ശങ്ഖദുന്ദുഭിഘോഷൈശ്ച സിംഹനാദൈശ്ച ഭാരത। ഹയഹേഷിതനാദൈശ്ച രഥനേമിസ്വനൈസ്തഥാ
ശംഖങ്ങളുടെ, മൃദംഗങ്ങളുടെ മുഴക്കം, സിംഹത്തിന്റെ ഗർജ്ജനപോലുള്ള വിളികൾ, കുതിരകളുടെ കണ്മരച്ചിൽ, രഥചക്രങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനം എന്നിവയും കേട്ടു.
ഗാജാനാം ബൃഹതാം ചൈവ യോധാനാം ചാപി ഗര്ജതാമ്। ക്ഷ്വേലിതാസ്ഫോടിതോത്ക്രുഷ്ടൈസ്തുമുലം സര്വതോഽഭവത്
വലിയ ആനകളുടെ കൂവലും, യോദ്ധാക്കളുടെ ഗർജ്ജനവും, കയ്യടികൾ, ഉച്ചത്തിൽ വിളികൾ എന്നിവകൊണ്ട് ചുറ്റും വലിയ ശബ്ദം നിറഞ്ഞു.
ഉദതിഷ്ഠന്മഹാരാജ സര്വം യുക്തമശേഷതഃ । സൂര്യോദയേ മഹത്സൈന്യം കുരുപാണ്ഡവസേനയോഃ
മഹാരാജാവേ, സൂര്യോദയത്തിൽ, കൌരവരും പാണ്ഡവരും ഇരുവിഭാഗങ്ങളിലുമുള്ള വലിയ സൈന്യങ്ങൾ പൂർണ്ണമായും ഒരുക്കത്തോടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
രാജേന്ദ്ര തവ പുത്രാണാം പാണ്ഡവാനാം തഥൈവ ച। ദുഷ്പ്രധൃഷ്യാണി ചാസ്ത്രാണി സശസ്രകവചാനി ച
രാജാവേ, നിന്റെ മക്കളും പാണ്ഡവരും ശക്തമായ ആയുധങ്ങളും കാവചങ്ങളും ധരിച്ച്, ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവരായി ദൃശ്യമായി.
തതഃ പ്രകാശേ സൈന്യാനി സമദൃശ്യന്ത ഭാരത। ത്വദീയാനാം പരേഷാം ച ശസ്ത്രവന്തി മഹാന്തി ച
അപ്പോൾ വെളിച്ചത്തിൽ, നിന്റെ സൈന്യവും ശത്രുസൈന്യവും ആയുധങ്ങൾ കൊണ്ട് തിളങ്ങുന്നവയായി വ്യക്തമായി കാണപ്പെട്ടു.
തത്ര നാഗാ രഥാശ്ചൈവ ജാമ്ബൂനദപരിഷ്കൃതാഃ। വിഭ്രാജമാനാ ദൃശ്യന്തേ മേഘാ ഇവ സവിദ്യുതഃ
അവിടെ പൊന്നാൽ അലങ്കരിച്ച ആനകളും രഥങ്ങളും മിന്നുന്ന മേഘങ്ങൾക്കു ഇടയിൽ മിന്നലുപോലെ ദൃശ്യമായി.
രഥാനീകാന്യദൃശ്യന്ത നഗരാണീവ ഭൂരിശഃ । അതീവ ശുശുഭേ തത്ര പിതാ തേ പൂര്ണചന്ദ്രവത്
രഥസേനകൾ വലിയ നഗരങ്ങൾപോലെ ദൃശ്യമായിരുന്നു; അവിടെ നിന്റെ അച്ഛൻ പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെ അതിയായി തിളങ്ങി.
ധനുര്ഭിര്ഋഷ്ടിഭിഃ ഖങ്ഗൈര്ഗദാഭിഃ ശക്തിതോമരൈഃ । യോധാഃ പ്രഹരണൈഃ ശുഭ്രൈസ്തേഷ്വനീകേഷ്വവസ്ഥിതാഃ
വില്ലുകൾ, കുന്തങ്ങൾ, വാളുകൾ, ഗദകൾ, ശൂലങ്ങൾ, തുരങ്കങ്ങൾ എന്നിവയുമായി യോദ്ധാക്കൾ ആ സേനകളിൽ തിളങ്ങുന്ന ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ച് നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
ഗജാഃ പദാതാ രഥിനസ്തുരഗാശ്ച വിശാംപതേ । വ്യതിഷ്ഠന്വാഗുരാകാരാഃ ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ
ആനകൾ, കാൽസേന, രഥസാരഥികൾ, കുതിരസേന—രാജാധിരാജാവേ—നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും വലപോലെ നിരന്നു.
