ഉഭേ സേനേ തുല്യമിവോപയാതേ ഉഭേ വ്യൂഹേ ഹൃഷ്ടരൂപേ നരേന്ദ്ര। ഉഭേ ചിത്രേ വനരാജിപ്രകാശേ തഥൈവോഭേ നാഗരഥാശ്വപൂര്ണേ
രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും ഒരുപോലെ മുന്നേറി, രണ്ടു അണികളും ഭംഗിയായി അണിനിരന്നു, രാജാവേ; രണ്ടും വൃക്ഷവരികള് പോലെ മനോഹരമായി, ആനകളും രഥങ്ങളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു.
ഉഭേ സേനേ ബൃഹത്യൌ ഭീമരൂപേ തഥൈവോഭേ ഭാരത ദുര്വിഷഹ്യേ । തഥൈവോഭേ സ്വര്ഗജയായ സൃഷ്ടേ തഥൈവോഭേ സത്പുരുഷോപജുഷ്ടേ
രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും വിശാലവും ഭയങ്കരവുമായിരുന്നു, ഭാരതവംശജനായവനേ, രണ്ടും നേരിടാന് പ്രയാസമായവയായിരുന്നു; സ്വര്ഗം നേടാന് ഒരുങ്ങിയവയും, നല്ലവരാല് അനുഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു.
പശ്ചാന്മുഖാഃ കുരവോ ധാര്തരാഷ്ട്രാഃ സ്ഥിതാഃ പാര്ഥാഃ പ്രാങ്മുഖാ യോത്സ്യമാനാഃ । ദൈത്യേന്ദ്രസേനേവ ച കൌരവാണാം ദേവേന്ദ്രസേനേവ ച പാണ്ഡവാനാമ്
കൗരവര്ക്കും ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാര്ക്കും മുഖം പടിഞ്ഞാറോട്ടായിരുന്നു; യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായ പാണ്ഡവര് കിഴക്കോട്ടു നോക്കി നിന്നു. കൗരവസൈന്യം ദാനവരാജാവിന്റെ സൈന്യത്തെപ്പോലെയും, പാണ്ഡവസൈന്യം ദേവേന്ദ്രന്റെ സൈന്യത്തെപ്പോലെയും തോന്നി.
ശീതോ വായുഃ പൃഷ്ഠതഃ പാണ്ഡവാനാം ധാര്തരാഷ്ട്രാഞ്ശ്വാപദാ വ്യാഹരന്ത । ഗജേന്ദ്രാണാം മദഗന്ധാംശ്ച തീവ്രാ- ന്ന സേഹിരേ തവ പുത്രസ്യ നാഗാഃ
പാണ്ഡവര്ക്ക് പുറകില് തണുത്ത കാറ്റ് വീശി; ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരെ വന്യമൃഗങ്ങള് മുഴങ്ങി ഭീഷണിപ്പെടുത്തി. നിന്റെ മകന്റെ ആനകള്ക്ക്, പാണ്ഡവര് ആനകളുടെ ശക്തമായ മദഗന്ധം സഹിക്കാനായില്ല.
ദുര്യോധനോ ഹസ്തിനം പദ്മവര്ണം സുവര്ണകക്ഷം ജാലവന്തം പ്രഭിന്നമ് । സമാസ്ഥിതോ മധ്യഗതഃ കുരൂണാം സംസ്തൂയമാനോ ബന്ദിഭിര്മാഗധൈശ്ച
ദുര്യോധനന് താമ്രനിറമുള്ള, പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കവര്ച്ചയും ജാലകവുമുള്ള ആനപ്പുറത്ത് കയറി, കൗരവര് സൈന്യത്തിന്റെ നടുവില് നിന്നു. അവനെ ഭണ്ഡികളും മാഗധഗായകര് പ്രശംസിച്ചു.
