ബുദ്ധേര്ഭേദം ധൃതേശ്ചൈവ ഗുണതസ്ത്രിവിധം ശ്രൃണു । പ്രോച്യമാനമശേഷേണ പൃഥക്ത്വേന ധനംജയ
ബുദ്ധിയുടെയും ധൈര്യത്തിന്റെയും ഗുണഭേദപ്രകാരം മൂന്നു വിധം ഞാൻ പൂർണ്ണമായും വേർതിരിച്ച് പറയുന്നു. ധനഞ്ജയ, നീ കേൾക്കൂ.
പ്രവൃത്തിം ച നിവൃത്തിം ച കാര്യാകാര്യേ ഭയാഭയേ । ബന്ധം മോക്ഷം ച യാ വേത്തി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ സാത്വികീ
എന്ത് ചെയ്യണം, എന്ത് ചെയ്യരുത്, ഭയം, ഭയമില്ലായ്മ, ബന്ധനം, മോക്ഷം—ഇവയെ ശരിയായി അറിയുന്ന ബുദ്ധി, പാർഥ, അതാണ് സാത്വികം.
യയാ ധര്മമധര്മം ച കാര്യം ചാകാര്യമേവ ച । അയഥാവത്പ്രജാനാതി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ
ധർമ്മവും അധർമ്മവും, ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും ശരിയായി തിരിച്ചറിയാതെ മനസ്സിലാക്കുന്ന ബുദ്ധി, പാർഥ, അതാണ് രാജസം.
അധര്മം ധര്മമിതി യാ മന്യതേ തമസാഽഽവൃതാ। സര്വാര്ഥാന്വിപരീതാംശ്ച ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ താമസീ
അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട്, അധർമ്മം തന്നെ ധർമ്മം എന്ന് കരുതുന്നവനും, എല്ലാം തെറ്റായി കാണുന്ന ബുദ്ധി, പാർഥ, അതാണ് താമസം.
ധൃത്യാ യയാ ധാരയതേ മനഃപ്രണേന്ദ്രിയക്രിയാഃ । യോഗേനാവ്യഭിചാരിണ്യാ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ സാത്വികീ
അചഞ്ചലമായ യോഗം കൊണ്ടു മനസ്സും ജീവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉറപ്പോടെ നിലനിർത്തുന്ന ധൈര്യം, പാർഥ, അതാണ് സാത്വികമായ ധൈര്യം.
യയാ തു ധര്മകാമാര്ധാന്ധൃത്യാ ധാരയതേഽര്ജുന । പ്രസങ്ഗേന ഫലാകാങ്ക്ഷീ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ
ധർമ്മം, കാമം, ധനം എന്നിവയെ ഫലം പ്രതീക്ഷിച്ച്执ിയോടെ പിന്തുടരുന്ന ധൈര്യം, പാർഥ, അതാണ് രാജസികമായ ധൈര്യം.
യഥാ സ്വപ്നം ഭയം ശോകം വിഷാദം ഭദേമേവ ച । ന വിമുഞ്ചതി ദുര്മേധാ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ താമസീ
ഉറക്കം, ഭയം, ദു:ഖം, നിരാശ, ഭ്രമം എന്നിവയെ വിട്ടൊഴിയാൻ മനസ്സില്ലാത്ത ധൈര്യം, പാർഥ, അതാണ് താമസികമായ ധൈര്യം.