ധ്വജാ ബഹുവിധാകാരാ വ്യദൃശ്യന്ത സമുച്ഛ്രിതാഃ। സ്വേഷാം ചൈവ പരേഷാം ച ദ്യുതിമന്തഃ സഹസ്രശഃ
വിവിധ ആകൃതിയിലുള്ള പതാകകൾ ഉയർത്തി, നിന്റെവയും ശത്രുവിന്റെയും ആയിരക്കണക്കിന് തിളങ്ങി.
കാഞ്ചനാ മണിചിത്രാങ്ഗാ ജ്വലന്ത ഇവ പാവകാഃ। അര്ചിഷ്മന്തോ വ്യരോചന്ത ഗജാരോഹാഃ സഹസ്രശഃ
പൊന്നും രത്നങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച്, അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ച്, ആനപ്പുറത്തിരുന്നവരായിരങ്ങൾ അഗ്നിക്കിരികൾപോലെ തിളങ്ങി.
മഹേന്ദ്രകേതവഃ ശുഭ്രാ മഹേന്ദ്രസദനേഷ്വിവ। സന്നദ്ധാസ്തേ പ്രവീരാശ്ച ദദൃശുര്യുദ്ധകാങ്ക്ഷിണഃ
ഇന്ദ്രന്റെ വെള്ള പതാകകൾ, ഇന്ദ്രന്റെ ഭവനത്തിൽപോലെ, പൂർണ്ണമായ കാവചം ധരിച്ച ധീരന്മാർ യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ച് അവിടെ ദൃശ്യമായി.
ഉദ്യതൈരായുധൈശ്ചിത്രാസ്തലബദ്ധാഃ കലാപിനഃ । ഋഷഭാക്ഷാ മനുഷ്യേന്ദ്രാശ്ചമൂമുഖഗതാ ബഭുഃ
ഉയർത്തിയ ആയുധങ്ങളുമായി, നിറമുള്ള പെട്ടികളാൽ അലങ്കരിച്ച അമ്പച്ചില്ലുകൾ ധരിച്ച്, കാളയുടെ കണ്ണുപോലുള്ള വീരന്മാർ സേനയുടെ മുന്നിൽ നിന്നു.
ശകുനിഃ സൌബലഃ ശല്യ ആവന്ത്യോഽഥ ജയദ്രഥഃ । വിന്ദാനുവിന്ദൌ കൈകേയാഃ കാമ്ഭോജശ്ച സുദക്ഷിണഃ
സുബലപുത്രനായ ശകുനി, ശല്യൻ, ആവന്ത്യരാജാവായ ജയദ്രഥൻ, കൈകേയരാജാക്കന്മാരായ വിന്ദനും അനുവിന്ദനും, കാംഭോജരാജാവായ സുദക്ഷിണനും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ശ്രുതായുധശ്ച കാലിങ്ഗോ ജയത്സേനശ്ച പാര്ഥിവഃ । ബൃഹദ്ബലശ്ച കൌശല്യഃ കൃതവര്മാ ച സാത്വതഃ
ശ്രുതായുധൻ എന്ന കാലിംഗ രാജാവും, ജയത്സേനൻ എന്ന രാജാവും, കോശല ദേശത്തിലെ ബൃഹദ്ബലനും, സാത്വത വംശത്തിൽ പെട്ട കൃതവർമാനും—
ദശൈതേ പുരുഷവ്യാഘ്രാഃ ശൂരാഃ പരിഘബാഹവഃ । അക്ഷൌഹിണീനാം പതയോ യജ്വാനോ ഭൂരിദക്ഷിണാഃ
ഇവരും മറ്റും പത്ത് പേരാണ്, പുരുഷസിംഹന്മാർ, ധൈര്യശാലികൾ, ഇരുമ്പ് പോലെയുള്ള ഭുജങ്ങൾ ഉള്ളവർ, വലിയ സൈന്യങ്ങളുടെ അദ്ധിപന്മാർ, യാഗങ്ങൾ ചെയ്തവർ, ദാനത്തിൽ ഉദാരന്മാർ.
