ക്ഷേത്രജ്ഞം ചാപി മാം വിദ്ധി സര്വക്ഷേത്രേഷു ഭാരത । ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞയോര്ജ്ഞാനം യത്തജ്ജ്ഞാനം മതം മമ
ഭാരതാ, എല്ലാ ശരീരങ്ങളിലും ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്നെ തന്നെയാണ് അറിയേണ്ടത്; ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും അറിയുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
തത്ക്ഷേത്രം യച്ച യാദൃക് യദ്വികാരി യതശ്ച യത്। സ ച യോ യത്പ്രഭാവശ്ച തത്സമാസേന മേ ശ്രൃണു
ക്ഷേത്രം എന്താണ്, അതിന്റെ സ്വഭാവം എങ്ങനെയാണ്, അതിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്, അതിന്റെ ഉത്ഭവം എവിടുന്നാണ്, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ആരാണ്, അവന്റെ ശക്തികൾ എന്തൊക്കെയാണ്—ഇവയെല്ലാം ഞാൻ സംക്ഷിപ്തമായി പറയാം, കേൾക്കൂ.
ഋഷിഭിര്ബഹുധാ ഗീതം ഛന്ദോഭിര്വിവിധൈഃ പൃഥക് । ബ്രഹ്മസൂത്രപദൈശ്ചൈവ ഹേതുമദ്ഭിര്വിനിശ്ചിതൈഃ
മഹർഷിമാർ പലവിധമായി, വ്യത്യസ്ത ഛന്ദസ്സുകളിൽ, ഈ സത്യം പാടിയിട്ടുണ്ട്. അതുപോലെ തന്നെ, വ്യക്തമായതും കാരണസഹിതമായതുമായ ബ്രഹ്മസൂത്രങ്ങളുടെ വാക്കുകളിലും ഇതിന്റെ അർത്ഥം വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്.
മഹാഭൂതാന്യഹങ്കാരോ ബുദ്ധിരവ്യക്തമേവ ച । ഇന്ദ്രിയാണി ദശൈകം ച പഞ്ച ചേന്ദ്രിയഗോചരാഃ
പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങൾ, അഹങ്കാരം, ബുദ്ധി, അവ്യക്തം, പത്ത് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ—ഇവയൊക്കെയും ഇവിടെ ഉൾപ്പെടുന്നു.
ഇച്ഛാ ദ്വേഷഃ സുഖം ദുഃഖം സങ്ഘാതശ്ചേതനാ ധൃതിഃ । ഏതത്ക്ഷേത്രം സമാസേന സവികാരമുദാഹൃതമ്
ഇച്ഛ, ദ്വേഷം, സന്തോഷം, ദുഃഖം, ശരീരസംഘാടനം, ബോധം, ധൈര്യം—ഇവയും അവയുടെ മാറ്റങ്ങളും ചേർന്ന് ഈ ശരീരം എന്നതിന്റെ സ്വഭാവം ചുരുക്കത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
അമാനിത്വമദമ്ഭിത്വമഹിംസാ ക്ഷാന്തിരാര്ജവമ്। ആചാര്യോപാസനം ശൌചം സ്ഥൈര്യമാത്മവിനിഗ്രഹഃ
അഹംഭാവമില്ലായ്മ, കപടത്വമില്ലായ്മ, അഹിംസ, ക്ഷമ, നേരായ മനസ്സ്, ഗുരുവിനെ സേവിക്കൽ, ശുദ്ധി, സ്ഥിരത, ആത്മനിയന്ത്രണം—ഇവയൊക്കെയും ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.
ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷു വൈരാഗ്യമനഹങ്കാര ഏവ ച । ജന്മമൃത്യുജരാവ്യാധിദുഃഖദോഷാനുദര്ശനമ്
ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ അസക്തി, അഹങ്കാരമില്ലായ്മ, ജനനം, മരണം, വയസ്സാകൽ, രോഗം എന്നിവയുടെ ദു:ഖം മനസ്സിൽ സൂക്ഷ്മമായി കാണുക—ഇതും ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.
