ധ്വജാ ബഹുവിധാകാരാസ്താവകാനാം നരാധിപ । കാഞ്ചനാങ്ഗദിനോ രേജുര്ജ്വലിതാ ഇവ പാവകാഃ
നിന്റെ സൈനികരുടെ പലവിധ രൂപത്തിലുള്ള പതാകകളും പൊന്നിൻ കങ്കണങ്ങൾ ധരിച്ച് തീപോലും പ്രകാശിച്ചു.
സ്വേഷാം ചൈവ പരേഷാം ച സമദൃശ്യന്ത ഭാരത। മഹേന്ദ്രകേതവഃ ശുഭ്രാ മഹേന്ദ്രസദനേഷ്വിവ
സ്വന്തം സൈന്യത്തിലും ശത്രുസൈന്യത്തിലും, ഭാരതാ, ഇന്ദ്രന്റെ ആലയത്തിലെപ്പോലെ മനോഹരമായ പതാകകൾ തെളിഞ്ഞു നിന്നു.
കാഞ്ചനൈഃ കവചൈര്വീരാ ജ്വലനാര്കസമപ്രഭൈഃ। സന്നദ്ധാഃ സമദൃശ്യന്ത ജ്വലനാര്കസമപ്രഭാഃ
പൊന്നിൻ കവചം ധരിച്ച വീരന്മാർ അഗ്നിയും സൂര്യനും പോലെയുള്ള പ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങി നിന്നു.
കുരുയോധവരാ രാജന്വിചിത്രായുധകാര്മുകാഃ । ഉദ്യതൈരായുഥൈശ്ചിത്രൈസ്തലബദ്ധാഃ പതാകിനഃ
രാജാവേ, കുരുവംശത്തിലെ പ്രധാന യോദ്ധാക്കൾ വ്യത്യസ്ത ആയുധങ്ങളും വില്ലുകളും ഉയർത്തി, കൈകളിൽ പതാകയും ചുമലിൽ കാവലും ധരിച്ച് നിന്നു.
ഋഷഭാക്ഷാ മഹേഷ്വാസാശ്ചമൂമുഖഗതാ ബഭുഃ । പൃഷ്ഠഗോപാസ്തു ഭീഷ്മസ്യ പുത്രാസ്തവ നരാധിപ । ദുഃശാസനോ ദുര്വിഷഹോ ദുര്മുഖോ ദുഃസഹസ്തഥാ
കാളപോലുള്ള കണ്ണുകളും ശക്തമായ വില്ലുകളും ഉള്ളവർ സൈന്യത്തിന്റെ മുൻവശത്ത് നിന്നു; ഭീഷ്മന്റെ പിന്നിൽ നിന്റെ മക്കളായ ദുഃശാസനൻ, ദുര്വിഷഹൻ, ദുര്മുഖൻ, ദുഃസഹൻ എന്നിവരും നിന്നു.
വിവിംശതിശ്ചിത്രസേനോ വികര്ണശ്ച മഹാരഥഃ । സത്യവ്രതഃ പുരുമിത്രോ ജയോ ഭൂരിശ്രവാഃ ശലഃ
വിവിംശതി, ചിത്രസേനൻ, മഹാരഥിയായ വികർണൻ, സത്യവ്രതൻ, പുരുമിത്രൻ, ജയൻ, ഭൂരിശ്രവാസ്, ശലൻ എന്നിവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
രഥാ വിംശതിസാഹസ്രാസ്തഥൈഷാമനുയായിനഃ। അഭീഷാഹാഃ ശൂരസേനാഃ ശിബയോഽഥ വസാതയഃ
അവരെ പിന്തുടർന്ന് ഇരുപതിനായിരം രഥങ്ങൾ, ഭയമില്ലാത്ത വീരന്മാരായ ശൂരസേനന്മാർ, ശിബികൾ, വസാതന്മാർ എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
ശാല്വാ മത്സ്യാസ്തഥാമ്ബഷ്ഠാസ്ത്രൈഗര്താഃ കേകയാസ്തഥാ। സൌവീരാഃ കൈതവാഃ പ്രാച്യാഃ പ്രതീച്യേദീച്യവാസിനഃ
ശാൽവന്മാർ, മത്സ്യന്മാർ, അംബഷ്ടന്മാർ, ത്രൈഗർത്തന്മാർ, കേകയന്മാർ, സൗവീരന്മാർ, കൈതവന്മാർ, കിഴക്കൻ, പടിഞ്ഞാറൻ, വടക്കൻ ദേശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ദ്വാദശൈതേ ജനപദാഃ സര്വേ ശൂരാസ്തനുത്യജഃ । മഹതാ രഥവംശേന തേ രരക്ഷുഃ പിതാമഹമ്
ഈ പന്ത്രണ്ടു ജനപദങ്ങളിലെ വീരരും ധൈര്യശാലികളും വലിയ രഥവംശത്തോടുകൂടി പിതാമഹനെ കാത്തു നിന്നു.
