ഊര്ധ്വമൂലമധഃശാഖമശ്വത്ഥം പ്രാഹുരവ്യയമ്। ഛന്ദാംസി യസ്യ പര്ണാനി യസ്തം വേദ സ വേദവിത്
മുകളിൽ വേരുകളും താഴെ ശാഖകളും ഉള്ള അശ്വത്തവൃക്ഷം അക്ഷരമാണെന്ന് പറയുന്നു. അതിന്റെ ഇലകൾ വേദങ്ങൾ തന്നെയാണ്. ആ വൃക്ഷത്തെ അറിയുന്നവൻ വേദങ്ങളെ അറിയുന്നവനാണ്.
അധശ്ചോര്ധ്വം പ്രസൃതാസ്തസ്യ ശാഖാ ഗുണപ്രവൃദ്ധാ വിഷയപ്രവാലാഃ । അധശ്ച മൂലാന്യനുസംതതാനി കര്മാനുബന്ധീനി മനുഷ്യലോകേ
അവന്റെ ശാഖകൾ മുകളിലേക്കും താഴേക്കും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഗുണങ്ങൾ വളർത്തുന്ന ഈ ശാഖകളിൽ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ കുരുക്കളാണ്. താഴേക്ക് വ്യാപിക്കുന്ന വേരുകൾ, മനുഷ്യലോകത്ത് കർമ്മങ്ങളാൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
ന രൂപമസ്യേഹ തഥോപലഭ്യതേ നാന്തോ ന ചാദിര്ന ച സംപ്രതിഷ്ഠാ । അശ്വത്ഥമേനം സുവിരൂഢമൂല- മസങ്ഗശസ്ത്രേണ ദൃഢേന ഛിത്വാ
ഈ വൃക്ഷത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം ഇവിടെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല; അതിന് ആരംഭവും അവസാനും അടിസ്ഥാനവും കാണാനാവില്ല. ഈ ദൃഢമായ വേരുകളുള്ള അശ്വത്തവൃക്ഷം അശക്തിയെന്ന ശക്തമായ വാൾകൊണ്ട് മുറിച്ചുകളയണം.
തതഃ പദം തത്പരിമാര്ഗിതവ്യം യസ്മിന്ഗതാ ന നിവര്തന്തി ഭൂയഃ । തമേവ ചാദ്യം പുരുഷം പ്രപദ്യേ യതഃ പ്രവൃത്തിഃ പ്രസൃതാ പുരാണീ
അതിനുശേഷം, ആരും തിരികെ വരാത്ത ആ ലക്ഷ്യസ്ഥാനം അന്വേഷിക്കണം. അവിടേക്ക് ഞാൻ, എല്ലാം ആരംഭിച്ച ആ ആദിപുരുഷനിൽ ആശ്രയം തേടുന്നു.
നിര്മാനമോഹാ ജിതസങ്ഗദോഷാ അധ്യാത്മനിത്യാ വിനിവൃത്തകാമാഃ । ദ്വദ്വൈര്വിമുക്താഃ സുഖദുഃഖസംജ്ഞൈ- ര്ഗച്ഛന്ത്യമൂഢാഃ പദമവ്യയം തത്
അഹങ്കാരവും മായയും വിട്ടവരും, ആശയബന്ധങ്ങൾ ജയിച്ചവരും, ആത്മാവിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നവരും, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ടവരും, സുഖദു:ഖങ്ങളെന്ന ഇരട്ടവിരുദ്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരായവരും, അജ്ഞതയില്ലാത്തവരും, ആ അക്ഷയസ്ഥാനത്തെത്തുന്നു.
ന തദ്ഭാസയതേ സൂര്യോ ന ശശാങ്കോ ന പാവകഃ । യദ്ഗത്വാ ന നിവര്തന്തേ തദ്ധാമ പരമം മമ
അവിടം സൂര്യനും ചന്ദ്രനും അഗ്നിയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതല്ല. അവിടേക്ക് ചെന്നവൻ പിന്നെ തിരികെ വരുന്നില്ല. അതാണ് എന്റെ പരമധാമം.
മമൈവാംശോ ജീവലോകേ ജീവഭൂതഃ സനാതനഃ । മനഃഷഷ്ഠാനീന്ദ്രിയാണി പ്രകൃതിസ്ഥാനി കര്ഷതി
എന്റെ ഒരു ഭാഗം, ജീവലോകത്ത് ശാശ്വതമായ ജീവനായി മാറുന്നു. മനസ്സും ആറ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളും പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് ആകർഷിക്കുന്നു.