അസക്തിരനഭിഷ്വങ്ഗഃ പുത്രദാരഗൃഹാദിഷു। നിത്യം ച സമചിത്തത്വമിഷ്ടാനിഷ്ടോപപത്തിഷു
മകനോടും ഭാര്യയോടും വീടിനോടും മറ്റും അതികമായി ചേർന്നു നിൽക്കാതിരിക്കുക, ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവുമായ കാര്യങ്ങൾ സംഭവിക്കുമ്പോഴും മനസ്സിൽ സമത്വം നിലനിർത്തുക—ഇതും ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.
മയി ചാനന്യയോഗേന ഭക്തിരവ്യഭിചാരിണീ । വിവിക്തദേശസേവിത്വമരതിര്ജനസംസദി
എനിക്ക് ഏകാഗ്രമായ, അകലാത്ത ഭക്തി, ഏകാന്തമായ സ്ഥലങ്ങളിൽ താമസിക്കൽ, ജനക്കൂട്ടങ്ങളിൽ ആസ്വാദനമില്ലായ്മ—ഇവയും ജ്ഞാനത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.
അധ്യാത്മജ്ഞാനനിത്യത്വം തത്ത്വജ്ഞാനാര്ഥദര്ശനമ് । ഏതജ്ജ്ഞാനമിതി പ്രോക്തമജ്ഞാനം യദതോഽന്യഥാ
ആത്മജ്ഞാനത്തിൽ സ്ഥിരത, സത്യത്തിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കൽ—ഇവയൊക്കെയാണ് ജ്ഞാനം എന്ന് പറയുന്നത്. ഇതിന് വിപരീതമായതെല്ലാം അജ്ഞാനമാണ്.
ജ്ഞേയം യത്തത്പ്രവക്ഷ്യാമി യജ്ജ്ഞാത്വാഽമൃതമശ്രുതേ । അനാദിമത്പരം ബ്രഹ്മ ന സത്തന്നാസദുച്യതേ
ഏത് അറിഞ്ഞാൽ അമൃതം പ്രാപിക്കാമോ, അതാണ് ഞാൻ പറയുന്നത്. അതായത് ആദിയില്ലാത്ത പരബ്രഹ്മം, അതിന് സത്തോ അസത്തോ എന്ന പേരില്ല.
സര്വതഃ പാണിപാദം തത്സര്വതോഽക്ഷിശിരോമുഖമ് । സര്വതഃ ശ്രുതിമല്ലോകേ സര്വമാവൃത്യ തിഷ്ഠതി
അത് എല്ലായിടത്തും കൈകളും കാലുകളും, കണ്ണുകളും തലകളും വായുകളും ചെവികളും ഉള്ളതുപോലെ, എല്ലാം ആവൃതമാക്കി ഈ ലോകത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു.
സര്വേന്ദ്രിയഗുണാഭാസം സര്വേന്ദ്രിയവിവര്ജിതമ്। അസക്തം സര്വഭൃച്ചൈവ നിര്ഗുണം ഗുണഭോക്തൃ ച
എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങൾ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതായിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, അതിന് സ്വയം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇല്ല. അതിൽ അസക്തിയുണ്ടെങ്കിലും എല്ലാം പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. അതിന് ഗുണങ്ങളില്ലെങ്കിലും, ഗുണങ്ങളെ അനുഭവിക്കുന്നതുമാണ്.
ബഹിരന്തശ്ച ഭൂതാനാമചരം ചരമേവ ച । സൂക്ഷ്മത്വാത്തദവിജ്ഞേയം ദൂരസ്ഥം ചാന്തികേ ച തത്
എല്ലാ ജീവികളിലും അകത്തും പുറത്തും, അചഞ്ചലവും ചലനശീലവുമാണ്. അതിന്റെ സൂക്ഷ്മത കാരണം അതിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. അതു ദൂരത്തും അടുത്തുമാണ്.
അവിഭക്തം ച ഭൂതേഷു വിഭക്തമിവ ച സ്ഥിതമ് । ഭൂതഭര്തൃ ച തജ്ജ്ഞേയം ഗ്രസിഷ്ണു പ്രഭവിഷ്ണു ച
അത് എല്ലായിടത്തും വിഭജിക്കപ്പെടാതെ നിലകൊള്ളുന്നു, പക്ഷേ വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്. അതാണ് ജീവികളെ പോഷിപ്പിക്കുന്നതും, അവയെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും സൃഷ്ടിക്കുന്നതും.