അനീകം ദശസാഹസ്രം കുഞ്ജരാണാം തരസ്വിനാമ് । മാഗധോ യത്ര നൃപതിസ്തദ്രഥാനീകമന്വയാത്
പത്തു ആയിരം വേഗമേറിയ ആനകളടങ്ങിയ സൈന്യത്തെ, മാഗധരാജാവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ, രഥസേനയെ പിന്തുടർന്നു.
രഥാനാം ചക്രരക്ഷാശ്ച പാദരക്ഷാശ്ച ദന്തിനാമ്। അഭവന്വാഹിനീമധ്യേ ശതാനാമയുതാനി ഷട്
രഥങ്ങളുടെ ചക്രരക്ഷകരും ആനകളുടെ കാല്പടയാളികളും സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ ആറുലക്ഷം എണ്ണം ഉണ്ടായിരുന്നു.
പാദാതാശ്ചാഗ്രതോ ഗച്ഛന്ധനുശ്ചര്മാസിപാണയഃ । അനേകശതസാഹസ്രാ നഖരപ്രാസയോധിനഃ
വില്ലും കാവലും വാളും കൈവശമാക്കി അനേകം ആയിരക്കണക്കിന് pěടാളികൾ മുന്നിൽ നടന്നു; നഖവും കുന്തവും ഉപയോഗിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്തവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
അക്ഷൌഹിണ്യോ ദശൈകാ ച തവ പുത്രസ്യ ഭാരത। അദൃശ്യത മഹാരാജ ഗങ്ഗേവ യമുനാന്തരാ
ഭാരതാ, നിന്റെ മകന്റെ പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണി സൈന്യങ്ങൾ രാജാവേ, ഗംഗയെക്കാൾ യമുന ഇടയിൽ നിന്നതുപോലെ ദൃശ്യമായിരുന്നു.
അര്ക്ഷാംഹിണീം ദശൈകാം ച വ്യൂഢാം ദൃഷ്ട്വാ യുധിഷ്ഠിരഃ। കഥമല്പേന സൈന്യേന പ്രത്യവ്യൂഹത പാണ്ഡവഃ
പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണി സൈന്യങ്ങൾ നിരത്തി കണ്ട്, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ആ ചെറിയ സൈന്യത്തോടെ എങ്ങനെ പ്രതിരോധിക്കാമെന്ന് ആശ്ചര്യപ്പെട്ടു.
യോ വേദ മാനുഷം വ്യൂഹം ദൈവം ഗാന്ധര്വമാസുരമ് । കഥം ഭീഷ്മം സ കൌന്തേയഃ പ്രത്യയൂഹത സഞ്ജയ
മാനുഷ, ദൈവ, ഗന്ധർവ, അസുര വ്യൂഹങ്ങൾ അറിയുന്ന ആ കുന്തിപുത്രൻ, ഭീഷ്മനെ എങ്ങനെ പ്രതിരോധിച്ചു, സഞ്ജയാ?
