പാണ്ഡവാനാം പ്രതാപേന ദുര്ഗം ദേശം നിവേശ്യ ച । സപത്നാന്സതതം ബാധന്നാര്യവൃത്തിമനുഷ്ഠിതഃ
പാണ്ഡവരുടെ ശക്തിയാൽ അവൻ കോട്ടയിൽ തങ്ങുകയും, എപ്പോഴും ശത്രുക്കളെ ഉപദ്രവിക്കുകയും, ഉത്തമമായ ആചാരങ്ങൾ പാലിക്കുകയും ചെയ്തു.
ആശ്ചര്യം വൈ സദാ തേഷാം പുരാ രാജ്ഞാം സുദുര്മതിഃ। തതോ യുധിഷ്ഠിരേ ഭക്തഃ കഥം സഞ്ജയ സൂദിതഃ ।।)
അവരിലെ രാജാക്കന്മാരുടെ പഴയ ദുഷ്ടതയൊക്കെ അത്ഭുതകരമായിരുന്നു; സഞ്ജയ, അങ്ങനെ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോടു ഭക്തനായവൻ എങ്ങനെ മരിച്ചുവെന്ന് പറയൂ.
പ്രക്ഷിപ്തഃ സംമതഃ ക്ഷുദ്രഃ പുത്രോ മേ പുരുഷാധമഃ। ന യുദ്ധം രോചയേദ്ഭീഷ്മോ ന ചാചാര്യഃ കഥംചന
എന്റെ മകൻ, ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനും ദുഷ്ടനും, നിയമിതനും അംഗീകൃതനുമായിരുന്നു; ഭീഷ്മനും ആചാര്യനും ഒരിക്കലും യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നില്ല.
ന കൃപോ ന ച ഗാന്ധാരീ നാഹം സഞ്ജയ രോചയേ । ന വാസുദേവോ വാര്ഷ്ണേയോ ധര്മരാജശ്ച പാണ്ഡവഃ
കൃപനും ഗാന്ധാരിയും ഞാനും സഞ്ജയ, യുദ്ധം അംഗീകരിച്ചില്ല; വാസുദേവനും വൃഷ്ണിയും ധർമ്മരാജാവായ പാണ്ഡവനും അങ്ങനെ തന്നെ.
ന ഭീമോ നാര്ജുനശ്ചൈവ ന യമൌ പുരുഷര്ഷഭൌ । വാര്യമാണോ മയാ നിത്യം ഗാന്ധാര്യാ വിദുരേണ ച
ഭീമനും അർജുനനും മദ്രിദേവിയുടെ ഇരുവൻ മക്കളും, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരായവർ, ഞാനും ഗാന്ധാരിയും വിദുരനും എപ്പോഴും തടഞ്ഞിട്ടും—
ജാമദഗ്ന്യേന രാമേണ വ്യാസേന ച മഹാത്മനാ । ദുര്യോധനോ യുധ്യമാനോ നിത്യമേവ ഹി സഞ്ജയ
ജാമദഗ്ന്യനായ രാമനും മഹാത്മാവായ വ്യാസനും ഉപദേശിച്ചിട്ടും, ദുര്യോധനൻ എപ്പോഴും യുദ്ധം തന്നെ ആഗ്രഹിച്ചു, സഞ്ജയ.
കര്ണസ്യ മതമാസ്ഥായ സൌബലസ്യ ച പാപകൃത് । ദുഃശാസനസ്യ ച തഥാ പാണ്ഡവാന്നാന്വചിന്തയത്
കർണ്ണനും ദുഷ്ടനായ സുബലപുത്രനും ദുഃശാസനനും പറഞ്ഞതനുസരിച്ച്, അവൻ പാണ്ഡവന്മാരെ കുറിച്ച് ഒന്നും ആലോചിച്ചില്ല.
തസ്യാഹം വ്യസനം ഘോരം മന്യേ പ്രാപ്തം തു സഞ്ജയ । ശ്വേതസ്യ ച വിനാശേന ഭീഷ്മസ്യ വിജയേന ച
സഞ്ജയ, ശ്വേതൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതും ഭീഷ്മൻ ജയിച്ചതും കാരണം, അവൻ വലിയ ദുർഭാഗ്യം അനുഭവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.
