ജ്ഞാനം കര്മ ച കര്താ ച ത്രിധൈവ ഗുണഭേദതഃ । പ്രോച്യതേ ഗുണസംഖ്യാനേ യഥാവച്ഛൃണു താന്യപി
അറിവ്, പ്രവൃത്തി, ചെയ്യുന്നവൻ—ഇവ ഗുണഭേദം പ്രകാരം മൂന്നു വിധമാണ് എന്ന് പറയുന്നു. അവയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ വിശദമായി പറയുന്നതു കേൾക്കൂ.
സര്വഭൂതേഷു യേനൈകം ഭാവമവ്യയമീക്ഷതേ । അവിഭക്തം വിഭക്തേഷു തജ്ജ്ഞാനം വിദ്ധി സാത്വികം
എല്ലാ ജീവികളിലും ഒറ്റയായ, നശിക്കാത്ത സത്ത്വം കാണുന്ന അറിവ്, വിഭജിക്കപ്പെട്ടവയിൽ അവിഭജ്യമായത് കാണുന്നത്, അതാണ് സാത്വികം എന്നു അറിഞ്ഞുകൊൾക.
പൃഥക്ത്വേന തു യജ്ജ്ഞാനം നാനാഭാവാന്പൃഥഗ്വിധാന് । വേത്തി സര്വേഷു ഭൂതേഷു തജ്ജ്ഞാനം വിദ്ധി രാജസമ്
എന്നാൽ, എല്ലാ ജീവികളിലും വ്യത്യസ്തങ്ങളായ പലതും വേറിട്ടതായി കാണുന്ന അറിവ്, അതാണ് രാജസം എന്നു അറിഞ്ഞുകൊൾക.
യത്തു കൃത്സ്നവദേകസ്മിന്കാര്യേ സക്തമഹൈതുകമ് । അതത്ത്വാര്ഥവദല്പം ച തത്താസമമുദാഹൃതമ്
ഒരു കാര്യത്തിൽ മാത്രം ആസക്തി വച്ച്, അതിനെ മുഴുവൻ എന്ന് കരുതി, യുക്തിയില്ലാതെ, യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാതെ, പരിമിതമായ അറിവ്, അതാണ് താമസം എന്നു പറയുന്നു.
നിയതം സങ്ഗരഹിതമരാഗദ്വേഷതഃ കൃതമ് । അഫലപ്രേപ്സുനാ കര്മ യത്തത്സാത്വികമുച്യതേ
നിശ്ചയിച്ചിട്ടുള്ളതും, ആസക്തിയില്ലാതെ, രാഗദ്വേഷങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, ഫലത്തിനായി ആഗ്രഹിക്കാതെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തി, അതാണ് സാത്വികം എന്നു പറയുന്നു.
യത്തു കാമേപ്സുനാ കര്മ താഹങ്കാരേണ വാ പുനഃ। ക്രിയതേ ബഹുലായാസം തദ്രാജസമുദാഹൃതമ്
ആഗ്രഹത്തോടെ, അഹങ്കാരത്തോടെ, അത്യധികം പരിശ്രമത്തോടെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തി, അതാണ് രാജസം എന്നു പറയുന്നു.
അനുബന്ധം ക്ഷയം ഹിംസാമനപേക്ഷ്യ ച പൌരുഷമ് । മോഹാദാരഭ്യതേ കര്മ യത്തത്താമസമുച്യതേ
ഫലവും നഷ്ടവും ഹാനിയും ശ്രദ്ധിക്കാതെ, സ്വന്തം ശേഷി നോക്കാതെ, മോഷം കൊണ്ട് ആരംഭിക്കുന്ന പ്രവൃത്തി, അതാണ് താമസം എന്നു പറയുന്നു.