ജ്യോതിഷാമപി തജ്ജ്യോതിസ്തമസഃ പരമുച്യതേ । ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം ജ്ഞാനഗമ്യം ഹൃദി സര്വസ്യ വിഷ്ഠിതമ്
പ്രകാശങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉജ്ജ്വലമായത് അതാണ്, അതു ഇരുണ്ടതിനെക്കാൾ ഉയർന്നതാണ്. ജ്ഞാനം, അറിവിന്റെ ലക്ഷ്യം, ജ്ഞാനത്തിലൂടെ പ്രാപ്യമായത്—ഇത് എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു.
ഇതി ക്ഷേത്രം തഥാ ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം ചോക്തം സമാസതഃ। മദ്ഭക്ത ഏതദ്വിജ്ഞായ മദ്ഭാവായോപപദ്യതേ
ഇങ്ങനെ, ഈ ശരീരം, ജ്ഞാനം, അറിവിന്റെ ലക്ഷ്യം എന്നിവ ചുരുക്കത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. എന്റെ ഭക്തൻ ഇതെല്ലാം മനസ്സിലാക്കിയാൽ, എനിക്ക് തുല്യനാകാൻ യോഗ്യനാകും.
പ്രകൃതിം പുരുഷം ചൈവ വിദ്ധ്യനാദീ ഉഭാവപി। വികാരാംശ്ച ഗുണാംശ്ചൈവ വിദ്ധി പ്രകൃതിസംഭവാന്
പ്രകൃതിയും പുരുഷനും ആദിയില്ലാത്തവയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. ഗുണങ്ങളും മാറ്റങ്ങളും പ്രകൃതിയിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്.
കാര്യകാരണകര്തൃത്വേ ഹേതുഃ പ്രകൃതിരുച്യതേ । പുരുഷഃ സുഖദുഃഖാനാം ഭോക്തൃത്വേ ഹേതുരുച്യതേ
കാരണവും ഫലവും ഉണ്ടാക്കുന്നതിന് കാരണം പ്രകൃതിയാണ്. സന്തോഷവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കുന്നതിന് കാരണം പുരുഷനാണ്.
പുരുഷഃ പ്രകൃതിസ്ഥോ ഹി ഭുങ്ക്തേ പ്രകൃതിജാന്ഗുണാന് । കാരണം ഗുണസങ്ഗോഽസ്യ സദസദ്യോനിജന്മസു
പുരുഷൻ പ്രകൃതിയിൽ നിലകൊണ്ടു പ്രകൃതിയിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങളെ അനുഭവിക്കുന്നു. ആ ഗുണങ്ങളിൽ ആസ്വാദനം ഉണ്ടാകുന്നത് നല്ലതും ചീത്തയുമായ ജന്മങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നു.
ഉപദ്രഷ്ടാനുമന്താ ച ഭര്താ ഭോക്താ മഹേശ്വരഃ । പരമാത്മേതി ചാപ്യുക്തോ ദേഹേഽസ്മിന്പുരുഷഃ പരഃ
അവൻ സാക്ഷിയും സമ്മതിയും രക്ഷകനും അനുഭവിക്കുന്നവനും മഹേശ്വരനുമാണ്. ഈ ശരീരത്തിൽ അവനെ പരമാത്മാവെന്നും പരപുരുഷനെന്നും വിളിക്കുന്നു.
യ ഏവം വേത്തി പുരുഷം പ്രകൃതിം ച ഗുണൈഃ സഹ । സര്വഥാ വര്തമാനോഽപി ന സ ഭൂയോഽഭിജായതേ
ആ പുരുഷനെയും പ്രകൃതിയെയും കൂടെ ഗുണങ്ങളെയും ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ എങ്ങനെയായാലും ജീവിച്ചാലും വീണ്ടും ജനിക്കേണ്ടി വരില്ല.