സുഖം ത്വിദാനീം ത്രിവിധം ശ്രുണു മേ ഭാരതര്ഷഭ । അഭ്യാസാദ്രമതേ യത്ര ദുഃഖാന്തം ച നിഗച്ഛതി
ഭാരതശ്രേഷ്ഠ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയുന്ന മൂന്ന് വിധത്തിലുള്ള സന്തോഷം ശ്രദ്ധിക്കൂ; അതിൽ അഭ്യാസം കൊണ്ടു ആസ്വദിക്കുകയും ദു:ഖം അവസാനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
യത്തദഗ്രേ വിഷമിവ പരിണാമേഽമൃതോപമമ്। തത്സുഖം സാത്വികം പ്രോക്തമാത്മബുദ്ധിപ്രസാദജമ്
ആദ്യത്തിൽ വിഷംപോലെ തോന്നി, അവസാനം അമൃതംപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്ന സന്തോഷം, ആത്മബോധത്തിന്റെ ശുദ്ധിയിൽ നിന്നുള്ള സാത്വികസുഖം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
വിഷയേന്ദ്രിയസംയോഗാദ്യത്തദഗ്രേഽമൃതോപഭമ് । പരിണാമേ വിഷമിവ തത്സുഖം രാജസം സ്മൃതമ്
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളുമായി ചേർന്ന് ആദ്യത്തിൽ അമൃതംപോലെ തോന്നി, അവസാനം വിഷംപോലെ മാറുന്ന സന്തോഷം രാജസികം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
യദഗ്രേ ചാനുബന്ധേ ച സുഖം മോഹനമാത്മനഃ । നിദ്രാലസ്യപ്രമാദോത്ഥം തത്താഭസമുദാഹൃതമ്
ആദ്യത്തിലും അവസാനം പോലും ആത്മാവിനെ ഭ്രമിപ്പിക്കുന്ന, ഉറക്കം, ആലസ്യം, അനാസ്ഥ എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള സന്തോഷം താമസികം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
ന തദസ്തി പൃഥിവ്യാം വാ ദിവി ദേവേഷു വാ പുനഃ । സത്ത്വം പ്രകൃതിജൈര്മുക്തം യദേമിഃ സ്യാത്രിഭിര്ഗുണൈഃ
ഭൂമിയിലും സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ദേവന്മാരിലും ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ ജീവി എവിടെയും ഇല്ല.
ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവിശാം ശൂദ്രാണാം ച പരംതപ । കര്മാണി പ്രവിഭക്താനി സ്വഭാവപ്രഭവൈര്ഗുണൈഃ
ശത്രുനാശക, ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ എന്നിവരുടെ കര്മ്മങ്ങൾ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങൾ പ്രകാരം വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു.
ശമോ ദമസ്തപഃ ശൌചം ക്ഷാന്തിരാര്ജവമേവ ച । ജ്ഞാനം വിജ്ഞാനമാസ്തിക്യം ബ്രഹ്മകര്മ സ്വഭാവജമ്
ശാന്തി, ആത്മനിയന്ത്രണം, തപസ്സ്, ശുദ്ധി, ക്ഷമ, നേരുമൈ, ജ്ഞാനം, വിവേകം, വിശ്വാസം — ഇതെല്ലാം ബ്രാഹ്മണന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മ്മങ്ങളാണ്.
ശൌര്യം തേജോ ധൃതിര്ദാക്ഷ്യം യുദ്ധേ ചാപ്യപലായനമ് । ദാനമീശ്വരഭാവശ്ച ക്ഷാത്രം കര്മ സ്വഭാവജമ്
ശൗര്യം, തേജസ്, ധൈര്യം, കഴിവ്, യുദ്ധത്തിൽ ഓടിപ്പോകാതിരിക്കുക, ദാനശീലം, ആധിപത്യം — ഇവയാണ് ക്ഷത്രിയന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മ്മങ്ങൾ.
കൃഷിഗോരക്ഷ്യരഭാവശ്ച ക്ഷാത്രം കര്മ സ്വഭാവജമ് । പരിചര്യാത്മകം കര്മ ശൂദ്രസ്യാപി സ്വഭാവജമ്
വളളവൃത്തി, പശുപാലനം, വ്യാപാരം — ഇവ വൈശ്യന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മ്മങ്ങളാണ്; സേവനം ശൂദ്രന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മ്മമാണ്.
