പ്രഹൃഷ്ടാശ്ച സുതാസ്തുഭ്യം കുരവശ്ചാപി സര്വശഃ । തതോ ദുഃശാസനോ രാജഞ്ശ്വേതം ദൃഷ്ട്വാ നിപാതിതമ്
നിന്റെ മക്കളും കുരുക്കളും എല്ലാവരും അതി സന്തോഷത്തോടെ ആഹ്ലാദിച്ചു; രാജാവേ, ദുഃശാസൻ ശ്വേതൻ വീണതെ കണ്ടപ്പോൾ—
വാദിത്രനിനദൈര്ഘോരൈര്നൃത്യതി സ്മ സമംതതഃ । തസ്മിന്ഹതേ മഹേഷ്വാസേ ഭീഷ്മേണാഹവശോഭിനാ
—ഭയാനകമായ വാദ്യങ്ങളുടെ ശബ്ദത്തിൽ ചുറ്റും നൃത്തം ചെയ്തു തുടങ്ങി; മഹേഷ്വാസിയായ ഭീഷ്മൻ യുദ്ധഭൂമിയിലെ മഹത്വമായവൻ അവനെ കൊല്ലുമ്പോൾ.
പ്രാവേപന്ത മഹേഷ്വാസാഃ ശിഖണ്ഡിപ്രമുഖാ രഥാഃ । തതോ ധനംജയോ രാജന്വാര്ഷ്ണേയശ്ചാപി സര്വശഃ
ശിഖണ്ഡിയെ മുന്നിൽ നിർത്തിയ മഹേഷ്വാസികൾ വിറച്ചു; രാജാവേ, അപ്പോൾ ധനഞ്ജയനും വൃഷ്ണികളുമൊക്കെ മന്ദമന്ദമായി പിന്മാറി.
അവഹാരം ശനൈശ്ചക്രുര്നിഹതേ വാഹിനീപതൌ। തതോഽവഹാരഃ സൈന്യാനാം തവ തേഷാം ച ഭാരത
സൈന്യാധിപതി കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ അവർ പതുക്കെ പിന്മാറാൻ തുടങ്ങി; ഭാരതവംശജനായവനേ, അപ്പോൾ നിന്റെ സൈന്യവും അവരുടെ സൈന്യവും പിന്മാറി.
താവകാനാം പരേഷാം ച നര്ദതാം ച മുഹുര്മുഹുഃ । പാര്ഥാ വിമനസോ ഭൂത്വാ ന്യവര്തന്ത മഹാരഥാഃ । ചിന്തയന്തോ വധം ഘോരം ദ്വൈരഥേന പരംതപാഃ
നിന്റെ ആളുകളും ശത്രുക്കളും വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചു; മഹാരഥികൾ മനസ്സിൽ വിഷമത്തോടെ പിന്മാറി, ആ ഭയങ്കരമായ ഏകയുദ്ധത്തിലെ വധം ചിന്തിച്ചു, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനേ.
( ശ്വേതേ സേനാപതൌ താത സംഗ്രമേ നിഹതേ പരൈഃ। കിമകുര്വന്മഹേഷ്വാസാഃ പാഞ്ചാലാഃ പാണ്ഡവൈഃ സഹ
തന്തേ, ശ്വേതൻ എന്ന സേനാനായകൻ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കൾകൊണ്ട് കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, മഹേഷ്വാസികളായ പാഞ്ചാളന്മാർ പാണ്ഡവരോടൊപ്പം എന്ത് ചെയ്തു?
സേനാപതിം സമാകര്ണ്യ ശ്വേതം യുധി നിപാതിതമ് । തദര്ഥം യതതാം ചാപി പരേഷാം പ്രപലായിനാമ്
യുദ്ധത്തിൽ ശ്വേതൻ എന്ന സേനാനായകൻ വീണുവെന്നു കേട്ടപ്പോൾ, അതിനായി ശ്രമിച്ച ശത്രുക്കളെ ഓടിപ്പോകുന്നതും അവർ കണ്ടു.
