്ച ഭാരത
മാരുതര്, ധേനുകര്, തംഗമര്, പരതംഗണര്, ബാഹ്ലികര്, തിത്തിരര്, ചോളര്, പാണ്ഡ്യര് എന്നിവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു, ഭാരത.
ഏതേ ജനപദാ രാജന്ദക്ഷിണം പക്ഷമാശ്രിതാഃ । അഗ്നിവേശാസ്തുദ്ദുണ്ഡാശ്ച മാലവാ ദാനഭാരയഃ
രാജാവേ, ഈ ജനങ്ങള് തെക്കേ വശം ഏറ്റെടുത്തു. അഗ്നിവേശ്യര്, ദുദ്ധുണര്, മാളവര്, ദാനഭാരയര് ഇവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ശബരാ ഉദ്ഭസാശ്ചൈവ വത്സാശ്ച സഹ നാകുലൈഃ । നകുലഃ സഹദേവശ്ച വാമം പക്ഷം സമാശ്രിതാഃ
ശബരര്, ഉദ്ഭസര്, വത്സര്, കൂടാതെ നകുലരോടൊപ്പം, നകുലനും സഹദേവനും ഇടതു വശം ഏറ്റെടുത്തു.
രഥാനാമയുതം പക്ഷൌ ശിരസ്തു നിയുതം തഥാ। പൃഷ്ഠമര്ബുദമേവാസീത്സഹസ്രാമി ച വിംശതിഃ
രണ്ടു വശങ്ങളിലും പതിനായിരം രഥങ്ങള് വീതം, മുഖഭാഗത്ത് ഒരു ലക്ഷം രഥങ്ങള്, പിന്നില് ഒരു കോടി രഥങ്ങളും ഇരുപതിനായിരം കൂടി ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഗ്രീവായാം നിയുതം ചാപി സഹസ്രാമി ച സപ്തതിഃ । പക്ഷകോടിപ്രപക്ഷേഷു പക്ഷാന്തേഷു ച വാരണാഃ
കഴുത്ത് ഭാഗത്ത് ഒരു ലക്ഷം രഥങ്ങളും എഴുപതിനായിരം കൂടി, പക്ഷങ്ങളുടെ അറ്റങ്ങളിലും അവസാനത്തിലും ആനകള് നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
ജഗ്മുഃ പരിവൃതാ രാജംശ്ചലന്ത ഇവ പര്വതാഃ । ജഘനം പാലയാമാസ വിരാടഃ സഹ കേകയൈഃ
അവര് ചുറ്റി മുന്നേറി, രാജാവേ, നീങ്ങുന്ന പര്വ്വതങ്ങളെപ്പോലെ. വിരാടനും കേകയരോടൊപ്പം പിന്ഭാഗം കാത്തുനിന്നു.
കാശിരാജശ്ച ശൈബ്യശ്ച രഥാനാമയുതൈസ്ത്രിഭിഃ । ഏവമേനം മഹാവ്യൂഹം വ്യൂഹ്യ ഭാരത പാണ്ഡവാഃ
കാശിരാജാവും ശൈബ്യനും മുപ്പതിനായിരം രഥങ്ങളുമായി ആ രൂപീകരണം കാത്തു. ഇങ്ങനെ, ഭാരത, പാണ്ഡവര് ഈ മഹാ വ്യൂഹം ഒരുക്കി.
സൂര്യോധയം ത ഇച്ഛതഃ സ്ഥിതാ യുദ്ധായ ദംശിതാഃ । തേഷാമാദിത്യവര്മാനി വിമലാനി മഹാന്തി ച । ശ്വേതച്ഛത്രാണ്യശോഭന്ത വാരണേഷു രഥേഷു ച
സൂര്യോദയം ആഗ്രഹിച്ച്, യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി അവര് നിലകൊണ്ടു. അവരുടെ കാവചങ്ങള് വലുതും വെടിപ്പും ആയിരിച്ചു, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. ആനകളിലും രഥങ്ങളിലും വെള്ളി കുടകള് തിളങ്ങി.
ക്രൌഞ്ചം ദൃഷ്ട്വാ തതോ വ്യൂഹമഭേദ്യം തനയസ്തവ । രക്ഷമാണം മഹാഘോരം പാര്ഥേനാമിതതേജസാ
അഭേദ്യമായ കൌഞ്ച വ്യൂഹം അര്ജുനന് അതിവിശാലമായ ശക്തിയോടെ കാത്തുനില്ക്കുന്നത് കണ്ടു, നിന്റെ മകന്—
ആചാര്യമുപസംഗമ്യ കൃപം ശല്യം ച പാര്ഥിവ । സൌമദത്തിം വികര്ണം ച സോഽശ്വത്ഥാമാനമേവ ച
ആചാര്യനെയും കൃപനെയും ശല്യനെയും രാജാവിനെയും സൗമദത്തിയെയും വികര്ണനെയും അശ്വത്താമനെയും സമീപിച്ചു.
ദുഃശാകസനാദീന്ഭ്രാതൄംശ്ച സര്വനേവ ച ഭാരത । അന്യാംശ്ച സുബഹൂഞ്ശൂരാന്യുദ്ധായ സമുപാഗതാന്
ദുഃശാസനനെയും മറ്റു സഹോദരന്മാരെയും, ഭാരത, മറ്റു ധൈര്യശാലികളായ അനേകം യോദ്ധാക്കളെയും യുദ്ധത്തിന് എത്തിച്ചേര്ന്നവരെയും അദ്ദേഹം അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
പ്രാഹേദം വചനം കാലേ ഹര്ഷയംസ്തനയസ്തവ । നാനാശസ്ത്രപ്രഹരണാഃ സര്വേ യുദ്ധവിശാരദാഃ
അപ്പോള് നിന്റെ മകന് അവരെ ഉത്സാഹിപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു: 'നിങ്ങള് എല്ലാവരും പലവിധ ആയുധങ്ങള് കൈവശം വച്ച, യുദ്ധത്തില് പ്രാവീണ്യമുള്ളവരാണ്.'
