ഭവാന്സേനാപതിര്മഹ്യം വാസുദേവേന സംമിതഃ। കാര്തികേയോ യഥാ നിത്യം ദേവാനാമഭവത്പുരാ
വാസുദേവൻ നിന്നെ എന്റെ സേനാനായകനായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ട്, അതുപോലെ തന്നെ, പഴയകാലത്ത് കാർത്തികേയൻ ദേവന്മാരുടെ സേനാനായകനായിരുന്നതുപോലെ.
തഥാ ത്വമപി പാണ്ഡൂനാം സേനാനീഃ പുരുഷര്ഷഭ। സ ത്വം പുരുഷശാര്ദൂല വിക്രമ്യ ജഹി കൌരവാന്
അങ്ങനെ തന്നെ, നീ പാണ്ഡവരുടെ സേനാനായകനാണ്, മഹാനായ മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ. അതിനാൽ, നീ ധൈര്യത്തോടെ കൌരവരെ ആക്രമിച്ച് ജയിക്കണം.
അഹം ച തേഽനുയാസ്യാമി ഭീമഃ കൃഷ്ണശ്ച മാരിഷ । മാദ്രീപുത്രൌ ച സഹിതൌ ദ്രൌപദേയാശ്ച ദംശിതാഃ
ഞാനും, ഭീമനും, കൃഷ്ണനും, മാദ്രിയുടെ രണ്ടു മക്കളും, ദ്രൗപദിയുടെ മക്കളും, എല്ലാവരും യുദ്ധത്തിന് ഉത്സുകരായി നിന്നെ പിന്തുടരും.
യേ ചാന്യേ പൃഥിവീപാലാഃ പ്രധാനാഃ പുരുഷര്ഷഭ । തത ഉദ്ധര്ഷയന്സര്വാന്ധൃഷ്ടദ്യുമ്നോഽഭ്യഭാഷത
ഭൂമിയിലെ മറ്റു പ്രധാന രാജാക്കന്മാരും, മഹാനായ മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരും, അവരെല്ലാവരെയും ഉത്സാഹിപ്പിച്ച് ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പ്രസംഗിച്ചു.
അഹം ദ്രോണാന്തകഃ പാര്ഥ വിഹിതഃ ശമ്ഭുനാ പുരാ। രണേ ഭീഷ്മം കൃപം ദ്രോണം തഥാ ശല്യം ജയദ്രഥമ്
പാർഥാ, ഞാൻ ദ്രോണനെ സംഹരിക്കാൻ ശംഭുവാൽ മുൻകാലത്ത് നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവനാണ്. യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ ഭീഷ്മനെയും കൃപനെയും ദ്രോണനെയും ശല്യനെയും ജയദ്രഥനെയും നേരിടും.
സര്വാനദ്യ രണേ ദൃപ്താന്പ്രതിയോത്സ്യാമി പാര്ഥിവ । അഥോത്ക്രുഷ്ടം മഹേഷ്വാസൈഃ പാണ്ഡവൈര്യുദ്ധദുര്മദൈഃ
രാജാവേ, ഇന്നത്തെ യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ എല്ലാ അഭിമാനമുള്ള വീരന്മാരെയും നേരിടും. അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിന് ഉത്സാഹംകൊണ്ടു പാണ്ഡവന്മാരിൽ നിന്ന് വലിയ ഒരു ഘോഷം ഉയർന്നു.
സമുദ്യതേ പാര്ഥിവേന്ദ്രേ പാര്ഷതേ ശത്രുസൂദനേ । തമബ്രവീത്തതഃ പാര്ഥഃ പാര്ഷതം പൃതനാപതിമ്
ശത്രുക്കൾക്ക് ഭയമായ പാര്ഷതൻ, രാജാക്കന്മാരിൽ രാജാവായവൻ, ഉത്സാഹംകൊണ്ടു എഴുന്നേറ്റപ്പോൾ, അർജുനൻ സൈന്യാധിപനായ പാര്ഷതനോടു പറഞ്ഞു.