ഏതേ ചാന്യേ ച ബഹവോ ദുര്യോധനവശാനുഗാഃ । രാജാനോ രാജപുത്രാശ്ച നീതിമന്തോ മഹാരഥാഃ
ഇവരോടൊപ്പം, ദുര്യോധനന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്ന അനേകം രാജാക്കന്മാരും രാജകുമാരന്മാരും, ബുദ്ധിമാന്മാരും മഹാരഥികളും, അവിടെയുണ്ട്.
സന്നദ്ധാഃ സമദൃശ്യന സ്വേഷ്വനീകേഷ്വവസ്ഥിതാഃ । ബദ്ധകൃഷ്ണാജിനാഃ സര്വേ ബലിനോ യുദ്ധശാലിനഃ
അവരൊക്കെയും കാവചം ധരിച്ച്, തുല്യശക്തിയോടെ, തങ്ങളുടെ തങ്ങളായ നിരകളിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു; എല്ലാവരും കറുത്ത കൃഷ്ണമൃഗത്വക്ക് ധരിച്ചവരും, ശക്തരും യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരുമാണ്.
ഹൃഷ്ടാ ദുര്യോധനസ്യാര്ഥേ ബ്രഹ്മലോകായ ദീക്ഷിതാഃ। സമര്ഥാ ദശ വാഹിന്യഃ പരിഗൃഹ്യ വ്യവസ്ഥിതാഃ
ദുര്യോധനന്റെ വേണ്ടി സന്തോഷത്തോടെ, ബ്രഹ്മലോകം നേടാൻ ദീക്ഷയെടുത്തതുപോലെ, പത്ത് ശക്തമായ സൈന്യങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ഏകാദശീ ധാര്തരാഷ്ട്രീ കൌരവാണാം മഹാചമൂഃ । അഗ്രതഃ സര്വസൈന്യാനാം യത്ര ശാന്തനവോഽഗ്രണീഃ
പതിനൊന്നാമത്തെ വലിയ കൌരവ സൈന്യം, ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരുടെ സേന, എല്ലാ സൈന്യങ്ങളുടെ മുന്നിൽ, ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ഭീഷ്മൻ നേതൃത്വം നൽകുന്നിടത്ത്, നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
ശ്വേതോഷ്ണീഷം ശ്വേതഹയം ശ്വേതവര്മാണമച്യുതമ് । അപശ്യാമ മഹാരാജ ഭീഷ്മം ചന്ദ്രമിവോദിതമ്
രാജാവേ, ഞങ്ങൾ ഭീഷ്മനെ കണ്ടു—വെള്ള നിറത്തിലുള്ള തലപാവും, വെള്ള കുതിരകളും, വെള്ള കാവചവും ധരിച്ച്, ഉദിച്ച ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
ഹേമതാലധ്വജം ഭീഷ്മം രാജതേ സ്യന്ദതേ സ്ഥിതമ് । ശ്വേതാഭ്ര ഇവ തീക്ഷ്ണാംശും ദദൃശുഃ കുരുപാണ്ഡവാഃ
പൊൻതലവെട്ടം കെട്ടിയ രഥത്തിൽ ഭീഷ്മൻ നിലകൊണ്ടു; അവൻ മിന്നുന്ന വെളിച്ചം പകർന്നു, കൌരവരും പാണ്ഡവരും അവനെ കനൽക്കൊണ്ടു തിളങ്ങുന്ന വെള്ള മേഘം പോലെ കണ്ടു.