ശരീരം യദവാപ്നോതി യച്ചാപ്യുത്ക്രാമതീശ്വരഃ । ഗൃഹീത്വൈതാനി സംയാതി വായുര്ഗന്ധാനിവാശയാത്
യജമാനൻ ഒരു ശരീരം കൈവരിക്കുമ്പോഴും, അതിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുമ്പോഴും, ഈ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും എടുത്തുകൊണ്ട് പോകുന്നു. കാറ്റ് സുഗന്ധങ്ങൾ എങ്ങോട്ടും കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ.
ശ്രോത്രം ചക്ഷുഃ സ്പര്ശനം ച രസനം ഘ്രാണമേവ ച। അധിഷ്ഠായ മനശ്ചായം വിഷയാനുപസേവതേ
കാത്, കണ്ണ്, സ്പർശം, നാവ്, മൂക്ക് എന്നിവയിലും മനസ്സിലും അധിഷ്ഠിതനായ്, അവൻ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു.
ഉത്ക്രാമന്തം സ്ഥിതം വാഽപി ഭുഞ്ജാനം വാ ഗുണാന്വിതമ് । വിമൂഢാ നാനുപശ്യന്തി പശ്യന്തി ജ്ഞാനചക്ഷുഷഃ
അവൻ പുറപ്പെടുമ്പോഴും, നിലകൊള്ളുമ്പോഴും, ഗുണങ്ങളാൽ അനുഭവം ചെയ്യുമ്പോഴും, അജ്ഞന്മാർ അവനെ കാണുന്നില്ല. ജ്ഞാനദൃഷ്ടിയുള്ളവർ മാത്രം കാണുന്നു.
യതന്തോ യോഗിനശ്ചൈനം പശ്യന്ത്യാത്മന്യവസ്ഥിതമ് । യതന്തോഽപ്യകൃതാത്മാനോ നൈനം പശ്യന്ത്യചേതസഃ
ശ്രമിക്കുന്ന യോഗികൾ അവനെ തങ്ങളിലെ ആത്മാവിൽ കാണുന്നു. മനസ്സിൽ അശാന്തിയുള്ളവരും ആത്മസംയമനം ഇല്ലാത്തവരും, എത്ര ശ്രമിച്ചാലും അവനെ കാണുന്നില്ല.
യദാദിത്യഗതം തേജോ ജഗദ്ഭാസയതേഽഖിലമ്। യച്ചന്ദ്രമസി യച്ചാഗ്നൌ തത്തേജോ വിദ്ധി മാര്മകമ്
സൂര്യനിൽ നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രകാശം ലോകമൊക്കെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. അതുപോലെ ചന്ദ്രനിലും അഗ്നിയിലും ഉള്ള പ്രകാശം എന്റെ തേജസ്സാണ് എന്ന് നീ അറിയണം.
ഗാമാവിശ്യ ച ഭൂതാനി ധാരയമ്യഹമോജസാ । പുഷ്ണാമി ചൌഷധീഃ സര്വാഃ സോമോ ഭൂത്വാ രസാത്മകഃ
ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ച്, എന്റെ ശക്തിയാൽ എല്ലാ ജീവികളും ഞാൻ നിലനിർത്തുന്നു. ചന്ദ്രനായി മാറി, ഔഷധങ്ങൾക്കും സസ്യങ്ങൾക്കും രസം നൽകുന്നു.
അഹം വൈശ്വാനരോ ഭൂത്വാ പ്രാണിനാം ദേഹമാശ്രിതഃ । പ്രാണാപാനസമായുക്തഃ പചാമ്യന്നം ചതുര്വിധമ്
വൈശ്വാനരാഗ്നിയായി, ജീവികളുടെ ശരീരത്തിൽ ഞാൻ പാർക്കുന്നു. പ്രാണനും അപാനവായുവും ചേർന്ന്, നാലുവിധം ആഹാരം ഞാൻ പാകം ചെയ്യുന്നു.
സര്വസ്യ ചാഹം ഹൃദി സന്നിവിഷ്ടോ മത്തഃ സ്മൃതിര്ജ്ഞാനമപോഹനം ച । വേദൈശ്ച സര്വൈരഹമേവ വേദ്യോ വേദാന്തകൃദ്വേദവിദേവ ചാഹമ്
എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ ഞാൻ തന്നെ വസിക്കുന്നു. ഓർമ്മയും അറിവും മറക്കലും എന്നിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്. എല്ലാ വേദങ്ങളിലൂടെയും അറിയേണ്ടത് ഞാൻ മാത്രമാണ്. വേദാന്തം രചിക്കുന്നതും വേദങ്ങളെ അറിയുന്നതും ഞാൻ തന്നെയാണ്.