വ്യൂഹഃ ക്രൌഞ്ചാരുണോ നാമ സര്വശത്രുനിബര്ഹണഃ । യം ബൃഹസ്പതിരിന്ദ്രായ തദാ ദേവാസുരേഽബ്രവീത്
കൗഞ്ചാരുണം എന്ന പേരിലുള്ള, എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും സംഹരിക്കാൻ കഴിയുന്ന ആ വ്യൂഹം, ബ്രഹസ്പതി ഒരു കാലത്ത് ഇന്ദ്രനോടു ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ പറഞ്ഞതാണു.
തം യഥാവത്പ്രതിവ്യൂഹം പരാനീകവിനാശനമ് । അദൃഷ്ടപൂര്വം രാജാനഃ പശ്യന്തു കുരുഭിഃ സഹ
അങ്ങനെ, ശത്രുസൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ച ആ വ്യൂഹം, കുരുക്കളോടൊപ്പം രാജാക്കന്മാർ മുമ്പ് കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത രൂപത്തിൽ കൃത്യമായി നിരത്തി കാണട്ടെ.
യഥോക്തഃ സ നൃദേവേന വിഷ്ണുര്വജ്രഭൃതാ യഥാ। പ്രഭാതേ സര്വസൈന്യാനാമഗ്രേ ചക്രേ ധനഞ്ജയമ്
രാജാവിന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം, വിഷ്ണു വജ്രധാരിയായവനു വേണ്ടി ചെയ്തതുപോലെ, ധനഞ്ജയൻ പ്രഭാതത്തിൽ എല്ലാ സൈന്യങ്ങളുടെ മുന്നിലും ആ വ്യൂഹം ഒരുക്കി.
ആദിത്യപഥഗഃ കേതുസ്തസ്യാദ്ഭുതമനോരമഃ । ശാസനാത്പുരുഹൂതസ്യ നിര്മിതോ വിശ്വകര്മണാ
സൂര്യന്റെ പാതയിലൂടെയുള്ള അതിന്റെ കൊടി അത്ഭുതകരവും മനോഹരവുമായിരുന്നു, പുരുഹൂതന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വിശ്വകർമ്മ നിർമ്മിച്ചതാണ്.
ഇന്ദ്രായുധസവര്ണാഭിഃ പതാകാഭിരലങ്കൃതഃ । ആകാശഗ ഇവാകാശേ ഗന്ധര്വനഗരോപമഃ
ഇന്ദ്രായുധത്തിന്റെ നിറമുള്ള പതാകകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടത്, ആകാശത്തിൽ ഗന്ധർവനഗരത്തെപ്പോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
നൃത്യമാന ഇവാഭാതി രഥചര്യാസു മാരിഷ । തേന രത്നവതാ പാര്ഥഃ സ ച ഗാണ്ഡീവധന്വനാ
രഥത്തിന്റെ ചലനങ്ങളിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നപോലെ അതു തിളങ്ങി, രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ആ കൊടിയുമായി ഗാണ്ഡീവധാരിയായ പാർഥൻ പ്രകാശിച്ചു.
ബഭൂവ പരമോപേതഃ സുമേരുരിവ ഭാനുനാ । ശിരോഭൂദ്ദ്രുപദോ രാജാ മഹത്യാ സേനയാ വൃതഃ
അവൻ സൂര്യപ്രഭയോടെ സമേരുപർവതത്തെപ്പോലെ അതീവ ഭാസുരനായി. വലിയൊരു സൈന്യത്തോടെ ദ്രുപദൻ രാജാവ് മുന്നിൽ നിന്നു.
കുന്തിഭോജശ്ച ചൈദ്യശ്ച ചക്ഷുര്ഭ്യാം തൌ ജനേശ്വരൌ । ദാശാര്ണകാഃ പ്രഭദ്രാശ്ച ദാശേരകഗണൈഃ സഹ
കുന്തിഭോജനും ചേദിരാജാവും, ആ രണ്ടു ജനാധിപതികളും, കണ്ണുകളുടെ സ്ഥാനത്ത് നിലകൊണ്ടു. ദാശാർണരും പ്രഭദ്രന്മാരും ദാശേരകസേനയോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു.