ചന്ദ്രപ്രഭം ശ്വേതമഥാതപത്രം സൌവര്ണസ്രഗ്ഭ്രാജതി ചോത്തമാങ്ഗേ । തം സര്വതഃ ശകുനിഃ പാര്വതീയൈഃ സാര്ധം ഗാന്ധാരൈര്യാതി ഗാന്ധാരരാജഃ
ചന്ദ്രപ്രഭയുള്ള വെള്ളി കുടയും പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള ഹാരവും അവന്റെ തലക്ക് മുകളിലായി പ്രകാശിച്ചു; അവനെ ചുറ്റി പര്വതങ്ങളില് നിന്നുള്ള ഗന്ധാരസൈന്യത്തോടൊപ്പം ശകുനി, ഗന്ധാരരാജാവ്, മുന്നേറി.
ഭീഷ്മോഽഗ്രതഃ സര്വസൈന്യസ്യ വൃദ്ധഃ ശ്വേതച്ഛത്രഃ ശ്വേതധനുഃ സഖങ്ഗഃ । ശ്വേതോഷ്ണീഷഃ പാണ്ഡുരേണ ധ്വജേന ശ്വേതൈരശ്വൈഃ ശ്വേതശൈലപ്രകാശൈഃ
മുതിര്ന്ന ഭീഷ്മന് മുഴുവന് സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നില് നിന്നു; വെള്ളി കുട, വെള്ളി വില്ല്, വാള്, വെള്ളി തലയണ, വെള്ളി പതാക, വെള്ളി കുതിരകള് — എല്ലാം ഹിമപര്വതംപോലെ പ്രകാശിച്ചു.
തസ്യ സൈന്യേ ധാര്തരാഷ്ട്രാശ്ച സര്വേ ബാഹ്ലീകാനാമേകദേശഃ ശലശ്ച। യേ ചാമ്ബഷ്ഠാഃ ക്ഷത്രിയാ യേ ച സിന്ധോ- സ്തഥാ സൌവീരാഃ പഞ്ചനദാശ്ച ശൂരാഃ
അവന്റെ സൈന്യത്തില് എല്ലാ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരും, ഒരു ഭാഗം ബാഹ്ലീകര്, ശലനും, അംബഷ്ടക്ഷത്രിയരും, സിന്ധുക്കളും, സൗവീരരും, ധൈര്യശാലികളായ അഞ്ചുനദികളിലെ വീരന്മാരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
ശോണൈര്ഹയൈ രുക്മരഥോ മഹാത്മാ ദ്രോണോ ധനുഷ്പാണിരദീനസത്വഃ । ആപ്തോ ഗുരുഃ പ്രഥിതഃ സര്വരാജ്ഞാം പശ്ചാച്ചമൂമിന്ദ്ര ഇവാഭിയാതി
വെള്ളരശ്വങ്ങളോടുകൂടിയ പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള രഥത്തില് മഹാത്മാവായ ദ്രോണന് വില്ലും കൈവശം പിടിച്ച്, മനസ്സില് ഭയം ഇല്ലാതെ, എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും ഗുരുവായി മാന്യനായവനായി, സൈന്യത്തിന്റെ പുറകില് ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ മുന്നേറി.
വാര്ധക്ഷത്രിഃ സര്വസൈന്യസ്യ മധ്യേ ഭൂരിശ്രവാഃ പുരുമിത്രോ ജയശ്ച। സാല്വാ മത്സ്യാഃ കേകയാശ്ചേതി സര്വേ ഗജാനീകൈര്ഭ്രാതരോ യോത്സ്യമാനാഃ
മുഴുവന് സൈന്യത്തിന്റെ നടുവില് വാര്ദ്ധക്ഷത്രിയും, ഭൂരിശ്രവന്, പുരുമിത്രന്, ജയനും; സാല്വര്, മത്സ്യര്, കേകയര് എന്നിവരും, ആനപ്പടയോടുകൂടിയ സഹോദരന്മാരും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി നിന്നു.
