കാര്യമിത്യേവ യത്കര്മ നിയതം ക്രിയതേഽര്ജുന । സങ്ഗം ത്യക്ത്വാ ഫലം ചൈവ സ ത്യാഗഃ സാത്വികോ മതഃ
ചെയ്യേണ്ടതെന്നു കരുതി നിർബന്ധപ്രവൃത്തി ആസക്തിയും ഫലാശയും ഉപേക്ഷിച്ച് ചെയ്യുന്നവന്റെ ത്യാഗം സാത്വികമാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
ന ദ്വേഷ്ട്യകുശലം കര്മ കുശലേ നാനുഷജ്ജതേ । ത്യാഗീ സത്ത്വസമാവിഷ്ടോ മേധാവീ ഛിന്നസംശയഃ
സത്ത്വഗുണം നിറഞ്ഞ, ബുദ്ധിയുള്ള, സംശയമില്ലാത്ത ത്യാഗി ദുഷ്കരമായ പ്രവൃത്തിയെ വെറുക്കുന്നില്ല; ഇഷ്ടപ്രവൃത്തിയിൽ ആസക്തിയുമില്ല.
ന ഹി ദേഹഭൃതാ ശക്യം ത്യക്തും കര്മാണ്യശേഷതഃ । യസ്തു കര്മഫലത്യാഗീ സ ത്യാഗീത്യഭിധീയതേ
ശരീരമുള്ളവൻക്ക് എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും പൂർണ്ണമായും ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനെയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ത്യാഗി എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
അനിഷ്ടമിഷ്ടം മിശ്രം ച ത്രിവിധം കര്മണഃ ഫലമ് । ഭവത്യത്യാഗിനീം പ്രേത്യ ന തു സംന്യാസിനാം ക്വചിത്
അനിഷ്ടം, ഇഷ്ടം, മിശ്രം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള പ്രവൃത്തിഫലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കാത്തവർക്കാണ് ലഭിക്കുന്നത്; സന്ന്യാസികൾക്ക് അത്തരം ഫലങ്ങൾ ഒരിക്കലും വരില്ല.
പഞ്ചൈതാനി മഹാബാഹോ കാരണാനി നിബോധ മേ। സാങ്ഖ്യേ കൃതാന്തേ പ്രോക്താനി സിദ്ധയേ സര്വകര്മണാം
മഹാബാഹുവേ, എല്ലാ പ്രവൃത്തികൾക്കും കാരണമായ അഞ്ചു ഘടകങ്ങൾ സംഖ്യശാസ്ത്രത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവയെ ഞാൻ പറയാം.
അധിഷ്ഠാനം തഥാ കര്താ കരണം ച പൃഥഗ്വിധമ്। വിവിധാശ്ച പൃഥക്കേഷ്ടാ ദൈവം ചൈവാത്ര പഞ്ചമമ്
അവയാണ്: അധിഷ്ഠാനം (ശരീരം), കര്ത്താവ്, വിവിധ ഉപകരണങ്ങൾ, വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ദൈവം എന്ന അഞ്ചാമത്തേത്.
ശരീരവാങ്ഭനോഭിര്യത്കര്മ പ്രാരഭതേ നരഃ। ന്യായ്യം വാ വിപരീതം വാ പഞ്ചൈതേ തസ്യ ഹേതവഃ
ഒരു മനുഷ്യൻ ശരീരം, വാക്ക്, മനസ്സ് എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികൾ, നീതിയുള്ളതോ അല്ലാതതോ ആയാലും, അതിന് അഞ്ചു കാരണങ്ങൾ ഉണ്ട്.
തത്രൈവം സതി കര്താരമാത്മാനം കേവലം തു യഃ । പശ്യത്യകൃതബുദ്ധിത്വാന്ന സ പശ്യതി ദുര്മതിഃ
ഇതിൽ, എല്ലാം ചെയ്യുന്നത് താനെന്നു മാത്രം കരുതുന്നവൻ, യുക്തിയില്ലാത്ത മനസ്സുകൊണ്ടുള്ളവൻ, യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒന്നും കാണുന്നില്ല.