സ്വേ സ്വേ കര്മണ്യഭിരതഃ സംസിദ്ധിം ലഭതേ നരഃ। സ്വകര്മനിരത്തഃ സിദ്ധിം യഥാ വിന്ദതി തച്ഛൃണു
തനിക്കു യോജിച്ച കര്മ്മത്തിൽ ആസ്വാദനത്തോടെ ഏർപ്പെടുന്നവൻ പൂർണ്ണത നേടുന്നു; തൻ്റെ കര്മ്മം ചെയ്യുമ്പോൾ എങ്ങനെ സിദ്ധി ലഭിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു.
യതഃ പ്രവൃത്തിര്ഭൂതാനാം യോന സര്വമിദം തതമ്। സ്വകര്മണാ തമഭ്യര്ച്യ സിദ്ധിം വിന്ദതി മാനവഃക
എല്ലാ ജീവികളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നവനും, എല്ലാം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവനെയും തൻ്റെ കര്മ്മംകൊണ്ട് ആരാധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ പൂർണ്ണത നേടുന്നു.
ശ്രേയാന്സ്വധര്മോ വിഗുണഃ പരധര്മാത്സ്വനുഷ്ഠിതാത് । സ്വഭാവനിയതം കര്മ കുര്വന്നാപ്നോതി കില്വിഷമ്
സ്വന്തം കര്മ്മം അപൂർണ്ണമായാലും അതാണ് ഉത്തമം; മറ്റൊരാളുടെ കര്മ്മം നല്ലതായാലും അതിൽ ഏർപ്പെടുന്നത് ഉചിതമല്ല. സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് ചെയ്യുന്ന കര്മ്മം പാപം വരുത്തുന്നില്ല.
സഹജം കര്മ കൌന്തേയ സദോഷമപി ന ത്യജേത് । സര്വാരമ്ഭാ ഹി ദോഷേണ ധൂമേനാഗ്നിരിവാവൃതാഃ
കൗന്തേയ, സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള കര്മ്മം ദോഷം ഉണ്ടെങ്കിലും ഉപേക്ഷിക്കരുത്; എല്ലാകാര്യങ്ങളും പിഴവുകൾകൊണ്ട്, തീപോലെ പുകകൊണ്ട്, മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
അസക്തബുദ്ധിഃ സര്വത്ര ജിതാത്മാ വിഗതസ്പൃഹഃ । നൈഷ്കര്മ്യസിദ്ധിം പരമാം സംന്യാസേനാധിഗച്ഛതി
എല്ലായിടത്തും അസക്തമായ ബുദ്ധിയുള്ളവൻ, ആത്മസംയമനം നേടിയവൻ, ആഗ്രഹങ്ങൾ വിട്ടവൻ — അത്തരം ഒരാൾ നിർവൃതിയിലൂടെ പരമസിദ്ധി നേടുന്നു.
സിദ്ധിം പ്രാപ്തോ യഥാ ബ്രഹ്മ തഥാഽഽപ്നേതി നിബോധ മേ । സമാസേനൈവ കൌന്തേയ നിഷ്ഠാ ജ്ഞാനസ്യ യാ പരാ
കൗന്തേയ, പൂർണ്ണത നേടിയവൻ എങ്ങനെ ബ്രഹ്മത്തിൽ എത്തുന്നു എന്ന് ഞാൻ ചുരുക്കത്തിൽ പറയുന്നു; അതാണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ പരമലക്ഷ്യം.
ബുദ്ധ്യാ വിശുദ്ധയാ യുക്തോ ധൃത്യാഽഽത്മാനം നിയമ്യ ച। ശബ്ദാദീന്വിഷയാംസ്ത്യക്ത്വാ രാഗദ്വേഷൌ വ്യുദസ്യ ച
ശുദ്ധമായ ബുദ്ധിയോടെ, ദൃഢമായ മനസ്സോടെ, ആത്മാവിനെ നിയന്ത്രിച്ച്, ശബ്ദം മുതലായ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ആസക്തിയും ദ്വേഷവും വിട്ട്, ഒരാൾ ജീവിക്കണം.
