ശുചാ പരമയാ യുക്തശ്ചിന്തയാനഃ പരാജയമ്। വാര്ഷ്ണേയമബ്രവീദ്രജാന്ദൃഷ്ട്വാ ഭീഷ്മസ്യ വിക്രമമ്
അത്യന്തം ദുഃഖവും തോൽവിയുടെ ചിന്തയും നിറഞ്ഞ്, ഭീഷ്മന്റെ വീര്യം കണ്ട ശേഷം, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ കൃഷ്ണനോട് പറഞ്ഞു.
കൃഷ്ണ പശ്യ മഹേഷ്വാസം ഭീഷ്മം ഭീമപരാക്രമമ് । ശരൈര്ദഹന്തം സൈന്യം മേ ഗ്രീഷ്മേ കക്ഷമിവാനലമ്
കൃഷ്ണാ, മഹാവീരനായ ഭീഷ്മനെ നോക്കു, ഭീമന്റെ ശക്തിയോടെ, എന്റെ സൈന്യത്തെ അവൻ അമ്പുകൾകൊണ്ട് വേനലിൽ ഉണങ്ങിയ പുല്ലിനെ അഗ്നി ചുട്ടുതീർക്കുന്നതുപോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.
കഥമേനം മഹാത്മാനം ശക്ഷ്യാമഃ പ്രതിവീക്ഷിതുമ് । ലേലിഹ്യമാനം സൈന്യം മേ ഹവിഷ്മന്തമിവാനലമ്
എങ്ങനെയാണ് ഈ മഹാത്മാവിനെ നേരിടാൻ കഴിയുക? എന്റെ സൈന്യത്തെ ഹോമസമയത്തെ അഗ്നിപോലെ വിഴുങ്ങുന്നവനെയാണ്.
ഏതം ഹി പുരുഷവ്യാഘ്രം ധനുഷ്മന്തം മഹാബലമ് । ദൃഷ്ട്വാ വിപ്രദ്രുര്ത സൈന്യം സമരേ മാര്ഗണാഹതമ്
വില്ലുമായി മഹാശക്തിയുള്ള ഈ പുരുഷസിംഹനെ കണ്ടപ്പോൾ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവന്റെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തകർന്ന എന്റെ സൈന്യം ചിതറിപ്പോയി.
ശക്യോ ജേതും യമഃ ക്രുദ്ധോ വജ്രപാണിശ്ച സംയുഗേ । വരുണഃ പാശഭൃദ്വാപി കുബേരോ വാ ഗദാധരഃ
ക്രുദ്ധനായ യമനും, വജ്രം കൈവശമുള്ള ഇന്ദ്രനും, പാശം പിടിച്ചുള്ള വരുണനും, ഗദയുമായി കുബേരനും യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാവുന്നവരാണ്.
ന തു ഭീഷ്മോ മഹാജേതാഃ ശക്യോ ജേതും മഹാബലഃ । സോഽഹമേവം ഗതേ മഗ്നോ ഭീഷ്മാഗാധജലേഽപ്ലുവേ
പക്ഷേ ഭീഷ്മനെ, മഹാവീര്യശാലിയെയും മഹാവിജയിയെയും, ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ഭീഷ്മന്റെ ആഴമുള്ള ജലത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയവനായി, കരയെത്താൻ കഴിയാതെ കിടക്കുന്നു.
ആത്മനോ ബുദ്ധിദൌര്ബല്യാദ്ഭീഷ്മമാസാദ്യ കേശവ । വനം യാത്സാമി വാര്ഷ്ണേയ ശ്രേയോ മേ തത്ര ജീവിതുമ്
എന്റെ ബുദ്ധിയുടെ ദൗർബല്യത്താൽ, ഭീഷ്മനെ നേരിട്ടപ്പോൾ, കേശവാ, ഞാൻ കാടിലേക്ക് പോകേണ്ടതാണു; വൃഷ്ണിവംശജാ, അവിടെ ജീവിക്കുന്നത് എനിക്ക് മെച്ചമാണ്.
ന ത്വേതാന്പൃഥിവീപാലാന്ദാതും ഭീഷ്മായ മൃത്യവേ । ക്ഷപയിഷ്യതി സേനാം മേ കൃഷ്ണ ഭീഷ്മോ മഹാസ്ത്രവിത്
പക്ഷേ, ഈ ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാരെ ഭീഷ്മന്റെ മരണത്തിന് വിട്ടുകൊടുക്കാൻ ഞാൻ തയ്യാറല്ല; കൃഷ്ണാ, ഭീഷ്മൻ, ആയുധവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, എന്റെ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കും.