ദ്വാവിമൌ പുരുഷൌ ലോകേ ക്ഷരശ്ചാക്ഷര ഏവ ച। ക്ഷരഃ സര്വാണി ഭൂതാനി കൂടസ്ഥോഽക്ഷര ഉച്യതേ
ഈ ലോകത്ത് രണ്ട് തരത്തിലുള്ള ജീവികൾ ഉണ്ട്: നശിക്കുന്നവരും നശിക്കാത്തവരും. എല്ലാ സകല ജീവികളും നശിക്കുന്നവരാണ്; മാറ്റമില്ലാത്തത് നശിക്കാത്തതാണെന്ന് പറയുന്നു.
ഉത്തമഃ പുരുഷസ്ത്വന്യഃ പരമാത്മേത്യുദാഹൃതഃ । യോ ലോകത്രയമാവിശ്യ ബിഭര്ത്യവ്യയ ഈശ്വരഃ
ഇതിൽ മറ്റൊരു പരമോന്നത പുരുഷനും ഉണ്ട്; അവനെയാണ് പരമാത്മാവ് എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. അവൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രവേശിച്ച് അവയെ മാറ്റമില്ലാതെ നിലനിർത്തുന്ന ദൈവം തന്നെയാണ്.
യസ്മാത്ക്ഷരമതീതോഽഹമക്ഷരാദപി ചോത്തമഃ । അതോഽസ്മി ലോകേ വേദേ ച പ്രസ്ഥിതഃ പുരുഷോത്തമഃ
നശിക്കുന്നതിനെക്കാൾ ഞാൻ ഉയർന്നവനും, നശിക്കാത്തതിനെക്കാൾ ഉന്നതനുമാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് ലോകത്തും വേദങ്ങളിലും എന്നെ പരമോന്നത പുരുഷൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
യോ മാമേവമസംമൂഢോ ജാനാതി പുരുഷോത്തമമ് । സ സര്വവിദ്ഭജതി മാം സര്വഭാവേന ഭാരത
ആരും സംശയമില്ലാതെ എന്നെ പരമോന്നത പുരുഷനായി അറിയുന്നവൻ, സകലവും അറിയുന്നവനായി, തന്റെ മുഴുവൻ മനസ്സോടും എന്നെ ആരാധിക്കുന്നു, ഭാരത.
ഇതി ഗുഹ്യതമം ശാസ്ത്രമിദമുക്തം മയാഽനഘ। ഏവദ്ബുദ്ധ്വാ ബുദ്ധിമാന്സ്യാത്കൃതകൃത്യശ്ച ഭാരത
ഇങ്ങനെ ഈ ഏറ്റവും രഹസ്യമായ ശാസ്ത്രം ഞാൻ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, പാപരഹിതനേ. ഇതറിയുന്നവൻ ബുദ്ധിമാൻ ആകുന്നു, തന്റെ എല്ലാ കര്ത്തവ്യങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കുന്നവനുമാണ്, ഭാരത.
അഭയം സത്വസംശുദ്ധിര്ജ്ഞാനയോഗവ്യവസ്ഥിതിഃ । ദാനം ദമശ്ച യജ്ഞശ്ച സ്വാധ്യായസ്തപ ആര്ജവമ്
ഭയം ഇല്ലായ്മ, മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധി, ജ്ഞാനത്തിലും യോഗത്തിലും സ്ഥിരത, ദാനശീലം, ആത്മനിയന്ത്രണം, യജ്ഞം, സ്വാധ്യായം, തപസ്സ്, നേരുമൈ—
അഹിംസാ സത്യമക്രോധസ്ത്യാഗഃ ശാന്തിരപൈശുനമ് । ദയാ ഭൂതേഷ്വലോലുത്വം മാര്ദവം ഹ്രീരചാപലമ്
അഹിംസ, സത്യവാദിത്വം, കോപമില്ലായ്മ, ത്യാഗം, ശാന്തി, ദ്വേഷം ഇല്ലായ്മ, എല്ലാ ജീവികളോടും കാരുണ്യം, ലാഭമില്ലായ്മ, സൌമ്യത, ലജ്ജ, ചഞ്ചലത്വമില്ലായ്മ—
തേജഃ ക്ഷമാ ധൃതിഃ ശൌചമദ്രോഹോ നാതിമാനിതാ । ഭവന്തി സംപദം ദൈവീമഭിജാതസ്യ ഭാരത
തേജസ്, ക്ഷമ, ധൈര്യം, ശുദ്ധി, അസൂയ ഇല്ലായ്മ, അഹങ്കാരം ഇല്ലായ്മ—ഇവയാണ് ദൈവീക ഗുണങ്ങളോടെ ജനിച്ചവരുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ, ഭാരത.
