സംപ്രയാതാന്കുരൂന്ദൃഷ്ട്വാ പാണ്ഡംവാനാം മഹാചമൂഃ। ഗങ്ഗേവ പൂര്ണാ സ്തിമിതാ സ്പന്ദമാനാ വ്യദൃശ്യത
കുരുക്കളുടെ സൈന്യം മുന്നോട്ട് വരുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, പാണ്ഡവരുടെ മഹാസൈന്യം നിറഞ്ഞു നിൽക്കുന്ന, ശാന്തവും ഒരുപോലെ ഉണർന്നും ഒഴുകുന്ന ഗംഗയെപ്പോലെ തോന്നി.
ഭീമസേനോഽഗ്രണീസ്തേഷാം ധൃഷ്ടദ്യുമ്നശ്ച വീര്യവാന് । നകുലഃ സഹദേവശ്ച ധൃഷ്ടകേതുശ്ച പാര്ഥിവഃ
അവരെ ഭീമസേനൻ മുന്നിൽ നിന്ന് നയിച്ചു. ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, നകുലൻ, സഹദേവൻ, രാജാവായ ധൃഷ്ടകേതു എന്നിവരും കൂടെയുണ്ടായിരുന്നു.
വിരാടശ്ച തതഃ പശ്ചാദ്രാജാഥാക്ഷൌഹിണീവൃതഃ । ഭ്രാതൃഭിഃ സഹ പുത്രൈശ്ച സോഽഭ്യരക്ഷത പൃഷ്ഠതഃ
അതിനുശേഷം, രാജാവായ വിരാടൻ തന്റെ സഹോദരന്മാരോടും പുത്രന്മാരോടും കൂടെ, തന്റെ അക്ഷൗഹിണി സൈന്യത്തോടെ പിൻവശം കാത്തു നിന്നു.
ചക്രരക്ഷൌ തു ഭീമസ്യ മാദ്രീപുത്രൌ മഹാദ്യുതീ। ദ്രൌപദേയാഃ സസൌഭദ്രാഃ പൃഷ്ഠഗോപാസ്തരസ്വിനഃ
മാദ്രിദേവിയുടെ പുത്രന്മാർ ഭീമന്റെ ഇരുവശവും കാത്തു നിന്നു. ദ്രൗപദിയുടെ പുത്രന്മാരും സൌഭദ്രനും ചേർന്ന് പിന്വശം വേഗത്തിൽ സംരക്ഷിച്ചു.
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നശ്ച പാഞ്ചാല്യസ്തേഷാം ഗോപ്താ മഹാരഥഃ । സഹിതഃ പൃതനാശൂരൈഃ രഥമുഖ്യൈഃ പ്രഭദ്രകൈഃ
ദ്രുപദന്റെ മകനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, മഹാശക്തിയുള്ള രഥിയൻ, അവിടെ സൈന്യത്തിന്റെ രക്ഷകനായി നിന്നു. ധൈര്യശാലികളായ യോദ്ധാക്കളും, രഥങ്ങളിൽ പ്രഭദ്രകന്മാരും ചേർന്ന് അവനെ അനുഗമിച്ചു.
ശിഖണ്ഡീ തു തതഃ പശ്ചാദര്ജുനേനാഭിരക്ഷിതഃ। യത്തോ ഭീഷ്മവിനാശായ പ്രയയൌ ഭരതര്ഷഭ
അർജുനന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ ശിഖണ്ഡി, ഭീഷ്മനെ നശിപ്പിക്കാനുള്ള ഉറച്ച മനസ്സോടെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനായവനേ.
പൃഷ്ഠതോഽപ്യര്ജുനസ്യാസീദ്യുയുധാനോ മഹാബലഃ । ചക്രരക്ഷൌ തു പാഞ്ചാല്യൌ യുധാമന്യൂത്തമോജസൌ
അർജുനന്റെ പുറകിൽ മഹാബലശാലിയായ യുയുദ്ധാനൻ നിന്നു. പാഞ്ചാലരായ യുദ്ധാമന്യുവും ഉത്തമോജസും അർജുനന്റെ രഥചക്രങ്ങൾ കാത്തു നിന്നു.
രാജാ തു മധ്യമാനീകേ കുന്തീപുത്രോ യുധിഷ്ഠിരഃ । ബൃഹദ്ഭീഃ കുഞ്ജരൈര്മത്തൈശ്ചലദ്ഭിരചലൈരിവ
സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ കുന്തിദേവിയുടെ മകനായ രാജാവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ, വലിയ ആനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, കയറുന്ന പർവതങ്ങൾപോലെ ഉരുണ്ടു മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
അക്ഷൌഹിണ്യാഥ പാഞ്ചാല്യോ യജ്ഞസേനോ മഹാമനാഃ । വിരാടമന്വയാത്പശ്ചാത്പാണ്ഡവാര്ഥം പരാക്രമീ
പിന്നീട് മഹാത്മാവായ പാഞ്ചാലൻ യജ്ഞസേനൻ തന്റെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം, ധൈര്യശാലിയായ വിരാടനെ പിന്തുടർന്ന്, പാണ്ഡവരുടെ വിജയത്തിനായി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
തേഷാമാദിത്യചന്ദ്രാഭാഃ കനകോത്തമഭൂഷണാഃ । നാനാചിഹ്നധരാ രാജന്രഥേഷ്വാസന്മഹാധ്വജാഃ
അവരിൽ, രാജാവേ, രഥങ്ങളിൽ സൂര്യനും ചന്ദ്രനുംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന, ഉത്തമമായ പൊന്നാൽ അലങ്കരിച്ച, വിവിധ ചിഹ്നങ്ങൾ ഉള്ള വലിയ പതാകകൾ ഉയർന്നിരുന്നു.
സമുത്സാര്യ തതഃ പശ്ചാദ്ധൃഷ്ടദ്യുമ്നോ മഹാരഥഃ । ഭ്രാതൃഭിഃ സഹപുത്രൈശ്ച സോഽഭ്യരക്ഷദ്യുധിഷ്ഠിരമ്
പിന്നീട് മഹാരഥിയായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ വഴിതുറന്ന്, സഹോദരന്മാരോടും പുത്രന്മാരോടും കൂടെ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ യുദ്ധത്തിൽ കാത്തു നിന്നു.
ത്വദീയാനാം പരേഷാം ച രഥേഷു വിപുലാന്ധ്വജാന്। അഭിഭൂയാര്ജുനസ്യൈകോ രഥേ തസ്ഥൌ മഹാകപിഃ
നിന്റെവരും ശത്രുക്കളുടെയും രഥങ്ങളിൽ വലിയ പതാകകൾ ഉയർന്നിരുന്നപ്പോൾ, അർജുനന്റെ രഥത്തിൽ മാത്രം മഹാകപിയുടെ ചിഹ്നം തിളങ്ങി നിന്നു.
പദാതാസ്ത്വഗ്രതോഽഗച്ഛന്നസിശക്ത്യൃഷ്ടിപാണയഃ। അനേകശതസാഹസ്രാ ഭീമസേനസ്യ രക്ഷിണഃ
ഭീമസേനനെ കാക്കാൻ, ആയിരക്കണക്കിന് പടയാളികൾ കത്തികളും കുന്തങ്ങളും അസ്ത്രങ്ങളും കൈവശം വച്ച് മുന്നോട്ട് നടന്നു.
വാരണാ ദശസാഹസ്രാഃ പ്രഭിന്നകരടാമുഖാഃ । ശൂരാ ഹേമമയൈര്ജാലൈര്ദീപ്യമാനാ ഇവാചലാഃ
പത്ത് ആയിരം ആനകൾ, പൊട്ടിയ വായുകളും വീര്യവും പൊന്നാൽ ചുറ്റിയ വലകളും കൊണ്ട്, ജ്വലിക്കുന്ന പർവതങ്ങൾപോലെ നിലകൊണ്ടു.
ക്ഷരന്ത ഇവ ജീമൂതാ മഹാര്ഹാഃ പദ്മഗന്ധിനഃ। രാജാനമന്വയുഃ യശ്ചാജ്ജീമൂതാ ഇവ വാര്ഷികാഃ
പത്മസുരഭിയുള്ള മഹാമൂല്യമായ ആനകൾ, മഴക്കാലത്തെ മേഘങ്ങൾപോലെ ഒഴുകി, രാജാവിനെ പിന്തുടർന്നു.
ഭീമസേനോ ഗദാം ഭീമാം പ്രകര്ഷന്പരിഘോപമാമ്। പ്രചകര്ഷ മഹാസൈന്യം ദുരാധര്ഷോ മഹാമനാഃ
ഭീമസേനൻ, ഭയങ്കരമായ ഇരുമ്പ് ദണ്ഡംപോലെയുള്ള വലിയ ഗദ കൈവശം വച്ച്, അതിവിശാലമായ സൈന്യത്തെ മുന്നോട്ട് നയിച്ചു.
തമര്കമിവ ദുഷ്പ്രേക്ഷ്യം തപന്തമിവ വാഹിനീമ് । ന ശേകുഃ സര്വയോധാസ്തേ പ്രതിവീക്ഷിതുമന്തികേ
സൂര്യനെപ്പോലെ നേരിട്ട് നോക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ഭീമസേനൻ സൈന്യത്തെ ചൂടുപോലെ ദഹിപ്പിച്ചപ്പോൾ, അടുത്ത് നിന്ന് ആരും അവനെ നേരിട്ട് കാണാൻ ധൈര്യപ്പെട്ടുില്ല.
വജ്രോ നാമൈഷ സ വ്യൂഹോ നിര്ഭയഃ സര്വതോമുഖഃ। ചാപവിദ്യുദ്ധ്വജോ ഘോരോ ഗുപ്തോ ഗാണ്ഡീവധന്വനാ
ഈ വ്യൂഹം 'വജ്രം' എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്. എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ഭയമില്ലാതെ നേരിടാൻ കഴിയുന്ന, വൈദ്യുതിപോലുള്ള പതാകയുള്ള, ഭയങ്കരമായ, ഗാണ്ഡീവം വഹിക്കുന്നവനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന വ്യൂഹം.
യം പ്രതിവ്യൂഹയ് തിഷ്ഠന്തി പാണ്ഡവാസ്തവ വാഹിനീമ് । അജേയോ മാനുഷേ ലോകേ പാണ്ഡവൈരഭിരക്ഷിതഃ
നിന്റെ സൈന്യമായാലും പാണ്ഡവരുടെ സൈന്യമായാലും, ഈ വ്യൂഹം നേരിടുമ്പോൾ, മനുഷ്യലോകത്ത് അതിനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല, കാരണം പാണ്ഡവർ അതിനെ കാത്തു നിൽക്കുന്നു.
സംധ്യാം തിഷ്ഠത്സു സൈന്യേഷു സൂര്യസ്യോദയനം പ്രതി। പ്രവവൌ പൃഷ്ഠതോ വായുര്നിരഭ്രേ സ്തനയിത്നുമാന്
സൈന്യങ്ങൾ സന്ധ്യാസമയത്ത് സൂര്യോദയത്തേക്ക് മുഖം തിരിച്ച് നിൽക്കുമ്പോൾ, ആകാശം വെടിപ്പായിരിക്കേ, പുറകിൽ നിന്ന് ഇടിമുഴക്കമുള്ള കാറ്റ് വീശി.
വിഷ്വഗ്വാതാശ്ച വിവവുര്നീചൈഃ ശര്കരകര്ഷിണഃ । രജശ്ചോദ്ധൂയത മഹത്തമ ആച്ഛാദയഞ്ജഗത്
എല്ലാ ദിശകളിലും കാറ്റുകൾ താഴ്ന്ന് വീശി, ചെറുകല്ലുകൾ കൊണ്ടുപോയി, വലിയ പൊടി ഉയർന്നു, ലോകം ഇരുണ്ടുപോയി.
പപാത മഹതീ ചോല്കാ പ്രാങ്ഭുഖീ ഭരതര്ഷഭ । ഉദ്യന്തം സൂര്യമാഹത്യ വ്യശീര്യത മഹാസ്വനാ
പূവേയ്ക്ക് തീപിടിച്ച ഒരു വലിയ ഉല്ക, ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനേ, ഉദയിക്കുന്ന സൂര്യനെ തട്ടി, വലിയ ശബ്ദത്തോടെ തകർന്നു വീണു.
അഥ സംനഹ്യമാനേഷു സൈന്യേഷു ഭരതര്ഷഭ । നിഷ്പ്രഭോഽഭ്യുദ്യയൌ സൂര്യഃ സഘോഷം ഭൂശ്ചചാല ച
അപ്പോള് സൈന്യങ്ങള് അണിനിരക്കുന്ന സമയത്ത്, ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനായവനേ, സൂര്യന് പ്രകാശം കുറഞ്ഞ് ഉദിച്ചു, ഭൂമി വലിയ ശബ്ദത്തോടെ നടുങ്ങി.
വ്യശീര്യത സനാദാ ച ഭൂസ്തദാ ഭരതര്ഷഭ । നിര്ഘാതാ ബഹവോ രാജന്ദിക്ഷു സര്വാസു ചാഭവന് । പ്രാദുരാസീദ്രജസ്തീവ്രം ന പ്രാജ്ഞായത കിംചന
അന്നത്തെ ഭൂമി മുഴുവന് വലിയ ശബ്ദത്തോടെ പിളര്ന്നു; എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ഇടിമുഴങ്ങലുകള് കേട്ടു, കനത്ത പൊടി ഉയർന്നു, ഒന്നും വ്യക്തമായി കാണാനാവാതെ പോയി.
ധ്വജാനാം ധൂയമാനാനാം സഹസാ മാതരിശ്വനാ । കിങ്കിണീജാലബദ്ധാനാം കാഞ്ചനസ്രഗ്വരാമ്ബരൈഃ
പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള ഹാരങ്ങളും മനോഹരമായ വസ്ത്രങ്ങളും അണിഞ്ഞ പതാകകള് പെട്ടെന്ന് കാറ്റില് കുലുങ്ങി, അതിലുണ്ടായ മണിച്ചിങ്ങികള് മുഴങ്ങിത്തുടങ്ങി.
മഹതാം സപതാകാനാമാദിത്യസമതേജസാമ് । സര്വം ഝണഝണീഭൂതമാസീത്താലവനേഷ്വിവ
സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശമുള്ള വലിയ പതാകകള് എല്ലാം ഒരുമിച്ച് മണിച്ചിങ്ങി മുഴങ്ങുന്ന ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കി, താളവനത്തില് കാറ്റ് വീശുമ്പോള് ഉണ്ടാകുന്ന ശബ്ദംപോലെ.
ഏവം തേ പുരുഷവ്യാഘ്രാഃ പാണ്ഡവാ യുദ്ധനന്ദിനഃ । വ്യവസ്ഥിതാഃ പ്രതിവ്യൂഹ്യ തവ പുത്രസ്യ വാഹിനീമ്
അങ്ങനെ, യുദ്ധത്തിന് ആഗ്രഹമുള്ള പാണ്ഡവര് എന്ന പുരുഷസിംഹന്മാര് നിന്റെ മകന്റെ സൈന്യത്തെ നേരിട്ട് അണിനിരന്നു.
ഗ്രസന്ത ഇവ മഞ്ജാനോ യോധാനാം ഭരതര്ഷഭ । ദൃഷ്ട്വാഗ്രതോ ഭീമസേനം ഗദാപാണിമവസ്ഥിതമ്
ഭീമസേനന് മുന്നില് ഗദ കൈയില് പിടിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നത് കണ്ടപ്പോള്, പാണ്ഡവര് യോദ്ധാക്കളെ തിന്നുകയാണോ എന്നപോലെയാണ് തോന്നിയത്, ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനായവനേ.
സൂര്യോദയേ സഞ്ജയ കേ നു പൂര്വം യുയുത്സവോ ഹൃഷ്യമാണാ ഇവാസന്। മാമകാ വാ ഭീഷ്മനേത്രാഃ സമീപേ പാണ്ഡവാ വാ ഭീമനേത്രാസ്തദാനീമ്
സഞ്ജയ, സൂര്യോദയത്തില് യുദ്ധത്തിന് ഉത്സുകരായ യോദ്ധാക്കളില് ആദ്യം ആനന്ദിച്ചത് ആരായിരുന്നു? ഭീഷ്മന് നയിച്ച എന്റെ സൈന്യമായിരുന്നോ, ഭീമന് നയിച്ച പാണ്ഡവര് ആയിരുന്നോ?
കേഷാം ജഘന്യൌ സമസൂര്യൌ സവായൂ കേഷാം സേനാം ശ്വാപദാശ്ചാഭഷന്ത । കേഷാം യൂനാം മുഖവര്ണാഃ പ്രസന്നാഃ സര്വം ഹ്യേതദ്ബ്രൂഹി തത്ത്വം യഥാവത്
ആര്ക്കാണ് സൈന്യത്തിന്റെ പിന്ഭാഗം സൂര്യനും കാറ്റും നേരിട്ടു നിന്നത്? ആര്ക്കാണ് വന്യമൃഗങ്ങള് മുഴങ്ങി ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയത്? ആര്ക്കാണ് യൗവനത്തില് ഉള്ളവരുടെ മുഖം പ്രസന്നമായിരുന്നത്? ഇതെല്ലാം യഥാര്ത്ഥത്തില് പറയൂ.