മുക്തസങ്ഗോനഹംവാദീ ധൃത്യുത്സാഹസമന്വിതഃ । സിദ്ധ്യസിദ്ധ്യോര്നിര്വികാരഃ കര്താ സാത്വിക ഉച്യതേ
ആസക്തിയില്ലാത്തവനും, അഹങ്കാരമില്ലാത്തവനും, ധൈര്യവും ഉത്സാഹവും ഉള്ളവനും, വിജയത്തിലോ പരാജയത്തിലോ മാറ്റമില്ലാത്തവനും, അങ്ങനെയുള്ളവൻ സാത്വികൻ എന്നു പറയുന്നു.
രാഗീ കര്മഫലപ്രേപ്സുര്ലുബ്ധോ ഹിംസാത്മകോഽശുചിഃ । ഹര്ഷശോകാന്വിതഃ കര്താ രാജസഃ പരികീര്തിതഃ
രാഗമുള്ളവൻ, പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലത്തിനായി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, ലോഭിയുമാണ്, ഹിംസാപ്രവൃത്തിയുള്ളവൻ, അശുദ്ധനും, സന്തോഷവും ദുഃഖവും അനുഭവിക്കുന്നവൻ, അങ്ങനെയുള്ളവൻ രാജസൻ എന്നു പറയുന്നു.
അയുക്തഃ പ്രാകൃതഃ സ്തബ്ധഃ ശഠോ നൈകൃതികോഽലസഃ । വിഷാദീ ദീര്ഘസൂത്രീ ച കര്താ താമസ ഉച്യതേ
അയുക്തനായവൻ, മണ്ടനും, അഹങ്കാരിയുമാണ്, കപടനും, ദുഷ്ടനും, സോമ്മരിയുള്ളവനും, നിരാശയുള്ളവനും, കാര്യങ്ങൾ നീട്ടിവയ്ക്കുന്നവനും, അങ്ങനെയുള്ളവൻ താമസൻ എന്നു പറയുന്നു.
ബുദ്ധേര്ഭേദം ധൃതേശ്ചൈവ ഗുണതസ്ത്രിവിധം ശ്രൃണു । പ്രോച്യമാനമശേഷേണ പൃഥക്ത്വേന ധനംജയ
ബുദ്ധിയുടെയും ധൈര്യത്തിന്റെയും ഗുണഭേദപ്രകാരം മൂന്നു വിധം ഞാൻ പൂർണ്ണമായും വേർതിരിച്ച് പറയുന്നു. ധനഞ്ജയ, നീ കേൾക്കൂ.
പ്രവൃത്തിം ച നിവൃത്തിം ച കാര്യാകാര്യേ ഭയാഭയേ । ബന്ധം മോക്ഷം ച യാ വേത്തി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ സാത്വികീ
എന്ത് ചെയ്യണം, എന്ത് ചെയ്യരുത്, ഭയം, ഭയമില്ലായ്മ, ബന്ധനം, മോക്ഷം—ഇവയെ ശരിയായി അറിയുന്ന ബുദ്ധി, പാർഥ, അതാണ് സാത്വികം.
യയാ ധര്മമധര്മം ച കാര്യം ചാകാര്യമേവ ച । അയഥാവത്പ്രജാനാതി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ
ധർമ്മവും അധർമ്മവും, ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും ശരിയായി തിരിച്ചറിയാതെ മനസ്സിലാക്കുന്ന ബുദ്ധി, പാർഥ, അതാണ് രാജസം.
അധര്മം ധര്മമിതി യാ മന്യതേ തമസാഽഽവൃതാ। സര്വാര്ഥാന്വിപരീതാംശ്ച ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ താമസീ
അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട്, അധർമ്മം തന്നെ ധർമ്മം എന്ന് കരുതുന്നവനും, എല്ലാം തെറ്റായി കാണുന്ന ബുദ്ധി, പാർഥ, അതാണ് താമസം.
