സമുത്സാര്യ തതഃ പശ്ചാദ്ധൃഷ്ടദ്യുമ്നോ മഹാരഥഃ । ഭ്രാതൃഭിഃ സഹപുത്രൈശ്ച സോഽഭ്യരക്ഷദ്യുധിഷ്ഠിരമ്
പിന്നീട് മഹാരഥിയായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ വഴിതുറന്ന്, സഹോദരന്മാരോടും പുത്രന്മാരോടും കൂടെ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ യുദ്ധത്തിൽ കാത്തു നിന്നു.
ത്വദീയാനാം പരേഷാം ച രഥേഷു വിപുലാന്ധ്വജാന്। അഭിഭൂയാര്ജുനസ്യൈകോ രഥേ തസ്ഥൌ മഹാകപിഃ
നിന്റെവരും ശത്രുക്കളുടെയും രഥങ്ങളിൽ വലിയ പതാകകൾ ഉയർന്നിരുന്നപ്പോൾ, അർജുനന്റെ രഥത്തിൽ മാത്രം മഹാകപിയുടെ ചിഹ്നം തിളങ്ങി നിന്നു.
പദാതാസ്ത്വഗ്രതോഽഗച്ഛന്നസിശക്ത്യൃഷ്ടിപാണയഃ। അനേകശതസാഹസ്രാ ഭീമസേനസ്യ രക്ഷിണഃ
ഭീമസേനനെ കാക്കാൻ, ആയിരക്കണക്കിന് പടയാളികൾ കത്തികളും കുന്തങ്ങളും അസ്ത്രങ്ങളും കൈവശം വച്ച് മുന്നോട്ട് നടന്നു.
വാരണാ ദശസാഹസ്രാഃ പ്രഭിന്നകരടാമുഖാഃ । ശൂരാ ഹേമമയൈര്ജാലൈര്ദീപ്യമാനാ ഇവാചലാഃ
പത്ത് ആയിരം ആനകൾ, പൊട്ടിയ വായുകളും വീര്യവും പൊന്നാൽ ചുറ്റിയ വലകളും കൊണ്ട്, ജ്വലിക്കുന്ന പർവതങ്ങൾപോലെ നിലകൊണ്ടു.
ക്ഷരന്ത ഇവ ജീമൂതാ മഹാര്ഹാഃ പദ്മഗന്ധിനഃ। രാജാനമന്വയുഃ യശ്ചാജ്ജീമൂതാ ഇവ വാര്ഷികാഃ
പത്മസുരഭിയുള്ള മഹാമൂല്യമായ ആനകൾ, മഴക്കാലത്തെ മേഘങ്ങൾപോലെ ഒഴുകി, രാജാവിനെ പിന്തുടർന്നു.
ഭീമസേനോ ഗദാം ഭീമാം പ്രകര്ഷന്പരിഘോപമാമ്। പ്രചകര്ഷ മഹാസൈന്യം ദുരാധര്ഷോ മഹാമനാഃ
ഭീമസേനൻ, ഭയങ്കരമായ ഇരുമ്പ് ദണ്ഡംപോലെയുള്ള വലിയ ഗദ കൈവശം വച്ച്, അതിവിശാലമായ സൈന്യത്തെ മുന്നോട്ട് നയിച്ചു.
തമര്കമിവ ദുഷ്പ്രേക്ഷ്യം തപന്തമിവ വാഹിനീമ് । ന ശേകുഃ സര്വയോധാസ്തേ പ്രതിവീക്ഷിതുമന്തികേ
സൂര്യനെപ്പോലെ നേരിട്ട് നോക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ഭീമസേനൻ സൈന്യത്തെ ചൂടുപോലെ ദഹിപ്പിച്ചപ്പോൾ, അടുത്ത് നിന്ന് ആരും അവനെ നേരിട്ട് കാണാൻ ധൈര്യപ്പെട്ടുില്ല.