ശാരദ്വതശ്ചോത്തരധൂര്മഹാത്മാ മഹേഷ്വാസോ ഗൌതമശ്ചിത്രയോധീ। ശകൈഃ കിരാതൈര്യവനൈഃ പഹ്ലവൈശ്ച സാര്ധം ചമൂമുത്തരതോഽഭിയാതി
ശാരദ്വതന്റെ മഹാത്മാവായ പുത്രനും, ഗൗതമകുലത്തിലെ പ്രശസ്തനായ ധനുര്വിദ്യാശാലിയും, വടക്കുനിന്ന് തന്റെ സേനയുമായി, ശകന്മാരും കിരാതന്മാരും യവനന്മാരും പഹ്ലവന്മാരുമൊക്കെയും കൂട്ടായി മുന്നേറുന്നു.
മഹാരഥൈര്വഷ്ണിഭോജൈഃ സുഗുപ്തം സുരാഷ്ട്രകൈര്വിദിതൈരാത്തശസ്ത്രൈഃ । ബൃഹദ്ബലം കൃതവര്മാഭിഗുപ്തം ബലം ത്വദീയം ദക്ഷിണേനാഭിയാതി
നിന്റെ സൈന്യം ദക്ഷിണഭാഗത്ത് നിന്ന്, വൃഷ്ണികളും ഭോജന്മാരും മഹാരഥന്മാരായി കാവലായി, ആയുധധാരികളായ പ്രശസ്ത സുരാഷ്ട്രന്മാരും കൃതവർമയും ബൃഹദ്ബലനും സംരക്ഷിച്ച് മുന്നേറുന്നു.
സംശപ്തകാനാമയുതം രഥാനാം മൃത്യുര്ജയോ വാര്ജുനസ്യേതി സൃഷ്ടാഃ। യേനാര്ജുനസ്തേന രാജന്കൃതാസ്ത്രാഃ പ്രയാതാരസ്തേ ത്രിഗര്താശ്ച ശൂരാഃ
സംശപ്തകരുടെ പതിനായിരം രഥങ്ങൾ അർജുനനെ നേരിടാൻ, മരണമോ ജയമോ പോലെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; രാജാവേ, ആയുധവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ത്രിഗർത്തന്മാരും അർജുനനെ നേരിടാൻ പുറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
സാഗ്രം ശതസഹസ്രം തു നാഗാനാം തവ ഭാരത । നാഗേനാഗേ രഥശതം ശതമശ്വാ രഥേരഥേ
ഭാരതാ, നിന്റെ സൈന്യത്തിൽ ഒരു ലക്ഷം ആനകൾ ഉണ്ട്, ഓരോ ആനയ്ക്കും ഒരു ആന, ഓരോ രഥത്തിനും നൂറ് രഥങ്ങൾ, ഓരോ കുതിരയ്ക്കും നൂറ് കുതിരകൾ എന്നിങ്ങനെ.
അശ്വേഽശ്വേ ദശ ധാനുഷ്കാ ധാനുഷ്കേ ശത ചര്മിണഃ। ഏവം വ്യൂഢാന്യനീകാനി ഭീഷ്മേണ തവ ഭാരത
ഓരോ കുതിരയ്ക്കും പത്ത് വില്ലാളികളും, ഓരോ വില്ലാളിക്കും നൂറ് കവചധാരികളും; ഇങ്ങനെ ഭീഷ്മൻ നിന്റെ സൈന്യത്തെ ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു, ഭാരതാ.
സംവ്യൂഹ്യ മാനുഷം വ്യൂഹം ദൈവം ഗാന്ധര്വമാസുരമ്। ദിവസേദിവസേ പ്രാപ്തേ ഭീഷ്മഃ ശാന്തനവോഽഗ്രണീഃ
പ്രതിദിനം, ഭീഷ്മൻ ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ, മനുഷ്യരൂപം, ദൈവരൂപം, ഗാന്ധർവർൂപം, അസുരരൂപം എന്നിവയിൽ സൈന്യത്തെ ക്രമീകരിച്ചു.