ദൃഷ്ട്വാ ചമൂമുഖേ ഭീഷ്മം സമകമ്പന്ത പാണ്ഡവാഃ । സൃഞ്ജയാശ്ച മഹേഷ്വാസാ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നപുരോഗമാഃ । ജൃമ്ഭമാണം മഹാസിംഹം ദൃഷ്ട്വാ ക്ഷുദ്രമൃഗാ യഥാ
സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിൽ ഭീഷ്മനെ കണ്ടപ്പോൾ, പാണ്ഡവർ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ശ്രുഞ്ചയരുടെ മഹാബാണധാരികളും, മുഴുവൻ വിറച്ചു; ഒരു വലിയ സിംഹത്തെ കണ്ടു ചെറു മൃഗങ്ങൾ പേടിക്കുന്നതുപോലെ.
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നമുഖാഃ സര്വേ സമുദ്വിവിജിരേ മുഹുഃ । ഏകാദശൈതാഃ ശ്രീജുഷ്ടാ വാഹിന്യസ്തവ പാര്ഥിവ
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന എല്ലാവരും വീണ്ടും വീണ്ടും ഭയപ്പെട്ടു; രാജാവേ, ഈ പതിനൊന്ന് ഭംഗിയുള്ള സൈന്യങ്ങൾ നിനക്കാണ്.
പാണ്ഡവാനാം തഥാ സപ്ത മഹാപുരുഷപാലിതാഃ । ഉന്മത്തമകരാവര്തൌ മഹാഗ്രാഹസമാകുലൌ
അതുപോലെ, പാണ്ഡവർക്കും ഏഴു സൈന്യങ്ങളുണ്ട്, മഹാപുരുഷന്മാർ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നവ; ഉന്മത്തമായ മകരങ്ങളും വലിയ ജലജീവികളും നിറഞ്ഞു തിരിയുന്ന സമുദ്രങ്ങളെപ്പോലെ.
യുഗാന്തേ സമവേതൌ ദ്വൌ ദൃശ്യേതേ സാഗരാവിവ । നൈവ നസ്താദൃശോ രാജന്ദൃഷ്ടപൂര്വോ ന ച ശ്രുതഃ । അനീകാനാം സമേതാനാം കൌരവാണാം തഥാവിധഃ
യുഗാന്തത്തിൽ സമുദ്രങ്ങൾ തമ്മിൽ ചേരുന്നതുപോലെ ഈ രണ്ട് സൈന്യങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു; രാജാവേ, ഇത്ര വലിയ കൌരവ സൈന്യങ്ങൾ ഒന്നിച്ച് കൂടിയതും, ഞങ്ങൾ മുമ്പ് കണ്ടതുമില്ല, കേട്ടതുമില്ല.
യഥാ സ ഭഗവാന്വ്യാസഃ കൃഷ്ണദ്വൈപായനോഽബ്രവീത്। തഥൈവ സഹിതാഃ സര്വേ സമാജഗ്മുര്മഹീക്ഷിതഃ
പൂജ്യനായ വ്യാസൻ, കൃഷ്ണദ്വൈപായനൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും ഒരുമിച്ചു വന്നു.
മഘാവിഷയഗഃ സോമസ്തദ്ദിനം പ്രത്യപദ്യത। ദീപ്യമാനാശ്ച സംപേതുര്ദിവി സപ്ത മഹഗ്രഹാഃ
അന്നേദിവസം, ചന്ദ്രൻ മഘാ നക്ഷത്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ആകാശത്ത് ഏഴു വലിയ ഗ്രഹങ്ങൾ തെളിഞ്ഞു കത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
ദ്വിധാഭൂത ഇവാദിത്യ ഉദയേ പ്രത്യദൃശ്യത। ജ്വലന്ത്യാ ശിഖയാ ഭൂയോ ഭാനുമാനുദിതോ രവിഃ
സൂര്യോദയത്തിൽ, സൂര്യൻ രണ്ടായി പിളർന്നതുപോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; തീപൊന്തിയ കിരീടം പോലെ, പ്രകാശം പകരുന്ന ഭാനു വീണ്ടും ഉദിച്ചു.
വവാശിരേ ച ദീപ്തായാം ദിശി ഗോമായുവായസാഃ । ലിപ്സമാനാഃ ശരീരാണി മാംസശോണിതഭോജനാഃ
പ്രകാശമുള്ള ദിക്കിൽ, നരിയും കാക്കകളും നിലവിളിച്ചു; അവശേഷിക്കുന്ന ശരീരങ്ങൾ തേടി, മാംസവും രക്തവും കഴിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.