വജ്രോ നാമൈഷ സ വ്യൂഹോ നിര്ഭയഃ സര്വതോമുഖഃ। ചാപവിദ്യുദ്ധ്വജോ ഘോരോ ഗുപ്തോ ഗാണ്ഡീവധന്വനാ
ഈ വ്യൂഹം 'വജ്രം' എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്. എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ഭയമില്ലാതെ നേരിടാൻ കഴിയുന്ന, വൈദ്യുതിപോലുള്ള പതാകയുള്ള, ഭയങ്കരമായ, ഗാണ്ഡീവം വഹിക്കുന്നവനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന വ്യൂഹം.
യം പ്രതിവ്യൂഹയ് തിഷ്ഠന്തി പാണ്ഡവാസ്തവ വാഹിനീമ് । അജേയോ മാനുഷേ ലോകേ പാണ്ഡവൈരഭിരക്ഷിതഃ
നിന്റെ സൈന്യമായാലും പാണ്ഡവരുടെ സൈന്യമായാലും, ഈ വ്യൂഹം നേരിടുമ്പോൾ, മനുഷ്യലോകത്ത് അതിനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല, കാരണം പാണ്ഡവർ അതിനെ കാത്തു നിൽക്കുന്നു.
സംധ്യാം തിഷ്ഠത്സു സൈന്യേഷു സൂര്യസ്യോദയനം പ്രതി। പ്രവവൌ പൃഷ്ഠതോ വായുര്നിരഭ്രേ സ്തനയിത്നുമാന്
സൈന്യങ്ങൾ സന്ധ്യാസമയത്ത് സൂര്യോദയത്തേക്ക് മുഖം തിരിച്ച് നിൽക്കുമ്പോൾ, ആകാശം വെടിപ്പായിരിക്കേ, പുറകിൽ നിന്ന് ഇടിമുഴക്കമുള്ള കാറ്റ് വീശി.
വിഷ്വഗ്വാതാശ്ച വിവവുര്നീചൈഃ ശര്കരകര്ഷിണഃ । രജശ്ചോദ്ധൂയത മഹത്തമ ആച്ഛാദയഞ്ജഗത്
എല്ലാ ദിശകളിലും കാറ്റുകൾ താഴ്ന്ന് വീശി, ചെറുകല്ലുകൾ കൊണ്ടുപോയി, വലിയ പൊടി ഉയർന്നു, ലോകം ഇരുണ്ടുപോയി.
പപാത മഹതീ ചോല്കാ പ്രാങ്ഭുഖീ ഭരതര്ഷഭ । ഉദ്യന്തം സൂര്യമാഹത്യ വ്യശീര്യത മഹാസ്വനാ
പূവേയ്ക്ക് തീപിടിച്ച ഒരു വലിയ ഉല്ക, ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനേ, ഉദയിക്കുന്ന സൂര്യനെ തട്ടി, വലിയ ശബ്ദത്തോടെ തകർന്നു വീണു.
അഥ സംനഹ്യമാനേഷു സൈന്യേഷു ഭരതര്ഷഭ । നിഷ്പ്രഭോഽഭ്യുദ്യയൌ സൂര്യഃ സഘോഷം ഭൂശ്ചചാല ച
അപ്പോള് സൈന്യങ്ങള് അണിനിരക്കുന്ന സമയത്ത്, ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനായവനേ, സൂര്യന് പ്രകാശം കുറഞ്ഞ് ഉദിച്ചു, ഭൂമി വലിയ ശബ്ദത്തോടെ നടുങ്ങി.
വ്യശീര്യത സനാദാ ച ഭൂസ്തദാ ഭരതര്ഷഭ । നിര്ഘാതാ ബഹവോ രാജന്ദിക്ഷു സര്വാസു ചാഭവന് । പ്രാദുരാസീദ്രജസ്തീവ്രം ന പ്രാജ്ഞായത കിംചന
അന്നത്തെ ഭൂമി മുഴുവന് വലിയ ശബ്ദത്തോടെ പിളര്ന്നു; എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ഇടിമുഴങ്ങലുകള് കേട്ടു, കനത്ത പൊടി ഉയർന്നു, ഒന്നും വ്യക്തമായി കാണാനാവാതെ പോയി.