മഹാരഥൌഘവിപുലഃ സമുദ്ര ഇവ ഘോഷവാന്। ഭീഷ്മേണ ധാര്തരാഷ്ട്രാണാം വ്യൂഹഃ പ്രത്യങ്മുഖോ യുധി
മഹാരഥന്മാരാൽ നിറഞ്ഞു, സമുദ്രംപോലെ വിപുലവും ഗൗരവവും ഉള്ള ധൃതരാഷ്ട്രരുടെ സൈന്യത്തെ ഭീഷ്മൻ യുദ്ധത്തിനായി മുന്നോട്ട് നയിച്ചു.
അനന്തരൂപാ ധ്വജിനീ നരേന്ദ്ര ഭീമാ ത്വദീയാ ന തു പാണ്ഡവാനാമ്। താം ചൈവ മന്യേ ബൃഹതീം ദുഷ്പ്രഘര്ഷാം യസ്യാ നേതാ കേശവശ്ചാര്ജുനശ്ച
രാജാവേ, നിന്റെ സൈന്യം അനന്തരൂപവും ഭയാനകവുമാണ്; പാണ്ഡവരുടെ സൈന്യം അങ്ങനെ അല്ല. എങ്കിലും, കേശവനും അർജുനനും നയിക്കുന്ന ആ സൈന്യം വലിയതും ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമാണ് എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ബൃഹതീം ധാര്തരാഷ്ട്രസ്യ സേനാം ദൃഷ്ട്വാ സമുദ്യതാമ്। വിഷാദമഗമദ്രാജാ കുന്തീപുത്രോ യുധിഷ്ഠിരഃ
ധൃതരാഷ്ട്രരുടെ വലിയ സൈന്യം യുദ്ധത്തിനായി ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നതിനെ കണ്ടപ്പോൾ, കുന്തിപുതനായ രാജാവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ മനസ്സിൽ വിഷാദം അനുഭവിച്ചു.
വ്യൂഹം ഭീഷ്മേണ ചാഭേദ്യം കല്പിതം പ്രേക്ഷ്യ പാണ്ഡവഃ। അഭേദ്യമിവ സംപ്രേക്ഷ്യ വിവര്ണോഽര്ജുനമബ്രവീത്
ഭീഷ്മൻ ഒരുക്കിയ അതിജയിക്കാനാവാത്ത ആ വ്യൂഹം കണ്ടപ്പോൾ, പാണ്ഡവൻ ഉത്കണ്ഠയോടെ അർജുനനോട് പറഞ്ഞു.
ധനഞ്ജയ കഥം ശക്യമസ്മാഭിര്യോദ്ധുമാഹവേ । ധാര്തരാഷ്ട്രൈര്മഹാബാഹോ യേഷാം യോദ്ധാ പിതാമഹഃ
'ധനഞ്ജയ, ധൃതരാഷ്ട്രന്മാരെ എങ്ങനെ നമ്മൾ നേരിടും? അവരുടെ പ്രധാന യോദ്ധാവാണ് നമ്മുടെ പിതാമഹനായ ഭീഷ്മൻ.'
അക്ഷോഭ്യോഽയമഭേദ്യശ്ച ഭീഷ്മേണാമിത്രകര്ഷിണാ । കല്പിതഃ ശാസ്ത്രദൃഷ്ടേന വിധിനാ ഭൂരിവര്ചസാ
'ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കുന്ന ഭീഷ്മൻ ശാസ്ത്രപരമായും വലിയ കഴിവോടെയും ഒരുക്കിയ ഈ വ്യൂഹം അകറ്റാനോ തകർക്കാനോ കഴിയാത്തതാണ്.'
തേ വയം സംശയ്നം പ്രാപ്താഃ സസൈന്യാഃ ശത്രുകര്ഷണ । കഥമസ്മാന്മഹാവ്യൂഹാദുത്ഥാനം നോ ഭവിഷ്യതി
'നാം മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടും സംശയത്തിൽ ആകുന്നു, ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കുന്നവനേ; ഈ മഹാവ്യൂഹത്തിൽ നിന്ന് നമ്മൾ എങ്ങനെ രക്ഷപ്പെടും എന്ന് അറിയില്ല.'
