യതേന്ദ്രിയമനോബുദ്ധിര്മുനിര്മോക്ഷപരായണഃ। വിഗതേച്ഛാഭയക്രോധോ യഃ സദാ മുക്ത ഏവ സഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, ബുദ്ധി എന്നിവ നിയന്ത്രിച്ച, മോക്ഷത്തിൽ മനസ്സു നിർത്തിയ, ആഗ്രഹവും ഭയവും കോപവും വിട്ടയച്ച മുനി എപ്പോഴും മോക്ഷം നേടിയവനാണ്.
ഭോക്താരം യജ്ഞതപസാം സര്വലോകമഹേശ്വരമ് । സുഹൃദം സര്വഭൂതാനാം ജ്ഞാത്വാ മാം ശാന്തിമൃച്ഛതി
യജ്ഞത്തിൻ്റെയും തപസ്സിൻ്റെയും അനുഭവം ഏറ്റെടുക്കുന്നവനെന്നു, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും മഹേശ്വരനെന്നു, എല്ലാ ജീവികൾക്കും സ്നേഹിതനെന്നു എന്നെ അറിഞ്ഞാൽ, ആൾക്ക് സമാധാനം ലഭിക്കും.
അനാശ്രിതഃ കര്മഫലം കാര്യം കര്മ കരോതി യഃ। സ സംന്യാസീ ച യോഗീ ച ന നിരഗ്നിര്ന ചാക്രിയഃ
കർമ്മഫലത്തിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, നിർബന്ധമായുള്ള കര്മ്മം ചെയ്യുന്നവൻ തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ സന്ന്യാസിയും യോഗിയും; അഗ്നി ഉപേക്ഷിച്ചവനോ പ്രവർത്തനരഹിതനോ അല്ല.
യം സംന്യാസമിതി പ്രാഹുര്യോഗം തം വിദ്ധി പാണ്ഡവ । ന ഹ്യസംന്യസ്തസിംകല്പോ യോഗീ ഭവതി കശ്ചന
പാണ്ഡവാ, സന്ന്യാസം എന്നു പറയുന്നതു തന്നെ യോഗം ആണെന്ന് നീ അറിയണം; കാരണം, ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കാതെ ആരും യോഗിയായി മാറാൻ കഴിയില്ല.
ആരുരുക്ഷോര്മുനേര്യോഗം കര്മ കാരണമുച്യതേ। യോഗാരൂഢസ്യ തസ്യൈവ ശമഃ കാരണമുച്യതേ
യോഗത്തിലേക്ക് ഉയരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മുനിക്ക് കര്മ്മം ആണ് മാർഗം; യോഗത്തിൽ ഉറച്ചവനു ശമം തന്നെയാണ് മാർഗം.
യദാ ഹി നേന്ദ്രിയാര്ഥേഷു ന കര്മസ്വനുഷഞ്ജതേ । സര്വസംകല്പസംന്യാസീ യോഗാരൂഢസ്തദോച്യതേ
ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ ആസ്വാദനമോ കര്മ്മങ്ങളിൽ ആസക്തിയോ ഇല്ലാതെ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, അപ്പൊഴാണ് അവൻ യോഗത്തിൽ ഉറച്ചവനെന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്.
ഉദ്ധരേദാത്മനാത്മാനം നാത്മാനമവസാദയേത് । ആത്മൈവ ഹ്യാത്മനോ ബന്ധുരാത്മൈവ രിപുരാത്മനഃ
സ്വയം തന്നെ ഉയർത്തണം, സ്വയം തന്നെ താഴ്ത്തരുത്; കാരണം, ആത്മാവാണ് സ്വയം തന്നെ സുഹൃത്ത്, ആത്മാവാണ് സ്വയം തന്നെ ശത്രു.