വിവിക്തസേവീ ലധ്വാശീ യതകാക്കായമാനസഃ। ധ്യാനയോഗപരോ നിത്യം വൈരാഗ്യം സമുപാശ്രിതഃ
ഏകാന്തത്തിൽ താമസിച്ച്, അളവിൽ മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിച്ച്, ശരീരവും മനസ്സും നിയന്ത്രിച്ച്, എല്ലായ്പ്പോഴും ധ്യാനയോഗത്തിൽ ലയിച്ച്, വൈരാഗ്യം സ്വീകരിച്ചവനാണ്.
അഹങ്കാരം ബലം ദര്പം കാമം ക്രോധം പരിഗ്രഹമ് । വിമുച്യ നിര്മമഃ ശാന്തോ ബ്രഹ്മഭൂയായ കല്പതേ
അഹങ്കാരം, ബലം, അഹംഭാവം, മോഹം, കോപം, സ്വാർത്ഥത എന്നിവയെ എല്ലാം വിട്ട്, മമതയില്ലാതെ, മനസ്സിൽ സമാധാനത്തോടെ ഇരിക്കുന്നവൻ ബ്രഹ്മാവിനെ അനുഭവിക്കാൻ യോഗ്യനാകും.
ബ്രഹ്മഭൂതഃ പ്രസന്നാത്മാ ന ശോചതിക ന കാങ്ക്ഷതി । സമഃ സര്വേഷു ഭൂതേഷു മദ്തഭക്തിം ലഭതേ പരാമ്
ബ്രഹ്മാവിൽ ലയിച്ച മനസ്സോടെ, സന്തോഷത്തോടെ, ദുഃഖം കാണാതെ, ആഗ്രഹം ഇല്ലാതെ, എല്ലാ ജീവികളോടും സമദർശനം പുലർത്തുന്നവൻ, പരമമായ ഭക്തിയെ എന്നിൽ നേടും.
ഭക്ത്യാ മാമഭിജാനാതി യാവാന്യശ്ചാസ്മി തത്ത്വതഃ। തതോ മാം തത്ത്വതോ ജ്ഞാത്വാ വിശതേ തദനന്തരമ്
ഭക്തിയിലൂടെ, ഞാൻ ആരാണെന്നും എങ്ങനെയാണെന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയാൻ കഴിയും; അങ്ങനെ എന്നെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിഞ്ഞാൽ ഉടനെ എന്നിലേക്കു ലയിക്കും.
സര്വകര്മാണ്യപി സദാ കുര്വാണോ മദ്വ്യപാശ്രയഃ । മത്പ്രസാദാദവാപ്നോതി ശാശ്വതം പദമവ്യയമ്
എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും ചെയ്യുമ്പോഴും എന്നിൽ ആശ്രയിച്ചാൽ, എന്റെ അനുഗ്രഹത്തിൽനിന്ന് ശാശ്വതവും അക്ഷയവുമായ സ്ഥാനം നേടാം.
ചേതസാ സര്വകര്മാണി മയി സംന്യസ്യ മത്പരഃ । ബുദ്ധിയോഗമപാശ്രിത്യ മച്ചിത്തഃ സതതം ഭവ
എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും മനസ്സോടെ എന്നിൽ സമർപ്പിച്ച്, എന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കി, ബുദ്ധിയോഗത്തിൽ ആശ്രയിച്ച്, മനസ്സു എപ്പോഴും എന്നിലായിരിക്കട്ടെ.
മച്ചിത്തഃ സര്വദുര്ഗാണി മത്പ്രസാദാത്തരിഷ്യസി । അഥ ചേത്ത്വമഹങ്കാരാന്ന ശ്രോഷ്യസി വിനങ്ക്ഷ്യസി
മനസ്സു എന്നിലായിരിക്കുമ്പോൾ, എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ നീ എല്ലാ ബുദ്ധിമുട്ടുകളും ജയിക്കും; പക്ഷേ, അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് നീ കേൾക്കാതിരിക്കുന്നു എങ്കിൽ, നശിച്ചുപോകും.