അനൂപകാഃ കിരാതാശ്ച ഗ്രീവായാം ഭരതര്ഷഭ । പടച്ചരൈശ്ച പൌണ്ഡ്രൈശ്ച രാജന്പൌരവകൈസ്തഥാ
അനൂപകർ, കിരാതർ, ഭാരതകുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവേ, കഴുത്തിന്റെ ഭാഗത്ത് നിലകൊണ്ടു. പടച്ചരന്മാരും പൊണ്ട്രന്മാരും, രാജാവേ, പൗരവരും അവരോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു.
നിഷാദൈഃ സഹിതശ്ചാപി പൃഷ്ഠമാസീദ്യുധിഷ്ഠിരഃ। പക്ഷൌ തു ഭീമസേനശ്ച ധൃഷ്ടദ്യുമ്നശ്ച പാര്ഷതഃ
യുധിഷ്ഠിരനും നിഷാദരോടൊപ്പം പിന്ഭാഗം ഏറ്റെടുത്തു. ഭീമസേനനും പൃഷതന്റെ മകനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും ഇരുവശങ്ങളിലായിരുന്നു.
ദ്രൌപദേയാഭിമന്യുശ്ച സാത്യകിശ്ച മഹാരഥഃ । പിശാചാ ദാരദാശ്ചൈവ പുണ്ഡ്രാഃ കുണ്ഡീവിഷൈഃ സഹ
ദ്രൗപദിയുടെ മക്കള്, അഭിമന്യു, മഹാശക്തനായ സത്യകി, പിന്നെ പിശാചുകള്, ദാരദര്, പുണ്ഡ്രര്, കൂടാതെ കുണ്ഡീവിഷയില് നിന്നുള്ളവര് ഇവിടെയുണ്ടായിരുന്നു.
മാരുതാ ധേനുകാശ്ചൈവ തംഗമാഃ പരതംഗണാഃ । ബാഹ്ലികാസ്തിത്തിരാശ്ചൈവ ചോലാഃ പാണ്ഡ്യാശ്ച ഭാരത
മാരുതര്, ധേനുകര്, തംഗമര്, പരതംഗണര്, ബാഹ്ലികര്, തിത്തിരര്, ചോളര്, പാണ്ഡ്യര് എന്നിവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു, ഭാരത.
ഏതേ ജനപദാ രാജന്ദക്ഷിണം പക്ഷമാശ്രിതാഃ । അഗ്നിവേശാസ്തുദ്ദുണ്ഡാശ്ച മാലവാ ദാനഭാരയഃ
രാജാവേ, ഈ ജനങ്ങള് തെക്കേ വശം ഏറ്റെടുത്തു. അഗ്നിവേശ്യര്, ദുദ്ധുണര്, മാളവര്, ദാനഭാരയര് ഇവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ശബരാ ഉദ്ഭസാശ്ചൈവ വത്സാശ്ച സഹ നാകുലൈഃ । നകുലഃ സഹദേവശ്ച വാമം പക്ഷം സമാശ്രിതാഃ
ശബരര്, ഉദ്ഭസര്, വത്സര്, കൂടാതെ നകുലരോടൊപ്പം, നകുലനും സഹദേവനും ഇടതു വശം ഏറ്റെടുത്തു.
രഥാനാമയുതം പക്ഷൌ ശിരസ്തു നിയുതം തഥാ। പൃഷ്ഠമര്ബുദമേവാസീത്സഹസ്രാമി ച വിംശതിഃ
രണ്ടു വശങ്ങളിലും പതിനായിരം രഥങ്ങള് വീതം, മുഖഭാഗത്ത് ഒരു ലക്ഷം രഥങ്ങള്, പിന്നില് ഒരു കോടി രഥങ്ങളും ഇരുപതിനായിരം കൂടി ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഗ്രീവായാം നിയുതം ചാപി സഹസ്രാമി ച സപ്തതിഃ । പക്ഷകോടിപ്രപക്ഷേഷു പക്ഷാന്തേഷു ച വാരണാഃ
കഴുത്ത് ഭാഗത്ത് ഒരു ലക്ഷം രഥങ്ങളും എഴുപതിനായിരം കൂടി, പക്ഷങ്ങളുടെ അറ്റങ്ങളിലും അവസാനത്തിലും ആനകള് നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
ജഗ്മുഃ പരിവൃതാ രാജംശ്ചലന്ത ഇവ പര്വതാഃ । ജഘനം പാലയാമാസ വിരാടഃ സഹ കേകയൈഃ
അവര് ചുറ്റി മുന്നേറി, രാജാവേ, നീങ്ങുന്ന പര്വ്വതങ്ങളെപ്പോലെ. വിരാടനും കേകയരോടൊപ്പം പിന്ഭാഗം കാത്തുനിന്നു.