യസ്യ നാഹംകൃതോ ഭവോ ബുദ്ധിര്യസ്യ ന ലിപ്യതേ । ഹത്വാഽപി സ ഇമാഁല്ലോകാന്ന ഹന്തി ന നിബധ്യതേ
ആത്മാഭിമാനമില്ലാത്തവനും, ബുദ്ധി അശുദ്ധിയില്ലാത്തവനും, ഈ ലോകങ്ങളെ കൊല്ലുമ്പോഴും യഥാർത്ഥത്തിൽ കൊല്ലുന്നില്ല, ബന്ധിക്കപ്പെടുകയും ഇല്ല.
ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം പരിജ്ഞാതാ ത്രിവിധാ കര്മചോദനാ । കരണം കര്മ കര്തേതി ത്രിവിധഃ കര്മസംഗ്രഹഃ
അറിയുക, അറിവ്, അറിയേണ്ടത്, അറിയുന്നവൻ—ഇവ മൂന്നു പ്രവർത്തിക്ക് പ്രേരണയാണ്. ഉപകരണം, പ്രവൃത്തി, ചെയ്യുന്നവൻ—ഇവ മൂന്നു പ്രവർത്തിയുടെ ഘടകങ്ങളാണ്.
ജ്ഞാനം കര്മ ച കര്താ ച ത്രിധൈവ ഗുണഭേദതഃ । പ്രോച്യതേ ഗുണസംഖ്യാനേ യഥാവച്ഛൃണു താന്യപി
അറിവ്, പ്രവൃത്തി, ചെയ്യുന്നവൻ—ഇവ ഗുണഭേദം പ്രകാരം മൂന്നു വിധമാണ് എന്ന് പറയുന്നു. അവയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ വിശദമായി പറയുന്നതു കേൾക്കൂ.
സര്വഭൂതേഷു യേനൈകം ഭാവമവ്യയമീക്ഷതേ । അവിഭക്തം വിഭക്തേഷു തജ്ജ്ഞാനം വിദ്ധി സാത്വികം
എല്ലാ ജീവികളിലും ഒറ്റയായ, നശിക്കാത്ത സത്ത്വം കാണുന്ന അറിവ്, വിഭജിക്കപ്പെട്ടവയിൽ അവിഭജ്യമായത് കാണുന്നത്, അതാണ് സാത്വികം എന്നു അറിഞ്ഞുകൊൾക.
പൃഥക്ത്വേന തു യജ്ജ്ഞാനം നാനാഭാവാന്പൃഥഗ്വിധാന് । വേത്തി സര്വേഷു ഭൂതേഷു തജ്ജ്ഞാനം വിദ്ധി രാജസമ്
എന്നാൽ, എല്ലാ ജീവികളിലും വ്യത്യസ്തങ്ങളായ പലതും വേറിട്ടതായി കാണുന്ന അറിവ്, അതാണ് രാജസം എന്നു അറിഞ്ഞുകൊൾക.
യത്തു കൃത്സ്നവദേകസ്മിന്കാര്യേ സക്തമഹൈതുകമ് । അതത്ത്വാര്ഥവദല്പം ച തത്താസമമുദാഹൃതമ്
ഒരു കാര്യത്തിൽ മാത്രം ആസക്തി വച്ച്, അതിനെ മുഴുവൻ എന്ന് കരുതി, യുക്തിയില്ലാതെ, യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാതെ, പരിമിതമായ അറിവ്, അതാണ് താമസം എന്നു പറയുന്നു.
നിയതം സങ്ഗരഹിതമരാഗദ്വേഷതഃ കൃതമ് । അഫലപ്രേപ്സുനാ കര്മ യത്തത്സാത്വികമുച്യതേ
നിശ്ചയിച്ചിട്ടുള്ളതും, ആസക്തിയില്ലാതെ, രാഗദ്വേഷങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, ഫലത്തിനായി ആഗ്രഹിക്കാതെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തി, അതാണ് സാത്വികം എന്നു പറയുന്നു.