മനഃ പ്രീണാതി മേ വാക്യം ജയം സംജയ ശ്രൃണ്വതഃ। പ്രത്യുപായം ചിന്തയന്തഃ സഞ്ജനാഃ പ്രസ്രവന്തി മേ
സഞ്ജയ, നിന്റെ ജയവാർത്തകൾ ഞാൻ കേൾക്കുമ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് സന്തോഷിക്കുന്നു; അവരുടെ ശ്രമവും ശത്രുക്കളുടെ പിന്മാറ്റവും കേൾക്കുമ്പോൾ ഞാൻ മറുപടി ചിന്തിക്കുന്നു.
സ ഹി വീരോഽനുരക്തശ്ച വൃദ്ധഃ കുരുപതിസ്തദാ । കൃതം വൈരം സദാ തേന പിതുഃ പുത്രേണ ധീമതാ
അവൻ ധീരനും ഭക്തനും പ്രായമായ കുരുപതിയും ആയിരുന്നു; തന്റെ പിതാവിന്റെ മിടുക്കനായ മകനാൽ അവനോട് എന്നും വൈരം ഉണ്ടായിരുന്നു.
തസ്യോദ്വേഗഭയാച്ചാപി സംശ്രിതഃ പാണ്ഡവാന്പുരാ । സര്വം ബലം പരിത്യജ്യ ദുര്ഗം സംശ്രിത്യ തിഷ്ഠതി
അവനിൽ നിന്നുള്ള ഭയത്തിലും ആശങ്കയിലും, ഒരിക്കൽ അവൻ പാണ്ഡവരിൽ അഭയം തേടി, തന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവും ഉപേക്ഷിച്ച് കോട്ടയിൽ ഒളിച്ചു നിന്നു.
പാണ്ഡവാനാം പ്രതാപേന ദുര്ഗം ദേശം നിവേശ്യ ച । സപത്നാന്സതതം ബാധന്നാര്യവൃത്തിമനുഷ്ഠിതഃ
പാണ്ഡവരുടെ ശക്തിയാൽ അവൻ കോട്ടയിൽ തങ്ങുകയും, എപ്പോഴും ശത്രുക്കളെ ഉപദ്രവിക്കുകയും, ഉത്തമമായ ആചാരങ്ങൾ പാലിക്കുകയും ചെയ്തു.
ആശ്ചര്യം വൈ സദാ തേഷാം പുരാ രാജ്ഞാം സുദുര്മതിഃ। തതോ യുധിഷ്ഠിരേ ഭക്തഃ കഥം സഞ്ജയ സൂദിതഃ ।।)
അവരിലെ രാജാക്കന്മാരുടെ പഴയ ദുഷ്ടതയൊക്കെ അത്ഭുതകരമായിരുന്നു; സഞ്ജയ, അങ്ങനെ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോടു ഭക്തനായവൻ എങ്ങനെ മരിച്ചുവെന്ന് പറയൂ.
പ്രക്ഷിപ്തഃ സംമതഃ ക്ഷുദ്രഃ പുത്രോ മേ പുരുഷാധമഃ। ന യുദ്ധം രോചയേദ്ഭീഷ്മോ ന ചാചാര്യഃ കഥംചന
എന്റെ മകൻ, ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനും ദുഷ്ടനും, നിയമിതനും അംഗീകൃതനുമായിരുന്നു; ഭീഷ്മനും ആചാര്യനും ഒരിക്കലും യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നില്ല.
ന കൃപോ ന ച ഗാന്ധാരീ നാഹം സഞ്ജയ രോചയേ । ന വാസുദേവോ വാര്ഷ്ണേയോ ധര്മരാജശ്ച പാണ്ഡവഃ
കൃപനും ഗാന്ധാരിയും ഞാനും സഞ്ജയ, യുദ്ധം അംഗീകരിച്ചില്ല; വാസുദേവനും വൃഷ്ണിയും ധർമ്മരാജാവായ പാണ്ഡവനും അങ്ങനെ തന്നെ.