ധ്വജാനാം ധൂയമാനാനാം സഹസാ മാതരിശ്വനാ । കിങ്കിണീജാലബദ്ധാനാം കാഞ്ചനസ്രഗ്വരാമ്ബരൈഃ
പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള ഹാരങ്ങളും മനോഹരമായ വസ്ത്രങ്ങളും അണിഞ്ഞ പതാകകള് പെട്ടെന്ന് കാറ്റില് കുലുങ്ങി, അതിലുണ്ടായ മണിച്ചിങ്ങികള് മുഴങ്ങിത്തുടങ്ങി.
മഹതാം സപതാകാനാമാദിത്യസമതേജസാമ് । സര്വം ഝണഝണീഭൂതമാസീത്താലവനേഷ്വിവ
സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശമുള്ള വലിയ പതാകകള് എല്ലാം ഒരുമിച്ച് മണിച്ചിങ്ങി മുഴങ്ങുന്ന ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കി, താളവനത്തില് കാറ്റ് വീശുമ്പോള് ഉണ്ടാകുന്ന ശബ്ദംപോലെ.
ഏവം തേ പുരുഷവ്യാഘ്രാഃ പാണ്ഡവാ യുദ്ധനന്ദിനഃ । വ്യവസ്ഥിതാഃ പ്രതിവ്യൂഹ്യ തവ പുത്രസ്യ വാഹിനീമ്
അങ്ങനെ, യുദ്ധത്തിന് ആഗ്രഹമുള്ള പാണ്ഡവര് എന്ന പുരുഷസിംഹന്മാര് നിന്റെ മകന്റെ സൈന്യത്തെ നേരിട്ട് അണിനിരന്നു.
ഗ്രസന്ത ഇവ മഞ്ജാനോ യോധാനാം ഭരതര്ഷഭ । ദൃഷ്ട്വാഗ്രതോ ഭീമസേനം ഗദാപാണിമവസ്ഥിതമ്
ഭീമസേനന് മുന്നില് ഗദ കൈയില് പിടിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നത് കണ്ടപ്പോള്, പാണ്ഡവര് യോദ്ധാക്കളെ തിന്നുകയാണോ എന്നപോലെയാണ് തോന്നിയത്, ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനായവനേ.
സൂര്യോദയേ സഞ്ജയ കേ നു പൂര്വം യുയുത്സവോ ഹൃഷ്യമാണാ ഇവാസന്। മാമകാ വാ ഭീഷ്മനേത്രാഃ സമീപേ പാണ്ഡവാ വാ ഭീമനേത്രാസ്തദാനീമ്
സഞ്ജയ, സൂര്യോദയത്തില് യുദ്ധത്തിന് ഉത്സുകരായ യോദ്ധാക്കളില് ആദ്യം ആനന്ദിച്ചത് ആരായിരുന്നു? ഭീഷ്മന് നയിച്ച എന്റെ സൈന്യമായിരുന്നോ, ഭീമന് നയിച്ച പാണ്ഡവര് ആയിരുന്നോ?
കേഷാം ജഘന്യൌ സമസൂര്യൌ സവായൂ കേഷാം സേനാം ശ്വാപദാശ്ചാഭഷന്ത । കേഷാം യൂനാം മുഖവര്ണാഃ പ്രസന്നാഃ സര്വം ഹ്യേതദ്ബ്രൂഹി തത്ത്വം യഥാവത്
ആര്ക്കാണ് സൈന്യത്തിന്റെ പിന്ഭാഗം സൂര്യനും കാറ്റും നേരിട്ടു നിന്നത്? ആര്ക്കാണ് വന്യമൃഗങ്ങള് മുഴങ്ങി ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയത്? ആര്ക്കാണ് യൗവനത്തില് ഉള്ളവരുടെ മുഖം പ്രസന്നമായിരുന്നത്? ഇതെല്ലാം യഥാര്ത്ഥത്തില് പറയൂ.