യഥാഽനലം പ്രജ്വലിതം പതങ്ഗാഃ സമഭിദ്രുതാഃ । വിനാശായോപഗച്ഛന്തി തഥാ മേ സനികോ ജനഃ
പാറയിൽ കത്തുന്ന അഗ്നിയിലേക്ക് പുഴുക്കൾ ഓടിപ്പോകുന്നത് പോലെ, എന്റെ സൈന്യവും നേതാക്കളും നാശത്തേക്ക് തന്നെ ഓടുന്നു.
ക്ഷയം നീതോഽസ്മി വാര്ഷ്ണേയ രാജ്യഹേതോഃ പരാക്രമീ । ഭ്രാതശ്ചൈവ മേ വീരാഃ കര്ശിതാഃ ശരപീഡിതാഃ
രാജ്യത്തിനായി ശ്രമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, വൃഷ്ണിവംശജാ, ഞാൻ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു; എന്റെ വീരനായ സഹോദരന്മാരും അമ്പുകളുടെ വേദനയിൽ കഷ്ടപ്പെട്ടു.
മത്കൃതേ ഭ്രാതൃഹാര്ദേന രാജ്യാദ്ഭ്രഷ്ടാസ്തഥാ സുഖാത്। ജീവിതം ബഹുമന്യേഽഹം ജീവിതം ഹ്യദ്യ ദുര്ലഭമ്
എന്റെ കാരണത്താൽ സഹോദരന്റെ മരണദുഃഖത്തിൽ രാജ്യംകൂടി നഷ്ടപ്പെട്ട് സുഖംകൂടി വിട്ടുപോയി. ഇപ്പോൾ എനിക്ക് ജീവൻ വളരെ വിലപ്പെട്ടതാണെന്ന് തോന്നുന്നു. ഇന്നത്തെ കാലത്ത് ജീവൻ കിട്ടുന്നത് വളരെ ദുർലഭം തന്നെയാണ്.
ജീവിതസ്യ ച ശേഷേണ തപസ്തപ്സ്യാമി ദുശ്ചരമ് । ന ഘാതയിഷ്യാമി രണേ മിത്രാണീമാനി കേശവ
ഇനി ബാക്കിയുള്ള ജീവിതം കൊണ്ട് ഞാൻ കഠിനമായ വ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കും, കേശവാ. ഈ എന്റെ സുഹൃത്തുക്കളെ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലാൻ ഒരിക്കലും തയ്യാറല്ല.
രഥാന്മേ ബഹുസാഹസ്രാന്ദിവ്യൈരസ്ത്രൈര്മഹാബലഃ । ഘാതയത്യനിശം ഭീഷ്മഃ പ്രവരാണാം പ്രഹാരിണാമ്
ദിവ്യായുധങ്ങൾ കൈവശമുള്ള മഹാബലശാലിയായ ഭീഷ്മൻ രാത്രിയിലൊക്കെ എന്റെ അനേകം ആയിരക്കണക്കിന് രഥങ്ങളെ, യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റവും മുന്നിലുള്ള വീരന്മാരെ, ഇല്ലാതാക്കുന്നു.
കിം നു കൃത്വാ ഹിതം മേ സ്യാദ്ബ്രൂഹി മാധവ മാചിരമ് । മധ്യസ്ഥമിവ പശ്യാമി സമരേ സവ്യസാചിനമ്
എനിക്ക് എന്ത് ചെയ്താൽ നല്ലതാകും എന്ന് ദയവായി ഉടൻ പറഞ്ഞുതരിക്കണം, മാധവാ. യുദ്ധഭൂമിയിൽ സവ്യാസാചിയെ ഞാൻ നടുവിൽ നിന്നു നോക്കുന്നവനായി കാണുന്നു.
ഏകോ ഭീമഃ പരം ശക്ത്യാ യുധ്യത്യേവ മഹാഭുജഃ । കേവലം ബാഹുവീര്യേണ ക്ഷത്രധര്മമനുസ്മരന്
വലിയ ഭുജശക്തിയുള്ള ഭീമൻ മാത്രം അത്യധികം ശക്തിയോടെ യുദ്ധം തുടരുന്നു. തന്റെ ഭുജശക്തിയിൽ മാത്രം ആശ്രയിച്ച്, ക്ഷത്രധർമ്മം ഓർത്ത്, അവൻ പോരാടുന്നു.
ഗദയാ വീരഘാതിന്യാ യഥോത്സാഹം മഹാമനാഃ । കരോത്യസുകരം കര്മ രഥാശ്വനരപങ്ക്തിഷു
വീരതയുള്ള, മരണകാരിയായ ഗദയുമായി ആ മഹാത്മാവ്, തന്റെ ഉത്സാഹം അനുസരിച്ച്, രഥങ്ങൾക്കും കുതിരകൾക്കും സൈന്യത്തിനുമിടയിൽ വളരെ പ്രയാസമുള്ള കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു.
നാലമേഷ ക്ഷയം കര്തും പരസൈന്യസ്യ മാരിഷ । ആര്ജവേനൈവ യുദ്ധേന വീര വര്ഷശതൈരപി
മാരിഷ, ഭീമൻ ഒരുവൻ മാത്രം നേരായ യുദ്ധംകൊണ്ട് ശത്രുസൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല, നൂറുവർഷം കഴിഞ്ഞാലും അതാവില്ല.
ഏകോഽസ്ത്രവിത്സഖാ തേഽയം സോഽപ്യസ്മാന്സമുപേക്ഷതേ । നിര്ദഹ്യമാനാന്ഭീഷ്മേണ ദ്രോണേന ച മഹാത്മനാ
നിന്റെ സുഹൃത്ത് ആയ ഈയാൾ മാത്രമാണ് ആയുധവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യം ഉള്ളവൻ. എന്നാൽ ഭീഷ്മനും മഹാത്മാവായ ദ്രോണനും നമ്മെ നശിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഇദ്ദേഹം നമ്മെ നോക്കാതെ ഇരിക്കുന്നു.
ദിവ്യാന്യസ്ത്രാണി ഭീഷ്മസ്യ ദ്രോണസ്യ ച മഹാത്മനഃ । ധക്ഷ്യന്തി ക്ഷത്രിയാന്സര്വാന്പ്രയുക്താനി പുനഃ പുനഃ
ഭീഷ്മന്റെയും മഹാത്മാവായ ദ്രോണന്റെയും ദിവ്യായുധങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ക്ഷത്രിയന്മാരെയും ദഹിപ്പിച്ചുതീർക്കും.
കൃഷ്ണ ഭീഷ്മഃ സുസംരബ്ധഃ സഹിതഃ സര്വപാര്ഥിവൈഃ । ക്ഷപയിഷ്യതി നോ നൂനം യാദൃശോഽസ്യ പരാക്രമഃ
കൃഷ്ണാ, ഭീഷ്മൻ അത്യന്തം കോപത്തോടെ എല്ലാ രാജാക്കളും കൂടെ നിന്നാൽ, അവന്റെ ശക്തി കണക്കിലെടുത്താൽ, അവൻ നമ്മെ തീർത്തും നശിപ്പിച്ചുതീർക്കും.
സ ത്വം പശ്യ മഹാഭാഗ യോഗേശ്വര മഹാരഥമ് । ഭീഷ്മം യഃ ശമയേത്സംഖ്യേ ദാവാഗ്നിം ജലദോ യഥാ
അതിനാൽ മഹാഭാഗവതേ, യോഗേശ്വരാ, മഹാരഥന്മാരിൽ ആരാണ് യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മനെ തടയാൻ കഴിയുക, കാട്ടുതീയെ മഴപെയ്യുന്ന മേഘം പോലെ, എന്ന് നോക്കൂ.
തവ പ്രസാദാദ്ഗോവിന്ദ പാണ്ഡവാ നിഹതദ്വിഷഃ । സ്വരാജ്യമനുസംപ്രാപ്താ മോദിഷ്യന്തേ സബാന്ധവാഃ
നിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ, ഗോവിന്ദാ, പാണ്ഡവന്മാർ ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച് സ്വന്തം രാജ്യം വീണ്ടെടുക്കുകയും ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം സന്തോഷിക്കയും ചെയ്യും.