ന ഭീമോ നാര്ജുനശ്ചൈവ ന യമൌ പുരുഷര്ഷഭൌ । വാര്യമാണോ മയാ നിത്യം ഗാന്ധാര്യാ വിദുരേണ ച
ഭീമനും അർജുനനും മദ്രിദേവിയുടെ ഇരുവൻ മക്കളും, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരായവർ, ഞാനും ഗാന്ധാരിയും വിദുരനും എപ്പോഴും തടഞ്ഞിട്ടും—
ജാമദഗ്ന്യേന രാമേണ വ്യാസേന ച മഹാത്മനാ । ദുര്യോധനോ യുധ്യമാനോ നിത്യമേവ ഹി സഞ്ജയ
ജാമദഗ്ന്യനായ രാമനും മഹാത്മാവായ വ്യാസനും ഉപദേശിച്ചിട്ടും, ദുര്യോധനൻ എപ്പോഴും യുദ്ധം തന്നെ ആഗ്രഹിച്ചു, സഞ്ജയ.
കര്ണസ്യ മതമാസ്ഥായ സൌബലസ്യ ച പാപകൃത് । ദുഃശാസനസ്യ ച തഥാ പാണ്ഡവാന്നാന്വചിന്തയത്
കർണ്ണനും ദുഷ്ടനായ സുബലപുത്രനും ദുഃശാസനനും പറഞ്ഞതനുസരിച്ച്, അവൻ പാണ്ഡവന്മാരെ കുറിച്ച് ഒന്നും ആലോചിച്ചില്ല.
തസ്യാഹം വ്യസനം ഘോരം മന്യേ പ്രാപ്തം തു സഞ്ജയ । ശ്വേതസ്യ ച വിനാശേന ഭീഷ്മസ്യ വിജയേന ച
സഞ്ജയ, ശ്വേതൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതും ഭീഷ്മൻ ജയിച്ചതും കാരണം, അവൻ വലിയ ദുർഭാഗ്യം അനുഭവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.
സംക്രുദ്ധഃ കൃഷ്ണസഹിതഃ പാര്ഥഃ കിമകരോദ്യുധി । അര്ജുനാദ്ധി ഭയം ഭൂയസ്തന്മേ താത ന ശാമ്യതി
കൃഷ്ണനോടൊപ്പം പാർത്ഥൻ കോപത്തോടെ യുദ്ധത്തിൽ എന്ത് ചെയ്തു? അർജുനനെ കുറിച്ചുള്ള എന്റെ ഭയം, അച്ഛാ, ഇനിയും ശമിക്കുന്നില്ല.
സ ഹി ശൂരശ്ച കൌന്തേയഃ ക്ഷിപ്രകാരീ ധനംജയഃ । മന്യേ ശരൈഃ ശരീരാണി ശത്രൂണാം പ്രമഥിഷ്യതി
കുന്തിദേവിയുടെ മകൻ ധനഞ്ജയൻ ധീരനും വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും ആണ്. അവൻ ശത്രുക്കളുടെ ശരീരങ്ങൾ അമ്പുകൾകൊണ്ട് തകർക്കും എന്നു ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു.
ഐന്ദ്രിമിന്ദ്രാനുജസമം മഹേന്ദ്രസദൃശം ബലേ । അമോഘക്രോധസംകല്പം ദൃഷ്ട്വാ വഃ കിമഭൂന്മനഃ
ഇന്ദ്രന്റെ സഹോദരനോടു സമാനമായ വീര്യവും മഹേന്ദ്രനോടു തുല്യമായ ശക്തിയും, അപ്രമാദമായ കോപവും ദൃഢനിശ്ചയവും ഉള്ള അവനെ കണ്ടപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ മനസ്സിൽ എന്തായിരുന്നു?
തഥൈവ വേദവിച്ഛൂരോ ജ്വലനാര്കസമദ്യുതിഃ । ഇന്ദ്രാസ്ത്രവിദമേയാത്മാ പ്രപതന്സമിതിംജയഃ
അതു പോലെ തന്നെ, വേദങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള, അഗ്നിയും സൂര്യനും പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന, ഇന്ദ്രാസ്ത്രങ്ങൾ അറിയുന്ന, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്ന, യുദ്ധത്തിൽ വിജയിയായ ആ വീരൻ മുന്നോട്ട് പോന്നു.