സംക്രുദ്ധഃ കൃഷ്ണസഹിതഃ പാര്ഥഃ കിമകരോദ്യുധി । അര്ജുനാദ്ധി ഭയം ഭൂയസ്തന്മേ താത ന ശാമ്യതി
കൃഷ്ണനോടൊപ്പം പാർത്ഥൻ കോപത്തോടെ യുദ്ധത്തിൽ എന്ത് ചെയ്തു? അർജുനനെ കുറിച്ചുള്ള എന്റെ ഭയം, അച്ഛാ, ഇനിയും ശമിക്കുന്നില്ല.
സ ഹി ശൂരശ്ച കൌന്തേയഃ ക്ഷിപ്രകാരീ ധനംജയഃ । മന്യേ ശരൈഃ ശരീരാണി ശത്രൂണാം പ്രമഥിഷ്യതി
കുന്തിദേവിയുടെ മകൻ ധനഞ്ജയൻ ധീരനും വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും ആണ്. അവൻ ശത്രുക്കളുടെ ശരീരങ്ങൾ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തകർക്കും എന്നു ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു.
ഐന്ദ്രിമിന്ദ്രാനുജസമം മഹേന്ദ്രസദൃശം ബലേ । അമോഘക്രോധസംകല്പം ദൃഷ്ട്വാ വഃ കിമഭൂന്മനഃ
ഇന്ദ്രന്റെ സഹോദരനോടു സമാനമായ വീര്യവും മഹേന്ദ്രനോടു തുല്യമായ ശക്തിയും, അപ്രമാദമായ കോപവും ദൃഢനിശ്ചയവും ഉള്ള അവനെ കണ്ടപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ മനസ്സിൽ എന്തായിരുന്നു?
തഥൈവ വേദവിച്ഛൂരോ ജ്വലനാര്കസമദ്യുതിഃ । ഇന്ദ്രാസ്ത്രവിദമേയാത്മാ പ്രപതന്സമിതിംജയഃ
അതു പോലെ തന്നെ, വേദങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള, അഗ്നിയും സൂര്യനും പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന, ഇന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ അറിയുന്ന, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്ന, യുദ്ധത്തിൽ വിജയിയായ ആ വീരൻ മുന്നോട്ട് പോന്നു.
വജ്രസംസ്പര്ശരൂപാണാമസ്ത്രാണാം ച പ്രയോജകഃ । സഖങ്ഗാക്ഷേപഹസ്തസ്തു ഘോഷം ചക്രേ മഹാരഥഃ
വജ്രംപോലെയുള്ള ആയുധങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുകയും, വാൾ കൈയിൽ പിടിച്ച് പ്രഹരിക്കാൻ തയ്യാറായി നിൽക്കുകയും ചെയ്ത ആ മഹാരഥി വലിയ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കി.
സ സഞ്ജയ മഹാപ്രാജ്ഞോ ദ്രുപദസ്യാത്മജോ ബലീ । ധൃഷ്ടദ്യുമ്നഃ കിമകരോച്ഛ്വേതേ യുധി നിപാതിതേ
സഞ്ജയ, ദ്രുപദന്റെ ശക്തനായ, ബുദ്ധിമാനായ മകൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, ശ്വേതൻ യുദ്ധത്തിൽ വീണപ്പോൾ എന്ത് ചെയ്തു?
പുരാ ചൈവാപരാധേന വധേന ച ചമൂപതേഃ । മന്യേ മനഃ പ്രജജ്വാല പാണ്ഡവാനാം മഹാത്മനാമ്
മുന്പുണ്ടായ അപരാധവും, സേനാനായകന്റെ വധവും കാരണം, മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവന്മാരുടെ മനസ്സുകൾ ദഹിച്ചുപൊങ്ങി എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.