ബന്ധുരാത്മാഽഽത്മനസ്തസ്യ യേനാത്മൈവാത്മനാ ജിതഃ। അനാത്മനസ്തു ശത്രുത്വേ വര്തേതാത്മൈവ ശത്രുവത്
ആത്മാവിനെ സ്വയം ജയിച്ചവനു ആത്മാവാണ് സുഹൃത്ത്; ആത്മനിയമം ഇല്ലാത്തവനു ആത്മാവാണ് ശത്രുവായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
ജിതാത്മനഃ പ്രശാന്തസ്യ പരമാത്മാ സമാഹിതഃ। ശീതോഷ്ണസുഖദുഃഖേഷു തഥാ മാനാപമാനയോഃ
ആത്മനിയമം നേടിയ, മനസ്സു ശാന്തമായവനിൽ പരമാത്മാവ് ഉറപ്പായി നിലകൊള്ളുന്നു; ചൂടിലും തണുപ്പിലും, സുഖത്തിലും ദു:ഖത്തിലും, മാനത്തിലും അപമാനത്തിലും.
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനതൃപ്താത്മാ കൂടസ്ഥോ വിജിതേന്ദ്രിയഃ । യുക്ത ഇത്യുച്യതേ യോഗീ സമലോഷ്ഠാശ്മകാഞ്ചനഃ
ജ്ഞാനത്തിലും വിവേകത്തിലും തൃപ്തനായ, മാറ്റമില്ലാത്ത, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ച, മണ്ണിനെയും കല്ലിനെയും പൊന്നിനെയും ഒരുപോലെ കാണുന്ന യോഗിയെയാണ് യുക്തനെന്ന് പറയുന്നത്.
സുഹൃന്മിത്രാര്യുദാസീനമധ്യസ്ഥദ്വേഷ്യബന്ധുഷു। സാധുഷ്വപി ച പാപേഷു സമബുദ്ധിര്വിശിഷ്യതേ
സുഹൃത്തുക്കളെയും കൂട്ടുകാരെയും ശത്രുക്കളെയും അന്യപക്ഷക്കാരെയും മധ്യസ്ഥരെയും വെറുപ്പുള്ളവരെയും ബന്ധുക്കളെയും നല്ലവരെയും ദുഷ്ടരെയും ഒരുപോലെ കാണുന്നവൻ മറ്റൊരാളേക്കാൾ ഉന്നതനാണ്.
യോഗീ യുഞ്ജീത സതതമാത്മാനം രഹസി സ്ഥിതഃ । ഏകാകീ യതചിത്താത്മാ നിരാശീരപരിഗ്രഹഃ
യോഗി എപ്പോഴും തനിയെ, ഒറ്റയ്ക്ക്, ആഗ്രഹങ്ങളോ സ്വത്തോ ഇല്ലാതെ, മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച്, ഒറ്റാന്തിരിയിൽ ഇരുന്നു ആത്മാവിനെ ശാന്തമാക്കണം.
ശുചൌ ദേശേ പ്രതിഷ്ഠാപ്യ സ്ഥിരമാസനമാത്മനഃ । നാത്യുച്ഛ്രിതം നാതിനീചം ചൈലാജിനകുശോത്തരമ്
ശുദ്ധമായ സ്ഥലത്ത്, അതിനായുള്ള ഇരിപ്പിടം വളരെ ഉയർന്നതോ വളരെ താഴ്ന്നതോ അല്ലാതെ, വസ്ത്രം, മയില്പൊക്കം, ദർഭാ പുല്ല് എന്നിവയാൽ മൂടി ഒരുക്കണം.
തത്രൈകാഗ്രം മനഃ കൃത്വാ യതചിത്തേന്ദ്രിയക്രിയഃ । ഉപവിശ്യാസനേ യുഞ്ജ്യാദ്യോഗമാത്മവിശുദ്ധയേ
അവിടെ മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി, മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമെല്ലാം നിയന്ത്രിച്ച്, ആ ഇരിപ്പിടത്തിൽ ഇരുന്നു ആത്മശുദ്ധിക്കായി യോഗം അഭ്യസിക്കണം.