ഏകൈകശഃ സമര്ഥാ ഹി യൂയം സര്വേ മഹാരഥാഃ । പാണ്ഡുപുത്രാന്രണേ ഹന്തും സസൈന്യാന്കിമു സംഹതാഃ
'നിങ്ങളില് ഓരോരുത്തരും മഹാരഥികളായി, പാണ്ഡുവിന്റെ മക്കളെയും അവരുടെ സൈന്യത്തെയും യുദ്ധത്തില് ജയിക്കാന് ശേഷിയുള്ളവരാണ്. പിന്നെ ഒരുമിച്ചുനില്ക്കുമ്പോള് എത്ര അധികം ശക്തിയാകും!'
അപര്യാപ്തം തദസ്മാകം ബലം ഭീഷ്മാഭിരക്ഷിതമ് । പര്യാപ്തമിദമേതേഷാം ബലം ഭീമാഭിരക്ഷിതമ്
'ഭീഷ്മന് കാത്തുനില്ക്കുന്ന നമ്മുടെ സൈന്യം അക്ഷയമാണ്; ഭീമന് കാത്തുനില്ക്കുന്ന അവരുടെ സൈന്യം പരിമിതമാണ്.'
സംസ്ഥാനാഃ ശൂരസേനാശ്ച വേത്രികാഃ കുകുരാസ്തഥാ । ആരോചകാസ്ത്രിഗര്താശ്ച മദ്രകാ യവനാസ്തഥാ
'സംസ്ഥാനര്, ശൂരസേനര്, വേത്രികര്, കുകുരര്, ആരോചനര്, ത്രിഗര്ത്തര്, മദ്രകര്, യവനര്—'
ശത്രുംജയേന സഹിതാസ്തഥാ ദുഃശാസനേന ച । വികര്ണേന ച വീരേണ തഥാ നന്ദോപനന്ദകൈഃ
'ശത്രുഞ്ജയനോടൊപ്പം, ദുഃശാസനനും വീരനായ വികര്ണനും, നന്ദനും ഉപനന്ദനും—'
ചിത്രസേനേന സഹിതാഃ സഹിതാഃ പാരിഭദ്രകൈഃ । ഭീഷ്മമേവാഭിരക്ഷന്തു സഹ സൈന്യപുരസ്കൃതാഃ
ചിത്രസേനനും പരിഭദ്രന്മാരും കൂടെ കൂട്ടി, അവരുടേയും സൈന്യത്തോടൊപ്പം ഭീഷ്മനെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കണമെന്ന് നിർദേശിച്ചു.
തതോ ഭീഷ്മശ്ച ദ്രോണശ്ച തവ പുത്രാശ്ച മാരിഷ । അവ്യൂഹന്ത മഹാവ്യൂഹം പാണ്ഡൂനാം പ്രതിബാധകമ്
അതിനുശേഷം ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും, മഹർഷേ, നിന്റെ പുത്രന്മാരും, പാണ്ഡവരെ തടയാൻ വലിയൊരു അണിയറപ്പു ഒരുക്കി.
ഭീഷ്മഃ സൈന്യേന മഹതാ സമനന്താത്പരിവാരിതഃ । യയൌ പ്രകര്ഷന്മഹതീം വാഹിനീം സരരാഡിവ
വലിയ സൈന്യത്താൽ四വശവും ചുറ്റപ്പെട്ട ഭീഷ്മൻ, ഒരു രാജാവിനെപ്പോലെ മഹത്തായ സൈന്യത്തെ മുന്നോട്ട് നയിച്ചു.
തമന്വായാന്മഹേഷ്വാസോ ഭാരദ്വാജഃ പ്രതാപവാന് । കുന്തലൈശ്ച ദശാര്ണൈശ്ച മാഗധൈശ്ച വിശാംപതേ
പ്രശസ്തനായ ഭാരദ്വാജൻ, വില്ലിനർമ്മയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, കുന്തലന്മാരേയും ദശാർണന്മാരേയും മാഗധന്മാരേയും കൂട്ടി ഭീഷ്മനെ പിന്തുടർന്നു.
വിദമര്ഭൈര്മേകലൈശ്ചൈവ കര്ണപ്രാവരണൈരപി । സഹിതാഃ സര്വസൈന്യേന ഭീഷ്മമഹാവശോഭിനമ്
വിദർഭന്മാരും മേക്കളന്മാരും കർണ്ണന്റെ സുരക്ഷാകർമ്മികളും, മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടും കൂടി, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീഷ്മന്റെ തേജസ്സിനെ അനുഗമിച്ചു.
ഗാന്ധാരാഃ സിന്ധുസൌവീരാഃ ശിബയോഽഥ വസാതയഃ। ശകുനിശ്ച സ്വസൈന്യേന ഭീഷ്മമാഹവശോഭിനമ്
ഗാന്ധാരന്മാരും സിന്ധു-സൗവീരന്മാരും ശിബികളും വസാതന്മാരും, ശകുനിയും തന്റെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം, യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മന്റെ തേജസ്സിൽ ചേർന്നു.