തേഷാം ക്രോധം ചിന്തയംസ്തു അഹഃസു ച നിശാസു ച । ന ശാന്തിമധിഗച്ഛാമി ദുര്യോദനകൃതേന ഹി । കഥം ചാഭൂന്മഹായുദ്ധം സര്വമാചക്ഷ്വ സഞ്ജയ
അവരുടെ കോപം ഞാൻ പകൽക്കും രാത്രിക്കും ഓർക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് മനസ്സിൽ സമാധാനം ഇല്ല—ഇത് എല്ലാം ദുര്യോധനൻ ചെയ്തതുകൊണ്ടാണ്. ആ മഹായുദ്ധം എങ്ങനെ നടന്നു എന്നത് മുഴുവനും പറയൂ സഞ്ജയ.
ശ്രൃണു രാജന്സ്ഥിരോ ഭൂത്വാ തവാപനയനോ മഹാന് । ന ച ദുര്യോധനേ ദോഷമിമാമാധാതുമര്ഹസി
രാജാവേ, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ; നിന്റെ നഷ്ടം വളരെ വലുതാണ്. എന്നാൽ ഈ കുറ്റം മുഴുവനും ദുര്യോധനനിൽ ചുമത്തേണ്ട ആവശ്യമില്ല.
ഗതോദകേ സേതുബന്ധോ യാദൃക്താദൃങ്ഭതിസ്തവ। സംദീപ്തേ ഭവനേ യദ്വത്കൂപസ്യ ഖനനം തഥാ
നീർ ഒഴിഞ്ഞശേഷം കെട്ടുന്ന പാലം, ഉണ്ടായിരിക്കുന്ന ഭക്ഷണം, കത്തുന്ന വീട്ടിൽ കിണർ കുഴിയ്ക്കുന്നത്—ഇവയൊക്കെ പോലെ തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ നീ ചെയ്യുന്ന ശ്രമം.
ഗതപൂര്വാഹ്ണഭൂയിഷ്ഠേ തസ്മിന്നഹനി ദാരുണേ । താവകാനാം പരേഷാം ച പുനര്യുദ്ധമവര്തത
ആ ഭയാനകമായ ദിവസം, പകൽപകുതിയിലധികം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, നിന്റെ സൈന്യത്തിനും ശത്രുക്കൾക്കും വീണ്ടും യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.
ശ്വേതം തു നിഹതം ദൃഷ്ട്വാ വിരാടസ്യ ചമൂപതിമ് । കൃതവര്മണാ ച സഹിതം ദൃഷ്ട്വാ ശല്യമവസ്ഥിതമ്
വിരാടന്റെ സേനാനായകനായ ശ്വേതൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതും, കൃതവർമ്മനോടൊപ്പം ശല്യൻ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നതും കണ്ടു,
ശങ്ഖഃ ക്രോധാത്പ്രജജ്വാല ഹവിഷാ ഹവ്യവാഡിവ । സ വിസ്ഫാര്യ മഹച്ചാപം ശക്രചാപോപമം ബലീ
ശംഖൻ, ഹോമാഗ്നിയിൽ ഹോമം ഇട്ടപ്പോലെ കോപത്തിൽ ജ്വലിച്ചു, ഇന്ദ്രന്റെ വില്ലിനോട് തുല്യമായ ശക്തിയുള്ള വലിയ വിൽ പിടിച്ച് വലിച്ചു.
അഭ്യധാവജ്ജിഘാംസന്വൈ ശല്യം മദ്രാധിപം യുധി । മഹതാ രഥസങ്ഘേന സമന്താത്പരിരക്ഷിതഃ
അവൻ യുദ്ധത്തിൽ മദ്രരാജാവായ ശല്യനെ കൊല്ലാൻ ഉദ്ദേശിച്ച്, വലിയ രഥസേനയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് മുന്നോട്ട് പായിച്ചു.
