സുഹൃന്മിത്രാര്യുദാസീനമധ്യസ്ഥദ്വേഷ്യബന്ധുഷു। സാധുഷ്വപി ച പാപേഷു സമബുദ്ധിര്വിശിഷ്യതേ
സുഹൃത്തുക്കളെയും കൂട്ടുകാരെയും ശത്രുക്കളെയും അന്യപക്ഷക്കാരെയും മധ്യസ്ഥരെയും വെറുപ്പുള്ളവരെയും ബന്ധുക്കളെയും നല്ലവരെയും ദുഷ്ടരെയും ഒരുപോലെ കാണുന്നവൻ മറ്റൊരാളേക്കാൾ ഉന്നതനാണ്.
യോഗീ യുഞ്ജീത സതതമാത്മാനം രഹസി സ്ഥിതഃ । ഏകാകീ യതചിത്താത്മാ നിരാശീരപരിഗ്രഹഃ
യോഗി എപ്പോഴും തനിയെ, ഒറ്റയ്ക്ക്, ആഗ്രഹങ്ങളോ സ്വത്തോ ഇല്ലാതെ, മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച്, ഒറ്റാന്തിരിയിൽ ഇരുന്നു ആത്മാവിനെ ശാന്തമാക്കണം.
ശുചൌ ദേശേ പ്രതിഷ്ഠാപ്യ സ്ഥിരമാസനമാത്മനഃ । നാത്യുച്ഛ്രിതം നാതിനീചം ചൈലാജിനകുശോത്തരമ്
ശുദ്ധമായ സ്ഥലത്ത്, അതിനായുള്ള ഇരിപ്പിടം വളരെ ഉയർന്നതോ വളരെ താഴ്ന്നതോ അല്ലാതെ, വസ്ത്രം, മയില്പൊക്കം, ദർഭാ പുല്ല് എന്നിവയാൽ മൂടി ഒരുക്കണം.
തത്രൈകാഗ്രം മനഃ കൃത്വാ യതചിത്തേന്ദ്രിയക്രിയഃ । ഉപവിശ്യാസനേ യുഞ്ജ്യാദ്യോഗമാത്മവിശുദ്ധയേ
അവിടെ മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി, മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമെല്ലാം നിയന്ത്രിച്ച്, ആ ഇരിപ്പിടത്തിൽ ഇരുന്നു ആത്മശുദ്ധിക്കായി യോഗം അഭ്യസിക്കണം.
സമം കായശിരോഗ്രീവം ധാരയന്നചലം സ്ഥിരഃ। സംപ്രേക്ഷ്യ നാസികാഗ്രം സ്വം ദിശശ്ചാനവലോകഥന്
ശരീരം, തല, കഴുത്ത് എല്ലാം നേരെ, അചഞ്ചലമായി ഉറപ്പോടെ പിടിച്ചു, കണ്ണ് തന്റേതായ മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തിൽ നിലയ്ക്കണം, മറ്റു ദിശകളിലേക്ക് നോക്കരുത്.
പ്രശാന്താത്മാ വിഗതഭീര്ബ്രഹ്മചാരിവ്രതേ സ്ഥിതഃ । പ്രനഃ സംയമ്യ മച്ചിത്തോ യുക്ത ആസീത മത്പരഃ
മനസ്സിൽ സമാധാനം, ഭയമില്ലാതെ, ബ്രഹ്മചാര്യ വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവനായി, ശ്വാസം നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സിൽ എന്നെ മാത്രം ധ്യാനിച്ച്, സമാധാനത്തോടെ ഇരിക്കണം.
യുഞ്ജന്നേവം സദാത്മാനം യോഗീ നിയതമാനസഃ । ശാന്തിം നിര്വാണപരമാം മത്സംസ്ഥാമധിഗച്ഛതി
ഇങ്ങനെ ആത്മാവിനെ എപ്പോഴും നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച യോഗി, എന്നിൽ നിലകൊണ്ട പരമശാന്തിയും മോക്ഷവും പ്രാപിക്കും.