ഏവമുക്ത്വാ തതഃ പാര്ഥോ ധ്യാന്നാസ്തേ മഹാമനാഃ । ചിരമന്തര്മനാ ഭൂത്വാ ശോകോപഹതചേതനഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, മഹാത്മാവായ പാർഥൻ ദീർഘനേരം ആലോചനയിൽ മുങ്ങി, ദു:ഖത്തിൽ മനസ്സു കീഴടങ്ങി, ധ്യാനത്തിൽ ഇരുന്നു.
ശോകാര്തം തമഥോ ജ്ഞാത്വാ ദുഃഖോപഹതചേതസമ് । അബ്രവീത്തത്ര ഗോവിന്ദോ ഹര്ഷയന്സര്വപാണ്ഡവാന്
അവൻ ദു:ഖത്തിൽ ആകുലനായി, മനസ്സിൽ വേദനയാൽ തളർന്നിരിക്കുന്നതായി അറിഞ്ഞ്, അവിടെ ഗോവിന്ദൻ എല്ലാ പാണ്ഡവന്മാരെയും ഉല്ലസിപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു.
മാശുചോ ഭരതശ്രേഷ്ട ന ത്വം ശോചിതുമര്ഹസി । യസ്യ തേ ഭ്രാതരഃ ശൂരാഃ സര്വലോകേഷു ധന്വിനഃക
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, നീ ദു:ഖിക്കേണ്ടതില്ല. നിന്റെ സഹോദരന്മാർ ലോകമെമ്പാടും പ്രശസ്തരായ ധനുര്വ്വീരന്മാരാണ്.
അഹം ച പ്രിയകൃദ്രാജന്സാത്യകിശ്ച മഹായശാഃ । വിരാടദ്രുപദൌ ചേമൌ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നശ്ച പാര്ഷതഃ
രാജാവേ, ഞാൻ തന്നെയും, മഹാപ്രശസ്തനായ സത്യകിയും, ഈ ഇരുവരായ വിരാട്ടനും ദ്രുപദനും, പൃഷ്ടപുത്രനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും നിനക്ക് പ്രിയങ്കരരാണ്.
തഥൈവ സബലാശ്ചേമേ രാജാനോ രാജസത്തമ। ത്വത്പ്രസാദം പ്രതീക്ഷന്തേ ത്വദ്ഭക്താശ്ച വിശാംപതേ
അതുപോലെ, ഈ സൈന്യങ്ങളോടുകൂടിയ രാജാക്കന്മാരും, വിശ്വസമുള്ള ഭൃത്യന്മാരും, രാജശ്രേഷ്ഠാ, നിന്റെ അനുഗ്രഹം കാത്തിരിക്കുന്നു.
ഏഷ തേ പാര്ഷതോ നിത്യം ഹിതകാമഃ പ്രിയേ രതഃ । സൈനാപത്യമനുപ്രാപ്തോ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നോ മഹാബലഃ
ഇവിടെ പൃഷ്ടപുത്രനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, എപ്പോഴും നിന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും, നിനക്ക് പ്രിയങ്കരനുമായവനും, സൈന്യാധിപത്യം ഏറ്റെടുത്ത ശക്തശാലിയുമാണ്.
ശിഖണ്ഡീ ച മഹാബാഹോ ഭീഷ്മസ്യ നിധനം കില। ഏതച്ഛ്രുത്വാ തതോ ധര്മോ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നം മഹാരഥമ് । അബ്രവീത്സമിതൌ തസ്യാം വാസുദേവസ്യ ശ്രൃണ്വതഃ
ശിഖണ്ഡി, മഹാബാഹുവായവൻ, ഭീഷ്മന്റെ മരണത്തിന് കാരണമായതായി പറയുന്നു. ഇതു കേട്ട ധർമ്മൻ, ആ സഭയിൽ, വാസുദേവൻ കേൾക്കുമ്പോൾ, മഹാരഥിയായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനോടു പറഞ്ഞു.
ധൃഷ്ടദ്യുമ്ന നിബോധേദം യത്ത്വാം വക്ഷ്യാമി മാരിഷ। നാതിക്രമ്യം ഭവേത്തച്ച വചനം മമ ഭാഷിതമ്
ധൃഷ്ടദ്യുമ്ന, ഞാൻ പറയുന്നത് നീ ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കണം. എന്റെ വാക്കുകൾ അനുസരിക്കേണ്ടതാണു, അവയെ അവഗണിക്കരുത്.