സൃജന്ബാണമയം വര്ഷം പ്രായാച്ഛല്യരഥം പ്രതി। തമാപതന്തം സംപ്രേക്ഷ്യ മത്തവാരണവിക്രമമ്
അവൻ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് മഴപോലെ പ്രഹരിച്ച് ശല്യന്റെ രഥത്തേക്കു മുന്നേറി; ആനപോലെയുള്ള ശക്തിയോടെ അവൻ വരുന്നതു കണ്ടു,
താവകാനാം രഥാഃ സപ്ത സമന്താത്പര്യവാരയന് । മദ്രരാജം പരീപ്സന്തോ മൃത്യോര്ദംഷ്ട്രാന്തരം ഗതമ്
നിന്റെ സൈന്യത്തിലെ ഏഴു രഥങ്ങൾ ചുറ്റും അവനെ വളഞ്ഞു; മരണത്തിന്റെ വായിലേക്കു കടന്ന മദ്രരാജാവിനെ രക്ഷിക്കാൻ അവർ ശ്രമിച്ചു.
ബൃഹദ്ബലശ്ച കൌസല്യോ ജയത്സേനശ്ച മാഗധഃ। തഥാ രുക്മരഥോ രാജന്പുത്രഃ ശല്യസ്യ മാനിതഃ
കൗസല്യരാജാവായ ബൃഹദ്ബലനും, മാഗധരാജാവായ ജയത്സേനനും, അതുപോലെ ശല്യന്റെ മകനായ രുക്മരഥനും അവിടെ ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടു.
വിന്ദാനുവിന്ദാവാവന്ത്യൌ കാമ്ഭോജശ്ച സുദക്ഷിണഃക । ബൃഹത്ക്ഷത്രസ്യ ദായാദഃ സൈന്ധവശ്ച ജയദ്രഥഃ
അവന്തി രാജകുമാരന്മാരായ വിന്ധ്യനും അനുവിന്ദനും, കാംഭോജരാജാവായ സുദക്ഷിണനും, ബ്രിഹത്ക്ഷത്രന്റെ അവകാശിയായ സൈന്ധവനായ ജയദ്രഥനും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
നാനാധാതുവിചിത്രാണി കാര്മുകാണി മഹാത്മനാമ് । വിസ്ഫാരിതാന്യദൃശ്യന്ത തോയദേഷ്വിവ വിദ്യുതഃ
വിവിധ ലോഹങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച വില്ലുകൾ ശക്തന്മാർ വലിച്ചപ്പോൾ, ആ വില്ലുകൾ മേഘങ്ങളിൽ മിന്നുന്ന മിന്നലുപോലെ തെളിഞ്ഞു.
തേ തു ബാണമയം വര്ഷം ശങ്ഖമൂര്ധ്നിം ന്യപാതയന് । നിദാഘാന്തേഽനിലോദ്ധൃതാ മേഘാ ഇവ നഗേ ജലമ്
അവർ ശംഖന്റെ തലയിൽ അമ്പുകളുടെ മഴയൊഴിച്ചു, വേനലാവസാനത്തിൽ കാറ്റ് കൊണ്ടു മേഘങ്ങൾ മലയിൽ വെള്ളം ചൊരിയുന്നതുപോലെ.
തതഃ ക്രുദ്ധോ മഹേഷ്വാസഃ സപ്തഭല്ലൈഃ സുതേജനൈഃ । ധനൂംഷി തേഷാമാച്ഛിദ്യ നനര്ദ പൃതനാപതിഃ
അതിനുശേഷം, മഹാവീരനായ അമ്പടയാളി കോപത്തോടെ ഏഴു നന്നായി ഒരുക്കിയ അമ്പുകൾകൊണ്ട് അവരുടെ വില്ലുകൾ വെട്ടി തകർത്തു; ആ സേനാധിപൻ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ മുഴക്കി.
തതോ ഭീഷ്മോ മഹാബാഹുര്വിനദ്യ ജലദോ യഥാ। താലമാത്രം ധനുര്ഗൃഹ്യ ശങ്ഖമഭ്യദ്രവദ്രണേ
അതിനുശേഷം, ശക്തമായ ഭുജങ്ങൾ ഉള്ള ഭീഷ്മൻ, മേഘം മുഴങ്ങുന്നപോലെ മുഴക്കി, താളമരംപോലെ വലിയൊരു വില്ലെടുത്ത് യുദ്ധത്തിൽ ശംഖന്റെ നേരെ പായിച്ചു.