ഉഭേ സേനേ തുല്യമിവോപയാതേ ഉഭേ വ്യൂഹേ ഹൃഷ്ടരൂപേ നരേന്ദ്ര। ഉഭേ ചിത്രേ വനരാജിപ്രകാശേ തഥൈവോഭേ നാഗരഥാശ്വപൂര്ണേ
രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും ഒരുപോലെ മുന്നേറി, രണ്ടു അണികളും ഭംഗിയായി അണിനിരന്നു, രാജാവേ; രണ്ടും വൃക്ഷവരികള് പോലെ മനോഹരമായി, ആനകളും രഥങ്ങളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു.
ഉഭേ സേനേ ബൃഹത്യൌ ഭീമരൂപേ തഥൈവോഭേ ഭാരത ദുര്വിഷഹ്യേ । തഥൈവോഭേ സ്വര്ഗജയായ സൃഷ്ടേ തഥൈവോഭേ സത്പുരുഷോപജുഷ്ടേ
രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും വിശാലവും ഭയങ്കരവുമായിരുന്നു, ഭാരതവംശജനായവനേ, രണ്ടും നേരിടാന് പ്രയാസമായവയായിരുന്നു; സ്വര്ഗം നേടാന് ഒരുങ്ങിയവയും, നല്ലവരാല് അനുഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു.
പശ്ചാന്മുഖാഃ കുരവോ ധാര്തരാഷ്ട്രാഃ സ്ഥിതാഃ പാര്ഥാഃ പ്രാങ്മുഖാ യോത്സ്യമാനാഃ । ദൈത്യേന്ദ്രസേനേവ ച കൌരവാണാം ദേവേന്ദ്രസേനേവ ച പാണ്ഡവാനാമ്
കൗരവര്ക്കും ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാര്ക്കും മുഖം പടിഞ്ഞാറോട്ടായിരുന്നു; യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായ പാണ്ഡവര് കിഴക്കോട്ടു നോക്കി നിന്നു. കൗരവസൈന്യം ദാനവരാജാവിന്റെ സൈന്യത്തെപ്പോലെയും, പാണ്ഡവസൈന്യം ദേവേന്ദ്രന്റെ സൈന്യത്തെപ്പോലെയും തോന്നി.
ശീതോ വായുഃ പൃഷ്ഠതഃ പാണ്ഡവാനാം ധാര്തരാഷ്ട്രാഞ്ശ്വാപദാ വ്യാഹരന്ത । ഗജേന്ദ്രാണാം മദഗന്ധാംശ്ച തീവ്രാ- ന്ന സേഹിരേ തവ പുത്രസ്യ നാഗാഃ
പാണ്ഡവര്ക്ക് പുറകില് തണുത്ത കാറ്റ് വീശി; ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരെ വന്യമൃഗങ്ങള് മുഴങ്ങി ഭീഷണിപ്പെടുത്തി. നിന്റെ മകന്റെ ആനകള്ക്ക്, പാണ്ഡവര് ആനകളുടെ ശക്തമായ മദഗന്ധം സഹിക്കാനായില്ല.
ദുര്യോധനോ ഹസ്തിനം പദ്മവര്ണം സുവര്ണകക്ഷം ജാലവന്തം പ്രഭിന്നമ് । സമാസ്ഥിതോ മധ്യഗതഃ കുരൂണാം സംസ്തൂയമാനോ ബന്ദിഭിര്മാഗധൈശ്ച
ദുര്യോധനന് താമ്രനിറമുള്ള, പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കവര്ച്ചയും ജാലകവുമുള്ള ആനപ്പുറത്ത് കയറി, കൗരവര് സൈന്യത്തിന്റെ നടുവില് നിന്നു. അവനെ ഭണ്ഡികളും മാഗധഗായകര് പ്രശംസിച്ചു.