ധ്യാനേനാത്മനി പശ്യന്തി കേചിദാത്മാനമാത്മനാ । അന്യേ സാങ്ഖ്യേന യോഗേന കര്മയോഗേന ചാപരേ
ചിലർ ധ്യാനത്തിലൂടെ ആത്മാവിനെ തങ്ങളിലെ തന്നെ ആത്മാവിൽ കാണുന്നു. മറ്റുചിലർ ജ്ഞാനമാർഗ്ഗത്തിലൂടെയും, വേറൊരുക്കൂട്ടം പ്രവർത്തി മാർഗ്ഗത്തിലൂടെയും അതിനെ കണ്ടെത്തുന്നു.
അന്യേ ത്വേവമജാനന്തഃ ശ്രുത്വാഽന്യേഭ്യ ഉപാസതേ। തേഽപി ചാതിതരന്ത്യേവ മൃത്യും ശ്രുതിപരായണാഃ
മറ്റുചിലർ ഇങ്ങനെ അറിയാതെ, മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് കേട്ടത് അനുസരിച്ച് ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കുന്നു. അവർ പോലും കേട്ടതിൽ അർപ്പിതരായി മരണത്തെ അതിജീവിക്കുന്നു.
യാവത്സംജായതേ കിംചിത്സത്ത്വം സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞസംയോഗാത്തദ്വിദ്ധി ഭരതര്ഷഭ
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, ചലനമോ അചലനമോ ആയ എല്ലാ ജീവികളും, ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും ഒന്നിച്ചാണ് ജനിക്കുന്നത് എന്ന് നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
സമം സര്വേഷു ഭൂതേഷു തിഷ്ഠന്തം പരമേശ്വരമ്। വിനശ്യത്സ്വവിനശ്യന്തം യഃ പശ്യതി സ പശ്യതി
എല്ലാ ജീവികളിലും സമമായി നിലകൊള്ളുന്ന പരമേശ്വരനെ, നശിക്കുന്നവയിൽ അക്ഷരനായി കാണുന്നവൻ ശരിക്കും കാണുന്നവനാണ്.
സമം പശ്യന്ഹി സര്വത്ര സമവസ്ഥിതമീശ്വരമ് । ന ഹിനസ്ത്യാത്മനാത്മാനം തതോ യാതി പരാം ഗതിം
എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും സമമായി നിലകൊള്ളുന്ന ഈശ്വരനെ കാണുന്നവൻ, താനെ താൻ ദോഷപ്പെടുത്തുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് അവൻ പരമഗതിയിലേക്ക് എത്തുന്നു.
പ്രത്യത്യൈവ ച കര്മാണി ക്രിയമാണാനി സര്വശഃ । യഃ പശ്യതി തഥാത്മാനമകര്താരം സ പശ്യതി
എല്ലാ പ്രവർത്തികളും പ്രകൃതിയാൽ തന്നെ നടക്കുന്നതാണെന്ന് കാണുന്നവനും, ആത്മാവിനെ പ്രവർത്തനരഹിതനായി തിരിച്ചറിയുന്നവനും ശരിക്കും കാണുന്നവനാണ്.
യദാ ഭൂതപൃഥഗ്ഭാവമേകസ്ഥമനുപശ്യതി । തത ഏവ ച വിസ്താരം ബ്രഹ്മ സംപദ്യതേ തദാ
യാരെങ്കിലും എല്ലാ ഭേദങ്ങളുമുള്ള ജീവികൾ ഒരൊറ്റതിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചതെന്നും അതിൽ നിന്നാണ് വ്യാപനമെന്നും തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, അപ്പോൾ അവൻ ബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിക്കുന്നു.
അനാദിത്വാന്നിര്ഗുണത്വാത്പരമാത്മായമവ്യയഃ । ശരീരസ്ഥോഽപി കൌന്തേയ ന കരോതി ന ലിപ്യതേ
ആ പരമാത്മാവ് ആദിയില്ലാത്തതും ഗുണരഹിതനുമാണ്, അതുകൊണ്ട് അവൻ അക്ഷരനാണ്. ശരീരത്തിൽ പാർക്കുന്നുവെങ്കിലും, കൌന്തേയ, അവൻ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല, അകമഴിഞ്ഞതുമാണ്.