സമം കായശിരോഗ്രീവം ധാരയന്നചലം സ്ഥിരഃ। സംപ്രേക്ഷ്യ നാസികാഗ്രം സ്വം ദിശശ്ചാനവലോകഥന്
ശരീരം, തല, കഴുത്ത് എല്ലാം നേരെ, അചഞ്ചലമായി ഉറപ്പോടെ പിടിച്ചു, കണ്ണ് തന്റേതായ മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തിൽ നിലയ്ക്കണം, മറ്റു ദിശകളിലേക്ക് നോക്കരുത്.
പ്രശാന്താത്മാ വിഗതഭീര്ബ്രഹ്മചാരിവ്രതേ സ്ഥിതഃ । പ്രനഃ സംയമ്യ മച്ചിത്തോ യുക്ത ആസീത മത്പരഃ
മനസ്സിൽ സമാധാനം, ഭയമില്ലാതെ, ബ്രഹ്മചാര്യ വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവനായി, ശ്വാസം നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സിൽ എന്നെ മാത്രം ധ്യാനിച്ച്, സമാധാനത്തോടെ ഇരിക്കണം.
യുഞ്ജന്നേവം സദാത്മാനം യോഗീ നിയതമാനസഃ । ശാന്തിം നിര്വാണപരമാം മത്സംസ്ഥാമധിഗച്ഛതി
ഇങ്ങനെ ആത്മാവിനെ എപ്പോഴും നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച യോഗി, എന്നിൽ നിലകൊണ്ട പരമശാന്തിയും മോക്ഷവും പ്രാപിക്കും.
നാത്യശ്രതസ്തു യോഗോഽസ്തി ന ചൈകാന്തമനശ്നതഃ । ന ചാതിസ്വപ്രശീലസ്യ ജാഗ്രതോ നൈവ ചാര്ജുന
അര്ജുനാ, അത്യധികം ഭക്ഷിക്കുന്നവർക്കും, ഒന്നും ഭക്ഷിക്കാത്തവർക്കും, വളരെ അധികം ഉറങ്ങുന്നവർക്കും, എപ്പോഴും ഉണരുന്നവർക്കും യോഗം അനുയോജ്യമല്ല.
യുക്താഹാരവിഹാരസ്യ യുക്തചേഷ്ടസ്യ കര്മസു। യുക്തസ്വപ്നാവവോധസ്യ യോഗോ ഭവതി ദുഃഖഹാ
ഭക്ഷണത്തിലും വിനോദത്തിലും, പ്രവൃത്തികളിലും, ഉറക്കത്തിലും ഉണരുന്നതിലും മിതമായവനായി ജീവിക്കുന്നവർക്കാണ് യോഗം ദു:ഖം അകറ്റുന്നത്.
യദാ വിനിയതം ചിത്തമാത്മന്യേവാവതിഷ്ഠതേ। നിസ്പൃഹഃ സര്വകാമേഭ്യോ യുക്ത ഇത്യുച്യതേ തദാ
മനസ്സിനെ പൂർണ്ണമായും നിയന്ത്രിച്ച്, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ട്, ആത്മാവിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, അപ്പോഴാണ് യുക്തനെന്നു പറയുന്നത്.
യഥാ ദീപോ നിവാതസ്ഥോ നേങ്ഗതേ സോപമാ സ്മൃതാ। യോഗിനോ യതചിത്തസ്യ യുഞ്ജതോ യോഗമാത്മനഃ
കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത് വിളക്ക് കുലുങ്ങാതെ നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെയാണ്, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച് ആത്മാവിൽ യോഗം ചെയ്യുന്ന യോഗിയുടെ അവസ്ഥ.
യത്രോപരമതേ ചിത്തം നിരുദ്ധം യോഗസേവയാ । യത്ര ചൈവാത്മനാത്മാനം പശ്യന്നാത്മനി തുഷ്യതി
യോഗാഭ്യാസം കൊണ്ട് നിയന്ത്രിച്ച മനസ്സ് ശാന്തമായി, ആത്മാവിൽ തന്നെ ആത്മാവിനെ കണ്ടു, ആത്മാവിൽ തന്നെ തൃപ്തി അനുഭവിക്കുമ്പോൾ,
മുഖമാത്യന്തികം യത്തദ്വുദ്ധിഗ്രാഹ്യമതീന്ദ്രിയമ്। വേത്തി യത്ര ന ചൈവായം സ്ഥിതശ്ചലതി തത്ത്വതഃ
ബുദ്ധിയാൽ മാത്രമേ ഗ്രഹിക്കാനാകൂ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അതിനപ്പുറം; അതിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ടാൽ ഒരിക്കലും സത്യത്തിൽ നിന്ന് മാറാറില്ല.