ചന്ദ്രപ്രഭം ശ്വേതമഥാതപത്രം സൌവര്ണസ്രഗ്ഭ്രാജതി ചോത്തമാങ്ഗേ । തം സര്വതഃ ശകുനിഃ പാര്വതീയൈഃ സാര്ധം ഗാന്ധാരൈര്യാതി ഗാന്ധാരരാജഃ
ചന്ദ്രപ്രഭയുള്ള വെള്ളി കുടയും പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള ഹാരവും അവന്റെ തലക്ക് മുകളിലായി പ്രകാശിച്ചു; അവനെ ചുറ്റി പര്വതങ്ങളില് നിന്നുള്ള ഗന്ധാരസൈന്യത്തോടൊപ്പം ശകുനി, ഗന്ധാരരാജാവ്, മുന്നേറി.
ഭീഷ്മോഽഗ്രതഃ സര്വസൈന്യസ്യ വൃദ്ധഃ ശ്വേതച്ഛത്രഃ ശ്വേതധനുഃ സഖങ്ഗഃ । ശ്വേതോഷ്ണീഷഃ പാണ്ഡുരേണ ധ്വജേന ശ്വേതൈരശ്വൈഃ ശ്വേതശൈലപ്രകാശൈഃ
മുതിര്ന്ന ഭീഷ്മന് മുഴുവന് സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നില് നിന്നു; വെള്ളി കുട, വെള്ളി വില്ല്, വാള്, വെള്ളി തലയണ, വെള്ളി പതാക, വെള്ളി കുതിരകള് — എല്ലാം ഹിമപര്വതംപോലെ പ്രകാശിച്ചു.
തസ്യ സൈന്യേ ധാര്തരാഷ്ട്രാശ്ച സര്വേ ബാഹ്ലീകാനാമേകദേശഃ ശലശ്ച। യേ ചാമ്ബഷ്ഠാഃ ക്ഷത്രിയാ യേ ച സിന്ധോ- സ്തഥാ സൌവീരാഃ പഞ്ചനദാശ്ച ശൂരാഃ
അവന്റെ സൈന്യത്തില് എല്ലാ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരും, ഒരു ഭാഗം ബാഹ്ലീകര്, ശലനും, അംബഷ്ടക്ഷത്രിയരും, സിന്ധുക്കളും, സൗവീരരും, ധൈര്യശാലികളായ അഞ്ചുനദികളിലെ വീരന്മാരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
ശോണൈര്ഹയൈ രുക്മരഥോ മഹാത്മാ ദ്രോണോ ധനുഷ്പാണിരദീനസത്വഃ । ആപ്തോ ഗുരുഃ പ്രഥിതഃ സര്വരാജ്ഞാം പശ്ചാച്ചമൂമിന്ദ്ര ഇവാഭിയാതി
വെള്ളരശ്വങ്ങളോടുകൂടിയ പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള രഥത്തില് മഹാത്മാവായ ദ്രോണന് വില്ലും കൈവശം പിടിച്ച്, മനസ്സില് ഭയം ഇല്ലാതെ, എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും ഗുരുവായി മാന്യനായവനായി, സൈന്യത്തിന്റെ പുറകില് ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ മുന്നേറി.
വാര്ധക്ഷത്രിഃ സര്വസൈന്യസ്യ മധ്യേ ഭൂരിശ്രവാഃ പുരുമിത്രോ ജയശ്ച। സാല്വാ മത്സ്യാഃ കേകയാശ്ചേതി സര്വേ ഗജാനീകൈര്ഭ്രാതരോ യോത്സ്യമാനാഃ
മുഴുവന് സൈന്യത്തിന്റെ നടുവില് വാര്ദ്ധക്ഷത്രിയും, ഭൂരിശ്രവന്, പുരുമിത്രന്, ജയനും; സാല്വര്, മത്സ്യര്, കേകയര് എന്നിവരും, ആനപ്പടയോടുകൂടിയ സഹോദരന്മാരും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി നിന്നു.