ദമ്ഭോ ദര്പോഽഭിമാനശ്ച ക്രോധഃ പാരുഷ്യമേവ ച । അജ്ഞാനം ചാഭിജാതസ്യ പാര്ഥ സംപദമാസുരീമ്
കപടത്വം, അഹംഭാവം, അഹങ്കാരം, കോപം, കഠിനത്വം, അജ്ഞാനം—ഇവയാണ് അസുരസ്വഭാവമുള്ളവരുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ, പാർഥ.
ദൈവീ സംപദ്വിമോക്ഷായ നിബന്ധായാസുരീ മതാ। മാ ശുചഃ സംപദം ദൈവീമഭിജാതോഽസി പാണ്ഡവ
ദൈവീക ഗുണങ്ങൾ മോക്ഷത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്; അസുരസ്വഭാവം ബന്ധനത്തിലേക്കാണ് കൊണ്ടുപോകുന്നത് എന്ന് പറയുന്നു. നീ ദൈവീക ഗുണങ്ങളോടെ ജനിച്ചവനാണ്, പാണ്ഡവ, അതിനാൽ ദുഃഖിക്കേണ്ട.
ദ്വൌ ഭൂതസര്ഗൌ ലോകേഽസ്മിന്ദൈവ ആസുര ഏവ ച। ദൈവോ വിസ്തരശഃ പ്രോക്ത ആസുരം പാര്ഥ മേ ശൃണു
ഈ ലോകത്ത് രണ്ട് തരത്തിലുള്ള സൃഷ്ടികൾ ഉണ്ട്: ദൈവീകവും അസുരവുമാണ്. ദൈവീക സ്വഭാവം ഞാൻ വിശദമായി പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; ഇപ്പോൾ അസുരസ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കു, പാർഥ.
പ്രവൃത്തിം ച നിവൃത്തിം ച ജനാ ന വിദുരാസുരാഃ। ന ശൌചം നാപി ചാചാരോ ന സത്യം തേഷു വിദ്യതേ
അസുരസ്വഭാവമുള്ളവർക്ക് എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടതെന്നും ഒഴിവാക്കേണ്ടതെന്നും അറിയില്ല; അവരിൽ ശുദ്ധിയും നല്ല പെരുമാറ്റവും സത്യവും ഇല്ല.
അസത്യമപ്രതിഷ്ഠം തേ ജഗദാഹുരനീശ്വരമ് । അപരസ്പരസംഭൂതം കിമന്യത്കാമഹൈതുകമ്
അവർ പറയുന്നു: ഈ ലോകം സത്യവുമല്ല, അടിസ്ഥാനവുമില്ല, ദൈവവുമില്ല; പരസ്പരസംബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് ജനനം, ആഗ്രഹം മാത്രമാണ് കാരണം—മറ്റൊന്നുമില്ല.
ഏതാം ദൃഷ്ടിമവഷ്ടഭ്യ നഷ്ടാത്മാനോഽല്പബുദ്ധയഃ । പ്രഭവന്ത്യുഗ്രകര്മാണഃ ക്ഷയായ ജഗതോഽഹിതാഃ
ഇങ്ങനെയുള്ള ദൃഷ്ടികോണം പിടിച്ചുപിടിച്ച്, ആത്മാവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട, കുറവ് ബുദ്ധിയുള്ള, ക്രൂരമായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്ന, ലോകത്തിന് ശത്രുക്കളായ ഇവർ നാശത്തിനായി ഉയരുന്നു.
കാമമാശ്രിത്യ ദുഷ്പൂരം ദമ്ഭമാനമദാന്വിതാഃ । മോഹാദ്ഗൃഹീത്വാഽസദ്ഗ്രാഹാന്പ്രവര്തന്തേഽശുചിവ്രതാഃ
തീരാത്ത ആഗ്രഹത്തിൽ അകപ്പെട്ട്, കപടത്വം, അഹംഭാവം, അഹങ്കാരം നിറഞ്ഞ്, ഭ്രമത്തിൽ, തെറ്റായ ധാരണകൾ പിടിച്ചു, അശുദ്ധമായ വ്രതങ്ങൾ പാലിക്കുന്നു.