ധൃത്യാ യയാ ധാരയതേ മനഃപ്രണേന്ദ്രിയക്രിയാഃ । യോഗേനാവ്യഭിചാരിണ്യാ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ സാത്വികീ
അചഞ്ചലമായ യോഗം കൊണ്ടു മനസ്സും ജീവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉറപ്പോടെ നിലനിർത്തുന്ന ധൈര്യം, പാർഥ, അതാണ് സാത്വികമായ ധൈര്യം.
യയാ തു ധര്മകാമാര്ധാന്ധൃത്യാ ധാരയതേഽര്ജുന । പ്രസങ്ഗേന ഫലാകാങ്ക്ഷീ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ
ധർമ്മം, കാമം, ധനം എന്നിവയെ ഫലം പ്രതീക്ഷിച്ച്执ിയോടെ പിന്തുടരുന്ന ധൈര്യം, പാർഥ, അതാണ് രാജസികമായ ധൈര്യം.
യഥാ സ്വപ്നം ഭയം ശോകം വിഷാദം ഭദേമേവ ച । ന വിമുഞ്ചതി ദുര്മേധാ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ താമസീ
ഉറക്കം, ഭയം, ദു:ഖം, നിരാശ, ഭ്രമം എന്നിവയെ വിട്ടൊഴിയാൻ മനസ്സില്ലാത്ത ധൈര്യം, പാർഥ, അതാണ് താമസികമായ ധൈര്യം.
സുഖം ത്വിദാനീം ത്രിവിധം ശ്രുണു മേ ഭാരതര്ഷഭ । അഭ്യാസാദ്രമതേ യത്ര ദുഃഖാന്തം ച നിഗച്ഛതി
ഭാരതശ്രേഷ്ഠ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയുന്ന മൂന്ന് വിധത്തിലുള്ള സന്തോഷം ശ്രദ്ധിക്കൂ; അതിൽ അഭ്യാസം കൊണ്ടു ആസ്വദിക്കുകയും ദു:ഖം അവസാനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
യത്തദഗ്രേ വിഷമിവ പരിണാമേഽമൃതോപമമ്। തത്സുഖം സാത്വികം പ്രോക്തമാത്മബുദ്ധിപ്രസാദജമ്
ആദ്യത്തിൽ വിഷംപോലെ തോന്നി, അവസാനം അമൃതംപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്ന സന്തോഷം, ആത്മബോധത്തിന്റെ ശുദ്ധിയിൽ നിന്നുള്ള സാത്വികസുഖം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
വിഷയേന്ദ്രിയസംയോഗാദ്യത്തദഗ്രേഽമൃതോപഭമ് । പരിണാമേ വിഷമിവ തത്സുഖം രാജസം സ്മൃതമ്
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളുമായി ചേർന്ന് ആദ്യത്തിൽ അമൃതംപോലെ തോന്നി, അവസാനം വിഷംപോലെ മാറുന്ന സന്തോഷം രാജസികം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
യദഗ്രേ ചാനുബന്ധേ ച സുഖം മോഹനമാത്മനഃ । നിദ്രാലസ്യപ്രമാദോത്ഥം തത്താഭസമുദാഹൃതമ്
ആദ്യത്തിലും അവസാനം പോലും ആത്മാവിനെ ഭ്രമിപ്പിക്കുന്ന, ഉറക്കം, ആലസ്യം, അനാസ്ഥ എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള സന്തോഷം താമസികം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
ന തദസ്തി പൃഥിവ്യാം വാ ദിവി ദേവേഷു വാ പുനഃ । സത്ത്വം പ്രകൃതിജൈര്മുക്തം യദേമിഃ സ്യാത്രിഭിര്ഗുണൈഃ
ഭൂമിയിലും സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ദേവന്മാരിലും ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ ജീവി എവിടെയും ഇല്ല.
ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവിശാം ശൂദ്രാണാം ച പരംതപ । കര്മാണി പ്രവിഭക്താനി സ്വഭാവപ്രഭവൈര്ഗുണൈഃ
ശത്രുനാശക, ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ എന്നിവരുടെ കര്മ്മങ്ങൾ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങൾ പ്രകാരം വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു.