ധാര്തരാഷ്ട്രാണ്യനീകാനി ദൃഷ്ട്വാ വ്യൂഢാനി പാണ്ഡവഃ। അഭ്യഭാഷത ധര്മാത്മാ ധര്മരാജോ ധനഞ്ജയമ്
ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ സൈന്യങ്ങൾ നിരത്തി കണ്ട്, ധർമ്മാത്മാവും ധർമ്മരാജാവുമായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ധനഞ്ജയനോട് പറഞ്ഞു.
മഹര്ഷേര്വചനാത്താത വേദയന്തി ബൃഹസ്പതേഃ । സംഹതാന്യോധയേദല്പാന്കാമം വിസ്താരയേദ്ബഹൂന്
പ്രിയനായവാ, മഹർഷി ബൃഹസ്പതിയുടെ ഉപദേശം അനുസരിച്ച്, നമ്മുടെ സൈന്യങ്ങളെ ഒന്നിച്ചു ചേർത്ത് കുറച്ച് ശത്രുക്കളെ ആക്രമിക്കണം. ആവശ്യമെങ്കിൽ, കൂടുതൽ പടയാളികൾക്കെതിരെ വ്യാപിപ്പിച്ചും പോരാടാം.
സൂചീമുഖമനീകം സ്യാദല്പാനാം ബഹുഭിഃ സഹ। അസ്മാകം ച തഥാ സൈന്യമല്പീയഃ സുതരാം പരൈഃ
കുറച്ച് പടയാളികൾക്ക് എതിരായി പോരാടുമ്പോൾ, അവരുടെ നിരം സൂചിമുനയുപോലെയായിരിക്കണം. നമ്മുടെ സൈന്യം ചെറുതായിരിക്കുമ്പോഴും, വലിയ ശത്രുസൈന്യത്തിനെതിരെ അങ്ങനെ തന്നെ നിരത്തണം.
ഏതദ്വചനമാജ്ഞായ മഹര്ഷേര്വ്യൂഹ പാണ്ഡവ । ഏതച്ഛ്രുത്വാ ധര്മരാജം പ്രത്യഭാഷത പാണ്ഡവഃ
മഹർഷിയുടെ ഈ ഉപദേശം കേട്ടു, പാണ്ഡവാ, നീ സൈന്യത്തെ അങ്ങനെ നിരത്തി. ഇത് കേട്ട ധർമ്മരാജൻ പാണ്ഡവനോട് പറഞ്ഞു.
ഏഷ വ്യൂഹാമി തേ വ്യൂഹം രാജസത്തമ ദുര്ജയമ്। അചലം നാമ വജ്രാഖ്യം വിഹിതം വജ്രപാണിനാ
രാജാവേ, ഞാൻ നിനക്കായി ജയിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരു വ്യൂഹം നിരത്താം. അതാണ് അചലവും വജ്രം എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെടുന്ന വ്യൂഹം, വജ്രം കൈവശമുള്ളവൻ നിർമിച്ചത്.
യഃ സ വാത ഇവോദ്ഭൂതഃ സമരേ ദുഃസഹഃ പരൈഃ। സ നഃ പുരോ യോത്സയതേ വൈ ഭീമഃ പ്രഹരതാം വരഃ
ഈ വ്യൂഹം കാറ്റുപോലെ ഉയർന്ന്, യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കൾക്ക് സഹിക്കാൻ കഴിയാത്തതാകുന്നു. അതിന്റെ മുൻവശത്ത് ഭീമൻ, ഏറ്റവും പ്രബലനായ യോദ്ധാവ്, നമുക്കായി പോരാടും.
തേജാംസി രിപുസൈന്യാനാം മൃദ്ഗന്പുരുഷസത്തമഃ। അഗ്നേഽഗ്രണീര്യോത്സ്യതി നോ യുദ്ധോപായവിചക്ഷണഃ
ശത്രുസൈന്യത്തിന്റെ ശക്തിയെ തകർക്കുന്ന ഭീമൻ, അഗ്നിപോലെ മുന്നിൽ നിന്ന് നമുക്കായി യുദ്ധം നടത്തും. യുദ്ധനൈപുണ്യത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനാണ് അവൻ.
യം ദൃഷ്ട്വാ കുരവഃ സര്വേ ദുര്യോധനപുരോഗമാഃ। നിവര്തിഷ്യന്തി സംത്രസ്താഃ സിംഹം ക്ഷുദ്രമൃഗാ യഥാ
അവനെ കണ്ടാൽ, ദുര്യോധനനും മറ്റു കുരുക്കളും എല്ലാവരും ഭയന്ന് പിൻവാങ്ങും. ചെറുമൃഗങ്ങൾ സിംഹത്തെ കണ്ടു ഓടുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
തം സര്വേ സംശ്രയിഷ്യാമഃ പ്രാകാരമകുതോഭയാഃ । ഭീമം പ്രഹരതാം ശ്രേഷ്ഠം ദേവാരാജമിവാമരാഃ
നാം എല്ലാവരും ഭീമനെ ആശ്രയിക്കും, ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ലാത്ത ഒരു കോട്ടപോലെയാണ് അവൻ. യുദ്ധശൂരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭീമനെ ദേവന്മാർ അവരുടെ രാജാവിനെ ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ നാം ആശ്രയിക്കും.
ന ഹി സോഽസ്തി പുമാഁല്ലോകേ യഃ സംക്രുദ്ധം വൃകോദരമ്। ദ്രഷ്ടുമത്യുഗ്രകര്മാണം വിഷഹേത നരര്ഷഭമ്
ലോകത്ത് ആരും ഇല്ല, ക്രുദ്ധനായ വൃക്കോദരനെ, അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ പ്രവർത്തികളിൽ ഏർപ്പെടുന്ന ഈ പുരുഷസിംഹത്തെ, നേരിടാൻ കഴിയുന്നവൻ.
ഭീമസേനോ ഗദാം ബിഭ്രദ്വജ്രസാരമയീം ദൃഢാമ് । ചരന്വേഗേന മഹതാ സമുദ്രമപി ശോഷയേത്
ഭീമസേനൻ തന്റെ ദൃഢമായ വജ്രംപോലെയുള്ള ഗദ കൈവശം വെച്ച്, അതിവേഗത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചാൽ സമുദ്രം പോലും ഉണക്കാൻ കഴിയും.
ഭീമസേനം തദാ രാജന്ദര്ശയസ്വ മഹാബലമ് । കേകയാ ധൃഷ്ടകേതുശ്ച ചേകിതാനശ്ച വീര്യവാന്
രാജാവേ, അവിടെ ഭീമസേനന്റെ മഹാശക്തി കാണിക്കണം. കൂടെ കേകയൻ, ധൃഷ്ടകേതു, വീരനായ ചേകിതാനനും ഉണ്ടാകണം.
ഏതേ ഗച്ഛന്തു സാമാത്യാഃ പ്രകര്ഷന്തോ ജനാധിപ । ധൃതരാഷ്ട്രസ്യ ദായാദാനിതി ബീഭത്സുരബ്രവീത്
ഈ രാജാക്കന്മാർ അവരുടെ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം മുന്നോട്ട് പോവട്ടെ, ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ പുത്രന്മാരെ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്ക് ആകർഷിക്കട്ടെ — ഇങ്ങനെ ബീഭത്സു പറഞ്ഞു.
ബ്രുവാണം തു തഥാ പാര്ഥം സര്വസൈന്യാനി ഭാരത । അപൂജയംസ്തദാ വാഗ്ഭിരനുകൂലാഭിരാഹവേ
പാർഥൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഭാരതാ, എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും യുദ്ധത്തിനനുസരിച്ചുള്ള പ്രശംസാപദങ്ങൾ കൊണ്ട് അവനെ ആദരിച്ചു.
ഏവമുക്ത്വാ മഹാബാഹുസ്തഥാ ചക്രേ ധനഞ്ജയഃ। വ്യൂഹ്യ താനി ബലാന്യാശു പ്രയയൌ ഫല്ഗുനസ്തഥാ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, മഹാബാഹുവായ ധനഞ്ജയൻ സൈന്യങ്ങളെ അങ്ങനെ നിരത്തി, ഉടൻ ഫൽഗുനനും അതുപോലെ മുന്നോട്ട് പോയി.