യത്തു കാമേപ്സുനാ കര്മ താഹങ്കാരേണ വാ പുനഃ। ക്രിയതേ ബഹുലായാസം തദ്രാജസമുദാഹൃതമ്
ആഗ്രഹത്തോടെ, അഹങ്കാരത്തോടെ, അത്യധികം പരിശ്രമത്തോടെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തി, അതാണ് രാജസം എന്നു പറയുന്നു.
അനുബന്ധം ക്ഷയം ഹിംസാമനപേക്ഷ്യ ച പൌരുഷമ് । മോഹാദാരഭ്യതേ കര്മ യത്തത്താമസമുച്യതേ
ഫലവും നഷ്ടവും ഹാനിയും ശ്രദ്ധിക്കാതെ, സ്വന്തം ശേഷി നോക്കാതെ, മോഷം കൊണ്ട് ആരംഭിക്കുന്ന പ്രവൃത്തി, അതാണ് താമസം എന്നു പറയുന്നു.
മുക്തസങ്ഗോനഹംവാദീ ധൃത്യുത്സാഹസമന്വിതഃ । സിദ്ധ്യസിദ്ധ്യോര്നിര്വികാരഃ കര്താ സാത്വിക ഉച്യതേ
ആസക്തിയില്ലാത്തവനും, അഹങ്കാരമില്ലാത്തവനും, ധൈര്യവും ഉത്സാഹവും ഉള്ളവനും, വിജയത്തിലോ പരാജയത്തിലോ മാറ്റമില്ലാത്തവനും, അങ്ങനെയുള്ളവൻ സാത്വികൻ എന്നു പറയുന്നു.
രാഗീ കര്മഫലപ്രേപ്സുര്ലുബ്ധോ ഹിംസാത്മകോഽശുചിഃ । ഹര്ഷശോകാന്വിതഃ കര്താ രാജസഃ പരികീര്തിതഃ
രാഗമുള്ളവൻ, പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലത്തിനായി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, ലോഭിയുമാണ്, ഹിംസാപ്രവൃത്തിയുള്ളവൻ, അശുദ്ധനും, സന്തോഷവും ദുഃഖവും അനുഭവിക്കുന്നവൻ, അങ്ങനെയുള്ളവൻ രാജസൻ എന്നു പറയുന്നു.
അയുക്തഃ പ്രാകൃതഃ സ്തബ്ധഃ ശഠോ നൈകൃതികോഽലസഃ । വിഷാദീ ദീര്ഘസൂത്രീ ച കര്താ താമസ ഉച്യതേ
അയുക്തനായവൻ, മണ്ടനും, അഹങ്കാരിയുമാണ്, കപടനും, ദുഷ്ടനും, സോമ്മരിയുള്ളവനും, നിരാശയുള്ളവനും, കാര്യങ്ങൾ നീട്ടിവയ്ക്കുന്നവനും, അങ്ങനെയുള്ളവൻ താമസൻ എന്നു പറയുന്നു.
ബുദ്ധേര്ഭേദം ധൃതേശ്ചൈവ ഗുണതസ്ത്രിവിധം ശ്രൃണു । പ്രോച്യമാനമശേഷേണ പൃഥക്ത്വേന ധനംജയ
ബുദ്ധിയുടെയും ധൈര്യത്തിന്റെയും ഗുണഭേദപ്രകാരം മൂന്നു വിധം ഞാൻ പൂർണ്ണമായും വേർതിരിച്ച് പറയുന്നു. ധനഞ്ജയ, നീ കേൾക്കൂ.
പ്രവൃത്തിം ച നിവൃത്തിം ച കാര്യാകാര്യേ ഭയാഭയേ । ബന്ധം മോക്ഷം ച യാ വേത്തി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ സാത്വികീ
എന്ത് ചെയ്യണം, എന്ത് ചെയ്യരുത്, ഭയം, ഭയമില്ലായ്മ, ബന്ധനം, മോക്ഷം—ഇവയെ ശരിയായി അറിയുന്ന ബുദ്ധി, പാർഥ, അതാണ് സാത്വികം.
യയാ ധര്മമധര്മം ച കാര്യം ചാകാര്യമേവ ച । അയഥാവത്പ്രജാനാതി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ
ധർമ്മവും അധർമ്മവും, ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും ശരിയായി തിരിച്ചറിയാതെ മനസ്സിലാക്കുന്ന ബുദ്ധി, പാർഥ, അതാണ് രാജസം.
അധര്മം ധര്മമിതി യാ മന്യതേ തമസാഽഽവൃതാ। സര്വാര്ഥാന്വിപരീതാംശ്ച ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ താമസീ
അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട്, അധർമ്മം തന്നെ ധർമ്മം എന്ന് കരുതുന്നവനും, എല്ലാം തെറ്റായി കാണുന്ന ബുദ്ധി, പാർഥ, അതാണ് താമസം.
ധൃത്യാ യയാ ധാരയതേ മനഃപ്രണേന്ദ്രിയക്രിയാഃ । യോഗേനാവ്യഭിചാരിണ്യാ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ സാത്വികീ
അചഞ്ചലമായ യോഗം കൊണ്ടു മനസ്സും ജീവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉറപ്പോടെ നിലനിർത്തുന്ന ധൈര്യം, പാർഥ, അതാണ് സാത്വികമായ ധൈര്യം.
യയാ തു ധര്മകാമാര്ധാന്ധൃത്യാ ധാരയതേഽര്ജുന । പ്രസങ്ഗേന ഫലാകാങ്ക്ഷീ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ
ധർമ്മം, കാമം, ധനം എന്നിവയെ ഫലം പ്രതീക്ഷിച്ച്执ിയോടെ പിന്തുടരുന്ന ധൈര്യം, പാർഥ, അതാണ് രാജസികമായ ധൈര്യം.
യഥാ സ്വപ്നം ഭയം ശോകം വിഷാദം ഭദേമേവ ച । ന വിമുഞ്ചതി ദുര്മേധാ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ താമസീ
ഉറക്കം, ഭയം, ദു:ഖം, നിരാശ, ഭ്രമം എന്നിവയെ വിട്ടൊഴിയാൻ മനസ്സില്ലാത്ത ധൈര്യം, പാർഥ, അതാണ് താമസികമായ ധൈര്യം.
സുഖം ത്വിദാനീം ത്രിവിധം ശ്രുണു മേ ഭാരതര്ഷഭ । അഭ്യാസാദ്രമതേ യത്ര ദുഃഖാന്തം ച നിഗച്ഛതി
ഭാരതശ്രേഷ്ഠ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയുന്ന മൂന്ന് വിധത്തിലുള്ള സന്തോഷം ശ്രദ്ധിക്കൂ; അതിൽ അഭ്യാസം കൊണ്ടു ആസ്വദിക്കുകയും ദു:ഖം അവസാനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
യത്തദഗ്രേ വിഷമിവ പരിണാമേഽമൃതോപമമ്। തത്സുഖം സാത്വികം പ്രോക്തമാത്മബുദ്ധിപ്രസാദജമ്
ആദ്യത്തിൽ വിഷംപോലെ തോന്നി, അവസാനം അമൃതംപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്ന സന്തോഷം, ആത്മബോധത്തിന്റെ ശുദ്ധിയിൽ നിന്നുള്ള സാത്വികസുഖം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
വിഷയേന്ദ്രിയസംയോഗാദ്യത്തദഗ്രേഽമൃതോപഭമ് । പരിണാമേ വിഷമിവ തത്സുഖം രാജസം സ്മൃതമ്
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളുമായി ചേർന്ന് ആദ്യത്തിൽ അമൃതംപോലെ തോന്നി, അവസാനം വിഷംപോലെ മാറുന്ന സന്തോഷം രാജസികം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.