കാശിരാജശ്ച ശൈബ്യശ്ച രഥാനാമയുതൈസ്ത്രിഭിഃ । ഏവമേനം മഹാവ്യൂഹം വ്യൂഹ്യ ഭാരത പാണ്ഡവാഃ
കാശിരാജാവും ശൈബ്യനും മുപ്പതിനായിരം രഥങ്ങളുമായി ആ രൂപീകരണം കാത്തു. ഇങ്ങനെ, ഭാരത, പാണ്ഡവര് ഈ മഹാ വ്യൂഹം ഒരുക്കി.
സൂര്യോധയം ത ഇച്ഛതഃ സ്ഥിതാ യുദ്ധായ ദംശിതാഃ । തേഷാമാദിത്യവര്മാനി വിമലാനി മഹാന്തി ച । ശ്വേതച്ഛത്രാണ്യശോഭന്ത വാരണേഷു രഥേഷു ച
സൂര്യോദയം ആഗ്രഹിച്ച്, യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി അവര് നിലകൊണ്ടു. അവരുടെ കാവചങ്ങള് വലുതും വെടിപ്പും ആയിരിച്ചു, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. ആനകളിലും രഥങ്ങളിലും വെള്ളി കുടകള് തിളങ്ങി.
ക്രൌഞ്ചം ദൃഷ്ട്വാ തതോ വ്യൂഹമഭേദ്യം തനയസ്തവ । രക്ഷമാണം മഹാഘോരം പാര്ഥേനാമിതതേജസാ
അഭേദ്യമായ കൌഞ്ച വ്യൂഹം അര്ജുനന് അതിവിശാലമായ ശക്തിയോടെ കാത്തുനില്ക്കുന്നത് കണ്ടു, നിന്റെ മകന്—
ആചാര്യമുപസംഗമ്യ കൃപം ശല്യം ച പാര്ഥിവ । സൌമദത്തിം വികര്ണം ച സോഽശ്വത്ഥാമാനമേവ ച
ആചാര്യനെയും കൃപനെയും ശല്യനെയും രാജാവിനെയും സൗമദത്തിയെയും വികര്ണനെയും അശ്വത്താമനെയും സമീപിച്ചു.
ദുഃശാകസനാദീന്ഭ്രാതൄംശ്ച സര്വനേവ ച ഭാരത । അന്യാംശ്ച സുബഹൂഞ്ശൂരാന്യുദ്ധായ സമുപാഗതാന്
ദുഃശാസനനെയും മറ്റു സഹോദരന്മാരെയും, ഭാരത, മറ്റു ധൈര്യശാലികളായ അനേകം യോദ്ധാക്കളെയും യുദ്ധത്തിന് എത്തിച്ചേര്ന്നവരെയും അദ്ദേഹം അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
പ്രാഹേദം വചനം കാലേ ഹര്ഷയംസ്തനയസ്തവ । നാനാശസ്ത്രപ്രഹരണാഃ സര്വേ യുദ്ധവിശാരദാഃ
അപ്പോള് നിന്റെ മകന് അവരെ ഉത്സാഹിപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു: 'നിങ്ങള് എല്ലാവരും പലവിധ ആയുധങ്ങള് കൈവശം വച്ച, യുദ്ധത്തില് പ്രാവീണ്യമുള്ളവരാണ്.'