അഥാര്ജുനോഽബ്രവീത്പാര്ഥം യുധിഷ്ഠിരമമിത്രഹാ । വിഷണ്ണമിവ സംപ്രേക്ഷ്യ തവ രാജന്നനീകിനീമ്
അപ്പോൾ അർജുനൻ, രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ വിഷാദഭരിതനായി നിന്റെ സൈന്യത്തെ നോക്കുന്നതു കണ്ടു, അവനോട് പറഞ്ഞു.
പ്രജ്ഞയാഭ്യധികാഞ്ശൂരാന്ഗുണയുക്താന്ബഹൂനപി । ജയന്ത്യല്പതരാ യേന തന്നിബോധ വിശാംപതേ
'ജനങ്ങളുടെ അധിപനേ, അറിഞ്ഞിരിക്കണം: ജ്ഞാനവും ഗുണങ്ങളും ഉള്ള കുറച്ച് പേരും ധൈര്യശാലികളായ അനേകരെ ജയിക്കാൻ കഴിയും.'
തത്ര തേ കാരണം രാജന്പ്രവക്ഷ്യാമ്യനസൂയവേ । നാരദസ്തമൃഷിര്വേദ ഭീഷ്മദ്രോണൌ ച പാണ്ഡവ
'രാജാവേ, ഇതിന് കാരണമെന്തെന്ന് ഞാൻ നിനക്കു പറയാം; നാരദമുനിയും, ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും ഈ സത്യം അറിയുന്നു, പാണ്ഡവാ.'
ഏനമേവാര്ഥമാശ്രിത്യ യുദ്ധേ ദേവാസുരേഽബ്രവീത്। പിതാമഹഃ കില പുരാ മഹേന്ദ്രാദീന്ദിവൌകസഃ
'ഇതേ സിദ്ധാന്തം ആശ്രയിച്ചാണ്, ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ, പിതാമഹൻ മഹേന്ദ്രനും മറ്റു ദേവന്മാരോടും ഒരിക്കൽ പറഞ്ഞത്.'
ന തഥാ ബലവീര്യാഭ്യാം ജയന്തി വിജിഗീഷവഃ । യഥാ സത്യാനൃശംസ്യാഭ്യാം ധര്മേണൈവോദ്യമേന ച
'വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക്, ശക്തിയും വീര്യവും കൊണ്ടല്ല, സത്യം, ദയ, ധർമ്മം, പരിശ്രമം എന്നിവ കൊണ്ടാണ് വിജയം നേടാൻ കഴിയുന്നത്.'
ത്വക്ത്വാഽധര്മം തഥാ സര്വേ ധര്മം ചോത്തമമാസ്ഥിതാഃ । യുധ്യധ്വമതഹംകാരാ യതോ ധര്മസ്തതോ ജയഃ
അധർമ്മം വിട്ട്, എല്ലാവരും ഉത്തമമായ ധർമ്മം സ്വീകരിച്ചു. നിങ്ങൾ അഹങ്കാരമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്യൂ, കാരണം ധർമ്മം ഉള്ളിടത്താണ് വിജയവും ഉണ്ടാകുന്നത്.
ഏവം രാജന്വിജാനീഹി ധ്രുവോഽസ്മാകം രണേ ജയഃ। യഥാ തു നാരദഃ പ്രാഹ യതഃ കൃഷ്ണസ്തതോ ജയഃ
രാജാവേ, ഇതുപോലെ തന്നെ, യുദ്ധത്തിൽ വിജയം ഞങ്ങളുടേതാണെന്ന് ഉറപ്പായി അറിയുക. നാരദൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, കൃഷ്ണൻ ഉള്ളിടത്താണ് വിജയം.