നാത്യശ്രതസ്തു യോഗോഽസ്തി ന ചൈകാന്തമനശ്നതഃ । ന ചാതിസ്വപ്രശീലസ്യ ജാഗ്രതോ നൈവ ചാര്ജുന
അര്ജുനാ, അത്യധികം ഭക്ഷിക്കുന്നവർക്കും, ഒന്നും ഭക്ഷിക്കാത്തവർക്കും, വളരെ അധികം ഉറങ്ങുന്നവർക്കും, എപ്പോഴും ഉണരുന്നവർക്കും യോഗം അനുയോജ്യമല്ല.
യുക്താഹാരവിഹാരസ്യ യുക്തചേഷ്ടസ്യ കര്മസു। യുക്തസ്വപ്നാവവോധസ്യ യോഗോ ഭവതി ദുഃഖഹാ
ഭക്ഷണത്തിലും വിനോദത്തിലും, പ്രവൃത്തികളിലും, ഉറക്കത്തിലും ഉണരുന്നതിലും മിതമായവനായി ജീവിക്കുന്നവർക്കാണ് യോഗം ദു:ഖം അകറ്റുന്നത്.
യദാ വിനിയതം ചിത്തമാത്മന്യേവാവതിഷ്ഠതേ। നിസ്പൃഹഃ സര്വകാമേഭ്യോ യുക്ത ഇത്യുച്യതേ തദാ
മനസ്സിനെ പൂർണ്ണമായും നിയന്ത്രിച്ച്, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ട്, ആത്മാവിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, അപ്പോഴാണ് യുക്തനെന്നു പറയുന്നത്.
യഥാ ദീപോ നിവാതസ്ഥോ നേങ്ഗതേ സോപമാ സ്മൃതാ। യോഗിനോ യതചിത്തസ്യ യുഞ്ജതോ യോഗമാത്മനഃ
കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത് വിളക്ക് കുലുങ്ങാതെ നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെയാണ്, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച് ആത്മാവിൽ യോഗം ചെയ്യുന്ന യോഗിയുടെ അവസ്ഥ.
യത്രോപരമതേ ചിത്തം നിരുദ്ധം യോഗസേവയാ । യത്ര ചൈവാത്മനാത്മാനം പശ്യന്നാത്മനി തുഷ്യതി
യോഗാഭ്യാസം കൊണ്ട് നിയന്ത്രിച്ച മനസ്സ് ശാന്തമായി, ആത്മാവിൽ തന്നെ ആത്മാവിനെ കണ്ടു, ആത്മാവിൽ തന്നെ തൃപ്തി അനുഭവിക്കുമ്പോൾ,
മുഖമാത്യന്തികം യത്തദ്വുദ്ധിഗ്രാഹ്യമതീന്ദ്രിയമ്। വേത്തി യത്ര ന ചൈവായം സ്ഥിതശ്ചലതി തത്ത്വതഃ
ബുദ്ധിയാൽ മാത്രമേ ഗ്രഹിക്കാനാകൂ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അതിനപ്പുറം; അതിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ടാൽ ഒരിക്കലും സത്യത്തിൽ നിന്ന് മാറാറില്ല.
യം ലബ്ധ്വാ ചാപരം ലാഭം മന്യതേ നാധികം തതഃ। യസ്മിന്സ്ഥിതോ ന ദുഃഖേന ഗുരുണാപി വിചാല്യതേ
അത് ലഭിച്ചാൽ, അതിനേക്കാൾ വലിയ മറ്റേതെങ്കിലും ലഭ്യമായിട്ടില്ലെന്ന് തോന്നുന്നു; അതിൽ നിലകൊണ്ടാൽ വലിയ ദു:ഖം വന്നാലും അകന്നു പോവാറില്ല.
തം വിദ്യാദ്ദുഃഖസംയോഗവയോഗം യോഗസംജ്ഞിതമ്। സ നിശ്ചയേന യോക്തവ്യോ യോഗോഽനിര്വിണ്ണചേതസാ
ദു:ഖത്തിന്റെ ബന്ധം വിട്ടു പോകുന്നതാണ് യോഗം എന്ന് അറിയണം. ഈ യോഗം ഉറച്ച മനസ്സോടെ, നിരാശയില്ലാതെ അഭ്യസിക്കണം.
സംകല്പപ്രഭവാന്കാമാംസ്ത്യക്ത്വാ സര്വാനശേഷതഃ । മനസൈവേന്ദ്രിയഗ്രാമം വിനിവമ്യ സമന്തതഃ
സങ്കല്പത്തിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പൂർണ്ണമായി വിട്ട്, മനസ്സുകൊണ്ട് എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും എല്ലാ ദിശയിലും നിയന്ത്രിക്കണം.
ശനൈഃ ശനൈരുപരമേദ്ഭുദ്ധ്യാ ധൃതിഗൃഹീതയാ । ആത്മസംസ്ഥം മനഃ കൃത്വാ ന കിംചിദപി ചിന്തയേത്
ബുദ്ധി ഉറപ്പോടെ പിടിച്ചു, മനസ്സിനെ ആത്മാവിൽ സ്ഥിരമാക്കി, ഏതൊന്നും ചിന്തിക്കാതെ, പതിയെ പതിയെ മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കണം.
യതോ യതോ നിശ്ചരതി മനശ്ചഞ്ചലമസ്ഥിരമ് । തതസ്തതോ നിയമ്യൈതദാത്മന്യേവ വശം നയേത്
മനസ്സു എവിടെയേയ്ക്കും അശാന്തമായി ഓടുമ്പോഴും, അതിനെ അവിടെ നിന്ന് തിരിച്ചുവിട്ട്, ആത്മാവിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ കൊണ്ടുവരണം.
പ്രശാന്തമനസം ഹ്യേനം യോഗിനം മുഖമുത്തമമ് । ഉപൈതി ശ്ചാന്തരജസം ബ്രഹ്മഭൂതമകല്മഷമ്
യോജിച്ച മനസ്സോടെ, ആന്തരിക ആസക്തികൾ ഇല്ലാതെ, പാപരഹിതനായി ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ യോഗിയുടെ മുഖം അത്യന്തം പ്രകാശിക്കുന്നു.
യുഞ്ചയേവം സദാത്മാനം യോഗീ വിമതകല്മഷഃക । മുഖേന ബ്രഹ്മസംസ്കപര്ശമത്യന്തം സുഖമശ്രുതേ
ഇങ്ങനെ സംശയങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, എപ്പോഴും ആത്മാവിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി യോഗി യുക്തനാകുമ്പോൾ, അവൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അതീതമായ അതിയായ സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു.
സര്വഭൂതസ്ഥമാത്മാനം സര്വഭൂതാനി ചാത്മനി। ഈക്ഷതേ കയോഗയുക്താത്മാ സര്വത്ര സമദര്ശനഃ
യോഗത്തിൽ ലയിച്ച മനസ്സോടെ, എല്ലായിടത്തും സമദർശനം പുലർത്തുന്നവൻ, എല്ലാ ജീവികളിലും ആത്മാവിനെ കാണുന്നു, ആത്മാവിൽ എല്ലാ ജീവികളെയും കാണുന്നു.
യോ മാം പശ്യതി സര്വത്ര സര്വം ച മയി പശ്യതി । തസ്യാഹം ന പ്രണശ്യാമി സ ച മേ ന പ്രണശ്യതി
എവിടെയും എന്നെ കാണുന്നവനും, എല്ലാം എന്നിൽ കാണുന്നവനും, അവനോട് ഞാൻ അകന്നു പോകുന്നില്ല, അവനും എന്നിൽ നിന്ന് അകന്നു പോകുന്നില്ല.
സര്വഭൂതസ്ഥിതം യോ മാം ഭജത്യേകത്വമാസ്ഥിതഃ । സര്വഥാ വര്തമാനോഽപി സ യോഗീ മയി വര്തതേ
എല്ലാ ജീവികളിലും നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്ന എന്നെ ഏകത്വത്തോടെ ആരാധിക്കുന്ന യോഗി, എങ്ങനെയായാലും ജീവിച്ചാലും, എന്നിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ആത്മൌപമ്യേന സര്വത്ര സമം പശ്യതി യോഽര്ജുന । സുഖംക വാ യദി വാ ദുഃഖം സ യോഗീ മരമോ മതഃ
സ്വയം ഉപമയാക്കി, എല്ലായിടത്തും ഒരുപോലെ കാണുന്നവൻ, അർജുനാ, സന്തോഷത്തിലും ദു:ഖത്തിലും ഒരുപോലെ കാണുന്നവൻ, ആ യോഗിയാണ് ഉത്തമൻ എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.
യോഽയം യോഗസ്ത്വയാ പ്രോക്തഃ സാമ്യേന മധുസൂദന। ഏതസ്യാഹം ന പശ്യാമി ചഞ്ചലത്വാത്സ്ഥിതിം സ്ഥിരാം
മധുസൂദനാ, നീ പറഞ്ഞ ഈ സമത്വയോഗം, മനസ്സിന്റെ ചഞ്ചലത്വം കാരണം, അതിന്റെ സ്ഥിരത ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
ചഞ്ചലം ഹി മനഃ കൃഷ്ണ പ്രമാഥി ബലവദ്ദൃഢമ് । തസ്യാഹം നിഗ്രഹം മന്യേ വായോരിവ സുദുഷ്കരമ്
കൃഷ്ണാ, മനസ്സ് വളരെ ചഞ്ചലവും ശക്തിയും ഉറപ്പുമുള്ളതും ആണ്; അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് കാറ്റിനെ പിടിച്ചിരുത്തുന്നതുപോലെയാണ് ദുഷ്കരം എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
അസംശയം മഹാബാഹോ മനോ ദുര്നിഗ്രഹം ചലമ്। അഭ്യാസേന തു കൌന്തേയ വൈരാഗ്യേണ ച ഗൃഹ്യതേ
മഹാബാഹുവേ, സംശയമില്ല, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കുക വളരെ കഠിനമാണ്; എന്നാൽ അഭ്യാസത്താലും വൈരാഗ്യത്താലും അത് പിടിച്ചിരുത്താം, കുന്തീപുത്രാ.
അസംയതാത്മനാ യോഗോ ദുഷ്പ്രാപ ഇതി മേ മതിഃ। വശ്യാത്മനാ തു യതതാ ശക്യോഽഽവാപ്തുമുപായതഃ
സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാത്തവർക്കു യോഗം പ്രാപിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ് എന്നതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം; എന്നാൽ ആത്മസംയമനം ഉള്ളവനും പരിശ്രമിക്കുന്നവനും യോഗം ശരിയായ മാർഗ്ഗത്തിൽ നേടാം.
അയതിഃ ശ്രദ്ധയോപേതോ യോഗാച്ചലിതമാനസഃ। അപ്രാപ്യ യോഗസംസിദ്ധിം കാം ഗതിം കൃഷ്ണ ഗച്ഛതി
ശ്രദ്ധയോടെ, എന്നാൽ പരിശ്രമം ഇല്ലാതെ, മനസ്സ് യോഗത്തിൽ നിന്ന് ചലിച്ചാൽ, യോഗസിദ്ധി നേടാതെ പോയാൽ, കൃഷ്ണാ, അവൻക്ക് എന്ത് ഗതിയാണ്?
കച്ചിന്നോഭയവിഭ്രഷ്ടശ്ഛിന്നാഭ്രമിവ നശ്യതി। അപ്രതികഷ്ഠോ മഹാബാഹോ വിമൂഢോ ബ്രഹ്മണഃ പഥി
മഹാബാഹുവേ, രണ്ടുവഴികളിലും നിന്ന് തെറ്റിപ്പോയവൻ, ആകാശത്ത് പിരിഞ്ഞു പോകുന്ന മേഘംപോലെ, ബ്രഹ്മപഥത്തിൽ ആശ്രയമില്ലാതെ, അജ്ഞാനത്തിൽ അകപ്പെടുന്നില്ലേ?