യം ലബ്ധ്വാ ചാപരം ലാഭം മന്യതേ നാധികം തതഃ। യസ്മിന്സ്ഥിതോ ന ദുഃഖേന ഗുരുണാപി വിചാല്യതേ
അത് ലഭിച്ചാൽ, അതിനേക്കാൾ വലിയ മറ്റേതെങ്കിലും ലഭ്യമായിട്ടില്ലെന്ന് തോന്നുന്നു; അതിൽ നിലകൊണ്ടാൽ വലിയ ദു:ഖം വന്നാലും അകന്നു പോവാറില്ല.
തം വിദ്യാദ്ദുഃഖസംയോഗവയോഗം യോഗസംജ്ഞിതമ്। സ നിശ്ചയേന യോക്തവ്യോ യോഗോഽനിര്വിണ്ണചേതസാ
ദു:ഖത്തിന്റെ ബന്ധം വിട്ടു പോകുന്നതാണ് യോഗം എന്ന് അറിയണം. ഈ യോഗം ഉറച്ച മനസ്സോടെ, നിരാശയില്ലാതെ അഭ്യസിക്കണം.
സംകല്പപ്രഭവാന്കാമാംസ്ത്യക്ത്വാ സര്വാനശേഷതഃ । മനസൈവേന്ദ്രിയഗ്രാമം വിനിവമ്യ സമന്തതഃ
സങ്കല്പത്തിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പൂർണ്ണമായി വിട്ട്, മനസ്സുകൊണ്ട് എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും എല്ലാ ദിശയിലും നിയന്ത്രിക്കണം.
ശനൈഃ ശനൈരുപരമേദ്ഭുദ്ധ്യാ ധൃതിഗൃഹീതയാ । ആത്മസംസ്ഥം മനഃ കൃത്വാ ന കിംചിദപി ചിന്തയേത്
ബുദ്ധി ഉറപ്പോടെ പിടിച്ചു, മനസ്സിനെ ആത്മാവിൽ സ്ഥിരമാക്കി, ഏതൊന്നും ചിന്തിക്കാതെ, പതിയെ പതിയെ മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കണം.
യതോ യതോ നിശ്ചരതി മനശ്ചഞ്ചലമസ്ഥിരമ് । തതസ്തതോ നിയമ്യൈതദാത്മന്യേവ വശം നയേത്
മനസ്സു എവിടെയേയ്ക്കും അശാന്തമായി ഓടുമ്പോഴും, അതിനെ അവിടെ നിന്ന് തിരിച്ചുവിട്ട്, ആത്മാവിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ കൊണ്ടുവരണം.
പ്രശാന്തമനസം ഹ്യേനം യോഗിനം മുഖമുത്തമമ് । ഉപൈതി ശ്ചാന്തരജസം ബ്രഹ്മഭൂതമകല്മഷമ്
യോജിച്ച മനസ്സോടെ, ആന്തരിക ആസക്തികൾ ഇല്ലാതെ, പാപരഹിതനായി ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ യോഗിയുടെ മുഖം അത്യന്തം പ്രകാശിക്കുന്നു.
യുഞ്ചയേവം സദാത്മാനം യോഗീ വിമതകല്മഷഃക । മുഖേന ബ്രഹ്മസംസ്കപര്ശമത്യന്തം സുഖമശ്രുതേ
ഇങ്ങനെ സംശയങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, എപ്പോഴും ആത്മാവിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി യോഗി യുക്തനാകുമ്പോൾ, അവൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അതീതമായ അതിയായ സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു.