പ്രജഹാതി യദാ കാമാന്സര്വാന്പാര്ഥ മനോഗതാന്। ആത്മന്യേവാത്മനാ തുഷ്ടഃ സ്ഥിതപ്രജ്ഞസ്തദോച്യതേ
പാർഥാ, മനസ്സിൽ ഉദയിക്കുന്ന എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, ആത്മാവിൽ തന്നെ തൃപ്തനാകുന്നവനെയാണ് സ്ഥിരജ്ഞാനി എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
ദുഃഖേഷ്വനുദ്വിഗ്നമനാഃ സുഖേഷു വിഗതസ്പൃഹഃ। വീതരാഗഭയക്രോധഃ സ്ഥിതധീര്മുനിരുച്യതേ
ദു:ഖത്തിൽ മനസ്സു അശാന്തമാകാതെ, സുഖത്തിൽ ആഗ്രഹം ഇല്ലാതെ, ആസക്തിയും ഭയവും കോപവും ഇല്ലാത്തവനെയാണ് സ്ഥിരചിത്തനായ മুনি എന്നു പറയുന്നത്.
യഃ സര്വത്രാനഭിസ്നേഹസ്തത്തത്പ്രാപ്യ ശുഭാശുഭമ് । നാഭിനന്ദതി ന ദ്വേഷ്ടി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ
എവിടെയും ആസക്തിയില്ലാതെ, നല്ലതോ ചീത്തയോ ലഭിച്ചാൽ ആനന്ദിക്കാതെയും ദ്വേഷിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നവന്റെ ജ്ഞാനം സ്ഥിരമാണ്.
യദാ സംഹരതേ ചായം കൂര്മോഽങ്ഗാനീവ സര്വശഃ । ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യസ്തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ
ആമ തന്റെ അവയവങ്ങൾ പിൻവലിക്കുന്നതുപോലെ, senses-നെ അവരുടെ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി പിൻവലിക്കുന്നവന്റെ ജ്ഞാനം സ്ഥിരമാണ്.
വിഷയാ വിനിവര്തന്തേ നിരാഹാരസ്യ ദേഹിനഃ। രസവര്ജം രസോഽപ്യസ്യ പരം ദൃഷ്ട്വാ നിവര്തതേ
വിഷയങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് അകന്നു പോകുന്നു, പക്ഷേ രുചി ബാക്കി നിൽക്കും; അതും പരമത്തെ കണ്ടാൽ അകന്നു പോകും.
യതതോ ഹ്യപി കൌന്തേയ പുരുഷസ്യ വിപശ്ചിതഃ। ഇന്ദ്രിയാണി പ്രമാഥീനി ഹരന്തി പ്രസഭം മനഃ
കൗന്തേയാ, ജ്ഞാനിയാകുകയും പരിശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവർക്കും, വികാരഭരിതമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മനസ്സിനെ ബലമായി അകറ്റുന്നു.
താനി സര്വാണി സംയമ്യ യുക്ത ആസീത മത്പരഃ । വശേ ഹി യസ്യേന്ദ്രിയാമി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ
അവയെല്ലാം നിയന്ത്രിച്ച്, എന്നിൽ ഏകാഗ്രതയോടെ ഇരിക്കണം; ആരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രണത്തിലാണോ, അവന്റെ ജ്ഞാനം സ്ഥിരമാണ്.
ധ്യായതോ വിഷയാന്പുംസഃ സങ്ഗസ്തേഷൂപജായതേ। സങ്ഗാത്സംജായതേ കാമഃ കാമാത്ക്രോധോഽഭിജായതേ
ഒരു മനുഷ്യൻ വിഷയങ്ങളെ ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, അവയിൽ ആസക്തി ഉണ്ടാകുന്നു; ആ ആസക്തിയിൽ നിന്ന് ആഗ്രഹം, ആഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് കോപം ഉൽഭവിക്കുന്നു.
ക്രോധാദ്ഭവതി സംമോഹഃ സംമോഹാത്സ്മൃതിവിഭ്രമഃ । സ്മൃതിഭ്രംശാദ്ബുദിനാശോ ബുദ്ധിനാശാത്പ്രണശ്യതി
കോപത്തിൽ നിന്ന് മോഹം, മോഹത്തിൽ നിന്ന് സ്മരണ നഷ്ടം, സ്മരണ നഷ്ടത്തിൽ നിന്ന് ബുദ്ധിനാശം, ബുദ്ധിനാശത്തിൽ നിന്ന് അവൻ നശിക്കുന്നു.
രാഗദ്വേഷവിയുക്തൈസ്തു വിഷയാനിന്ദ്രിയൈശ്ചരന് । ആത്മവശ്യൈര്വിധേയാത്മാ പ്രസാദമധിഗച്ഛതി
ആസക്തിയും ദ്വേഷവും ഇല്ലാതെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രണത്തിൽ വെച്ച് വിഷയങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവൻ, മനസ്സിന്റെ ശാന്തി നേടുന്നു.
പ്രസാദേ സര്വദുഃഖാനാം ഹാനിരസ്യോപജായതേ। പ്രസന്നചേതസോ ഹ്യാശു ബുദ്ധിഃ പര്യവതിഷ്ഠതേ
ശാന്തിയുള്ളവനിൽ എല്ലാ ദു:ഖങ്ങളും അകന്നു പോകുന്നു; ശാന്തചിത്തനുള്ളവന്റെ ബുദ്ധി വേഗത്തിൽ സ്ഥിരമാകും.
നാസ്തി ബുദ്ധിരയുക്തസ്യ ന ചായുക്തസ്യ ഭാവനാ । ന ചാഭാവയതഃ ശാന്തിരശാന്തസ്യ കുതഃ സുഖമ്
ശാന്തിയില്ലാത്തവനിൽ ജ്ഞാനവും ധ്യാനവും ഉണ്ടാകില്ല; ധ്യാനമില്ലാത്തവനിൽ ശാന്തി ഇല്ല, ശാന്തിയില്ലാത്തവനിൽ എങ്ങനെയാണു സന്തോഷം?
ഇന്ദ്രിയാണാം ഹി ചരതാം യന്മനോഽനുവിധീയതേ । തദസ്യ ഹരതി പ്രജ്ഞാം വായുര്നാവമിവാമ്ഭസി
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ അവയെ പിന്തുടരുന്ന മനസ്സ്, കാറ്റ് വെള്ളത്തിൽ ഒരു കപ്പലിനെ കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ, അവന്റെ ജ്ഞാനത്തെ അകറ്റുന്നു.
തസ്മാദ്യസ്യ മഹാബാഹോ നിഗൃഹീതാനി സര്വശഃ । ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യസ്തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ
അതിനാൽ, മഹാബാഹുവേ, ആരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിതമാണോ, അവന്റെ ജ്ഞാനം സ്ഥിരമാണ്.
യാ നിശാ സര്വഭൂതാനാം തസ്യാം ജാഗര്തിം സംയമീ। യസ്യാം ജാഗ്രതി ഭൂതാനി സാ നിശാ പശ്യതോ മുനേഃ
എല്ലാ ജീവികളും ഉറങ്ങുന്ന രാത്രിയിലാണ് ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്നവൻ ഉണർന്നിരിക്കുക. ജീവികൾ ഉണർന്നിരിക്കുന്ന സമയമാണ് സത്യദർശിയായ മുനിക്ക് രാത്രി പോലെ ഇരുണ്ടത്.
ആപൂര്യമാണമചലപ്രതിഷ്ഠം സമുദ്രമാപഃ പ്രവിശന്തി യദ്വത്। തദ്വത്കാമാ യം പ്രവിശന്തി സര്വേ സ ശാന്തിമാപ്നോതി ന കാമകാമീ
എപ്പോഴും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന സമുദ്രത്തിലേക്ക് നദികൾ ഒഴുകി ചേരുന്നതുപോലെ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സമാധാനമുള്ളവനിൽ ലയിക്കുന്നു. ആഗ്രഹങ്ങൾക്കായി മോഹിക്കുന്നവനല്ല, ആഗ്രഹങ്ങൾ വിട്ടവനാണ് സത്യസമാധാനം നേടുന്നത്.
വിഹായ കാമാന്യഃ സര്വാന്പുമാംശ്ചരതി നിഃസ്പൃഹഃ । നിര്മമോ നിരഹംകാരഃ സ ശാന്തിമധിഗച്ഛതി
ആഗ്രഹങ്ങൾ മുഴുവനും വിട്ട്, മോഹമില്ലാതെ, സ്വന്തമാണെന്ന ബോധവും അഹങ്കാരവും ഇല്ലാതെ ജീവിക്കുന്നവനാണ് സത്യസമാധാനം നേടുന്നത്.
ഏഷാ ബ്രാഹ്മീ സ്ഥിതിഃ പാര്ഥ നൈനാം പ്രാപ്യ വിമുഹ്യതി । സ്ഥിത്വാസ്യാമന്തകാലേഽപി ബ്രഹ്മ നിര്വാണമൃച്ഛതി
പാർത്താ, ഇതാണ് ബ്രഹ്മത്തിന്റെ നില. ഇതിൽ എത്തിച്ചേരുന്നവൻ ഇനി ഭ്രമിക്കുകയില്ല. ഈ നിലയിൽ മരണമെത്തുമ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നവൻ ബ്രഹ്മനിലയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
ജ്യായസീ ചേത്കര്മണസ്തേ മതാ ബുദ്ധിര്ജനാര്ദന। തത്കിം കര്മണി ഘോരേ മാം നിയോജയസി കേശവ
ജ്ഞാനം പ്രവർത്തനത്തേക്കാൾ ഉന്നതമാണെന്ന് നീ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, ജനാർദ്ദനാ, എനിക്ക് ഈ ഭയങ്കരമായ പ്രവർത്തിയിൽ ഏർപ്പെടാൻ നീ എന്തുകൊണ്ട് പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു, കേശവാ?
വ്യാമിശ്രേണേവ വാക്യേന ബുദ്ധിം മോഹയസീവ മേ । തദേകം വദ നിശ്ചിത്യ യേന ശ്രേയോഽഹമാപ്നുയാമ്
നിന്റെ വാക്കുകൾ കലർന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; അതുകൊണ്ട് എന്റെ മനസ്സിൽ ആശയക്കുഴപ്പം വരുന്നു. എനിക്ക് ഉത്തമഫലം ലഭിക്കാനുള്ള ഒരു മാർഗം ഉറപ്പോടെ പറയൂ.
ലോകേഽസ്മിന്ദ്വിവിധാ നിഷ്ഠാ പുരാ പ്രോപ്താ മയാഽനഘ। ജ്ഞാനയോഗേന സാങ്ഖ്യാനാം കര്മയോഗേന യോഗിനാമ്
ഈ ലോകത്തിൽ, പാപരഹിതനായവാ, പുരാതനകാലത്ത് ഞാൻ രണ്ടു മാർഗങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിച്ചിരുന്നു: സംഖ്യയുക്തർക്ക് ജ്ഞാനമാർഗം, യോഗികൾക്ക് പ്രവർത്തനമാർഗം.
ന കര്മണാമനാരമ്ഭാന്നൈഷ്കര്മ്യം പുരുഷോഽശ്രുതേ। ന ച സംന്യസനാദേവ സിദ്ധിം സമധിഗച്ഛതി
പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കാതിരുന്നതുകൊണ്ട് ഒരുവൻ പ്രവർത്തനമുക്തി നേടുന്നില്ല; പ്രവർത്തനം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും ഒരുവൻ സിദ്ധി നേടുന്നില്ല.
ന ഹി കശ്ചിത്ക്ഷണമപി ജാതു തിഷ്ഠത്യകര്മകൃത് । കാര്യതേ ഹ്യവശഃ കര്മ സര്വഃ പ്രകൃതിജൈര്ഗുണൈഃ
ആരും ഒരു നിമിഷം പോലും പ്രവർത്തിയില്ലാതെ ഇരിക്കാറില്ല; പ്രകൃതിയിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് എല്ലാവരും നിർബന്ധിതരായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
കര്മേന്ദ്രിയാണി സംയമ്യ യ ആസ്തേ മനസാ സ്മരന് । ഇന്ദ്രിയാര്ഥാന്വിമൂഢാത്മാ മിഥ്യാചാരാഃ സ ഉച്യതേ
പ്രവർത്തനേന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചിട്ടും മനസ്സിൽ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ ചിന്തിച്ച് ഇരിക്കുന്നവൻ ഭ്രമിച്ചവനാണ്; അവനെ കപടൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
യസ്ത്വിന്ദ്രിയാണി പനസാ നിയമ്യാരമഭതേഽര്ജുന। കര്മേന്ദ്രിയൈഃ കര്മയോഗമസക്തഃ സ വിശിഷ്യതേ
അർജുനാ, മനസ്സിലൂടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, പ്രവർത്തനേന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് അസക്തനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവനാണ് ഉത്തമൻ.
നിയതം കുരു കര്മ ത്വം ജ്യായോ ഹ്യകര്മണഃ । ശരീരയാത്രാപി ച തേ ന പ്രതിദ്ധ്യേദകര്മണഃ
നിശ്ചിതമായ പ്രവർത്തനം ചെയ്യുക; പ്രവർത്തനം പ്രവർത്തനരഹിതത്വത്തേക്കാൾ ഉത്തമമാണ്. പ്രവർത്തിയില്ലാതെ ശരീരപോഷണം പോലും സാധ്യമല്ല.
യജ്ഞാര്ഥാത്കര്മണോഽന്യത്ര ലോകോഽയം കര്മബന്ധനഃ। തദര്ഥം കര്മ കൌന്തേയ മുക്തസങ്ഗഃ സമാചര
യജ്ഞത്തിനായി ചെയ്യാത്ത പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഈ ലോകത്ത് ബന്ധനമാണ്. അതിനാൽ, കുന്തീപുത്രാ, അസ്ക്തനായി യജ്ഞാർത്ഥമായി പ്രവർത്തനം നടത്തുക.
സഹയജ്ഞാഃ പ്രജാഃ സൃഷ്ട്വാ പുരോവാച പ്രജാപതിഃ । അനേന പ്രസവിഷ്യധ്വമേഷ വോഽസ്ത്വിഷ്ടകാമധുക്
ആദിയിൽ യജ്ഞത്തോടൊപ്പം സൃഷ്ടികളെ സൃഷ്ടിച്ച പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: 'ഇതിലൂടെ നിങ്ങൾ വർദ്ധിച്ചുപോകട്ടെ; ഇതു നിങ്ങളുടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്ന കാമധേനുവായിരിക്കട്ടെ.'
ദേവാന്ഭാവയതാഽനേന തേ ദേവാ ഭാവയന്തു വഃ। പരസ്പരം ഭാവയന്തഃ ശ്രേയഃ പരമവാപ്സ്യഥ
ഈ യജ്ഞംകൊണ്ട് ദേവതകളെ പോഷിപ്പിക്കുക; ദേവതകൾ നിങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കും. ഇങ്ങനെ പരസ്പരം പോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് നിങ്ങൾ പരമശ്രേയസ്സ് നേടും.
ഇഷ്ടാന്ഭോഗാന്ഹി വോ ദേവാ ദാസ്യന്തേ യജ്ഞഭാവിതാഃ। തൈര്ദത്താനപ്രദായൈഭ്യോ യോ ഭുങ്ക്തേ സ്തേന ഏവ സഃ
യജ്ഞംകൊണ്ട് സന്തുഷ്ടരായ ദേവതകൾ നിങ്ങൾക്ക് ആഗ്രഹിച്ച അനുഭവങ്ങൾ നൽകും. അവരിൽ നിന്ന് ലഭിച്ചതു തിരിച്ചുനൽകാതെ ഉപഭോഗിക്കുന്നവൻ മോഷ്ടാവാണ്.