ശമോ ദമസ്തപഃ ശൌചം ക്ഷാന്തിരാര്ജവമേവ ച । ജ്ഞാനം വിജ്ഞാനമാസ്തിക്യം ബ്രഹ്മകര്മ സ്വഭാവജമ്
ശാന്തി, ആത്മനിയന്ത്രണം, തപസ്സ്, ശുദ്ധി, ക്ഷമ, നേരുമൈ, ജ്ഞാനം, വിവേകം, വിശ്വാസം — ഇതെല്ലാം ബ്രാഹ്മണന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മ്മങ്ങളാണ്.
ശൌര്യം തേജോ ധൃതിര്ദാക്ഷ്യം യുദ്ധേ ചാപ്യപലായനമ് । ദാനമീശ്വരഭാവശ്ച ക്ഷാത്രം കര്മ സ്വഭാവജമ്
ശൗര്യം, തേജസ്, ധൈര്യം, കഴിവ്, യുദ്ധത്തിൽ ഓടിപ്പോകാതിരിക്കുക, ദാനശീലം, ആധിപത്യം — ഇവയാണ് ക്ഷത്രിയന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മ്മങ്ങൾ.
കൃഷിഗോരക്ഷ്യരഭാവശ്ച ക്ഷാത്രം കര്മ സ്വഭാവജമ് । പരിചര്യാത്മകം കര്മ ശൂദ്രസ്യാപി സ്വഭാവജമ്
വളളവൃത്തി, പശുപാലനം, വ്യാപാരം — ഇവ വൈശ്യന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മ്മങ്ങളാണ്; സേവനം ശൂദ്രന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മ്മമാണ്.
സ്വേ സ്വേ കര്മണ്യഭിരതഃ സംസിദ്ധിം ലഭതേ നരഃ। സ്വകര്മനിരത്തഃ സിദ്ധിം യഥാ വിന്ദതി തച്ഛൃണു
തനിക്കു യോജിച്ച കര്മ്മത്തിൽ ആസ്വാദനത്തോടെ ഏർപ്പെടുന്നവൻ പൂർണ്ണത നേടുന്നു; തൻ്റെ കര്മ്മം ചെയ്യുമ്പോൾ എങ്ങനെ സിദ്ധി ലഭിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു.
യതഃ പ്രവൃത്തിര്ഭൂതാനാം യോന സര്വമിദം തതമ്। സ്വകര്മണാ തമഭ്യര്ച്യ സിദ്ധിം വിന്ദതി മാനവഃക
എല്ലാ ജീവികളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നവനും, എല്ലാം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവനെയും തൻ്റെ കര്മ്മംകൊണ്ട് ആരാധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ പൂർണ്ണത നേടുന്നു.
ശ്രേയാന്സ്വധര്മോ വിഗുണഃ പരധര്മാത്സ്വനുഷ്ഠിതാത് । സ്വഭാവനിയതം കര്മ കുര്വന്നാപ്നോതി കില്വിഷമ്
സ്വന്തം കര്മ്മം അപൂർണ്ണമായാലും അതാണ് ഉത്തമം; മറ്റൊരാളുടെ കര്മ്മം നല്ലതായാലും അതിൽ ഏർപ്പെടുന്നത് ഉചിതമല്ല. സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് ചെയ്യുന്ന കര്മ്മം പാപം വരുത്തുന്നില്ല.
സഹജം കര്മ കൌന്തേയ സദോഷമപി ന ത്യജേത് । സര്വാരമ്ഭാ ഹി ദോഷേണ ധൂമേനാഗ്നിരിവാവൃതാഃ
കൗന്തേയ, സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള കര്മ്മം ദോഷം ഉണ്ടെങ്കിലും ഉപേക്ഷിക്കരുത്; എല്ലാകാര്യങ്ങളും പിഴവുകൾകൊണ്ട്, തീപോലെ പുകകൊണ്ട്, മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.