വജ്രസംസ്പര്ശരൂപാണാമസ്ത്രാണാം ച പ്രയോജകഃ । സഖങ്ഗാക്ഷേപഹസ്തസ്തു ഘോഷം ചക്രേ മഹാരഥഃ
വജ്രംപോലെയുള്ള ആയുധങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുകയും, വാൾ കൈയിൽ പിടിച്ച് പ്രഹരിക്കാൻ തയ്യാറായി നിൽക്കുകയും ചെയ്ത ആ മഹാരഥി വലിയ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കി.
സ സഞ്ജയ മഹാപ്രാജ്ഞോ ദ്രുപദസ്യാത്മജോ ബലീ । ധൃഷ്ടദ്യുമ്നഃ കിമകരോച്ഛ്വേതേ യുധി നിപാതിതേ
സഞ്ജയ, ദ്രുപദന്റെ ശക്തനായ, ബുദ്ധിമാനായ മകൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, ശ്വേതൻ യുദ്ധത്തിൽ വീണപ്പോൾ എന്ത് ചെയ്തു?
പുരാ ചൈവാപരാധേന വധേന ച ചമൂപതേഃ । മന്യേ മനഃ പ്രജജ്വാല പാണ്ഡവാനാം മഹാത്മനാമ്
മുന്പുണ്ടായ അപരാധവും, സേനാനായകന്റെ വധവും കാരണം, മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവന്മാരുടെ മനസ്സുകൾ ദഹിച്ചുപൊങ്ങി എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.
തേഷാം ക്രോധം ചിന്തയംസ്തു അഹഃസു ച നിശാസു ച । ന ശാന്തിമധിഗച്ഛാമി ദുര്യോദനകൃതേന ഹി । കഥം ചാഭൂന്മഹായുദ്ധം സര്വമാചക്ഷ്വ സഞ്ജയ
അവരുടെ കോപം ഞാൻ പകൽക്കും രാത്രിക്കും ഓർക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് മനസ്സിൽ സമാധാനം ഇല്ല—ഇത് എല്ലാം ദുര്യോധനൻ ചെയ്തതുകൊണ്ടാണ്. ആ മഹായുദ്ധം എങ്ങനെ നടന്നു എന്നത് മുഴുവനും പറയൂ സഞ്ജയ.
ശ്രൃണു രാജന്സ്ഥിരോ ഭൂത്വാ തവാപനയനോ മഹാന് । ന ച ദുര്യോധനേ ദോഷമിമാമാധാതുമര്ഹസി
രാജാവേ, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ; നിന്റെ നഷ്ടം വളരെ വലുതാണ്. എന്നാൽ ഈ കുറ്റം മുഴുവനും ദുര്യോധനനിൽ ചുമത്തേണ്ട ആവശ്യമില്ല.
ഗതോദകേ സേതുബന്ധോ യാദൃക്താദൃങ്ഭതിസ്തവ। സംദീപ്തേ ഭവനേ യദ്വത്കൂപസ്യ ഖനനം തഥാ
നീർ ഒഴിഞ്ഞശേഷം കെട്ടുന്ന പാലം, ഉണ്ടായിരിക്കുന്ന ഭക്ഷണം, കത്തുന്ന വീട്ടിൽ കിണർ കുഴിയ്ക്കുന്നത്—ഇവയൊക്കെ പോലെ തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ നീ ചെയ്യുന്ന ശ്രമം.
ഗതപൂര്വാഹ്ണഭൂയിഷ്ഠേ തസ്മിന്നഹനി ദാരുണേ । താവകാനാം പരേഷാം ച പുനര്യുദ്ധമവര്തത
ആ ഭയാനകമായ ദിവസം, പകൽപകുതിയിലധികം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, നിന്റെ സൈന്യത്തിനും ശത്രുക്കൾക്കും വീണ്ടും യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.
ശ്വേതം തു നിഹതം ദൃഷ്ട്വാ വിരാടസ്യ ചമൂപതിമ് । കൃതവര്മണാ ച സഹിതം ദൃഷ്ട്വാ ശല്യമവസ്ഥിതമ്
വിരാടന്റെ സേനാനായകനായ ശ്വേതൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതും, കൃതവർമ്മനോടൊപ്പം ശല്യൻ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നതും കണ്ടു,