കഥം ചാതിരഥസ്തേന പാഞ്ചാല്യേന ശിഖണ്ഡിനാ। ഭീഷ്മോ വിനിഹതോ യുദ്ധേ ദേവൈരപി ദുരാസദഃ
ദേവന്മാർക്കു പോലും അജയ്യനായ ഭീഷ്മനെ, അതിരഥിയായ പാഞ്ചാലപ്രഭുവായ ശിഖണ്ഡി യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ വീഴ്ത്തി?
യഃ സ്പര്ധതേ രണേ നിത്യം ജാമദഗ്ന്യം മഹാബലമ് । അജിതം ജാമദഗ്ന്യേന ശക്രതുല്യപരാക്രമമ്
യുദ്ധത്തിൽ എല്ലായ്പ്പോഴും മഹാബലശാലിയായ ജാമദഗ്ന്യനോടു മത്സരിച്ചവൻ, ജാമദഗ്ന്യനും ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവൻ, ഇന്ദ്രനോടു തുല്യമായ വീര്യശാലിയായിരുന്നു അവൻ.
തം ഹതം സമരേ ഭീഷ്മം മഹാരഥകുലോദിതമ് । സഞ്ജയാചക്ഷ്വ മേ വീരം യേന ശര്മ ന വിദ്മഹേ
സഞ്ജയ, മഹാരഥശ്രേഷ്ഠനായ ഭീഷ്മൻ യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ വീണു എന്നു എനിക്കു പറയൂ; കാരണം, ഞങ്ങൾക്കു മനസ്സിൽ സമാധാനം ഇല്ല.
മാമകാഃ കേ മഹേഷ്വാസാ നാജഹുഃ സഞ്ജയാച്യുതമ് । ദുര്യോധനസമാദിഷ്ടാഃ കേ വീരാഃ പര്യവാരയന്
സഞ്ജയ, എന്റെ മഹാവീര്യശാലികളിൽ ആരൊക്കെയാണ് അച്യുതനെ ഉപേക്ഷിക്കാതിരുന്നത്? ദുര്യോധനന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ആരൊക്കെയാണ് അവനെ ചുറ്റി സംരക്ഷിച്ചത്?
യച്ഛിഖണ്ഡിമുഖാഃ സര്വേ പാണ്ഡവാ ഭീഷ്മമഭ്യയുഃ । കച്ചിത്തേ കുരവഃ സര്വേ നാജഹുഃ സഞ്ജയാച്യുതമ്
പാണ്ടവർ എല്ലാവരും കിരീടം തകർന്നവരായി ഭീഷ്മന്റെ അടുക്കൽ എത്തിയപ്പോൾ, സഞ്ജയ, അവിടെ കൌരവർ എല്ലാവരും കൃഷ്ണനെ വിട്ടുപോയില്ലല്ലോ എന്നു പറയൂ.
അശ്മസാരമയം നൂനം ഹൃദയം മുദൃഢം മമ। യച്ഛ്രുത്വാ പുരുഷവ്യാഘ്രം ഹതം ഭീഷ്മം ന ദീര്യതേ
എന്റെ ഹൃദയം തീർച്ചയായും കല്ലുപോലെയാണ്, അത്രയും കഠിനവും ഉറപ്പുമുള്ളതും. മനുഷ്യസിംഹനായ ഭീഷ്മൻ വീണുവെന്ന വാർത്ത കേട്ടിട്ടും എന്റെ മനസ്സ് തകർന്നില്ലല്ലോ.
യസ്മിന്സത്യം ച മേധാ ച നീതിശ്ച ഭരതര്ഷഭേ । അപ്രമേയാണി ദുര്ധര്ഷേ കഥം സ നിഹതോ യുധി
സത്യവും ബുദ്ധിയും നയവും നിറഞ്ഞിരുന്ന, ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനായ ആ അജയ്യനും അളവുകെട്ടാനാകാത്തവനും യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ വീണു?
മൌര്വീഘോഷസ്തനയുത്നുഃ പൃഷത്കപൃഷതോ മഹാന് । ധനുര്ഹ്രാദമഹാശബ്ദോ മഹാമേഘ ഇവോന്നതഃ
വില്ലിന്റെ പിണയലിന്റെ വലിയ ശബ്ദവും, അമ്പ് അമ്പിൽ തട്ടി ഉണരുന്ന ഗംഭീരധ്വനിയും, വലിയ മേഘം മുഴങ്ങുന്നതുപോലെയുള്ള ആ ഭീഷ്മമായ ശബ്ദവും—
യോഽഭ്യവര്ഷത കൌന്തേയാന്സപാഞ്ചാലാന്സസൃഞ്ജയാന്। നിഘ്നന്പരഥാന്വീരോ ദാനവാനിവ വജ്രഭൃത്
കുന്തിദേവിയുടെ മക്കളായ പാണ്ടവന്മാരെയും, പാഞ്ചാലന്മാരെയും, ശ്രീഞ്ജയന്മാരെയും അമ്പുകൾ കൊണ്ട് മഴപെയ്യുന്നപോലെ ആക്രമിച്ച, ശത്രുക്കളുടെ രഥങ്ങളെ വജ്രംപിടിച്ചവൻ അസുരന്മാരെ സംഹരിക്കുന്നപോലെ വീഴ്ത്തിയവൻ—
ഇഷ്വസ്ത്രസാഗരം ഘോരം ബാണഗ്രഹം ദുരാസദമ് । കാര്മുകോര്മിണമക്ഷയ്യമദ്വീപം ചലമപ്ലവമ്
അയുധങ്ങളുടെയും അസ്ത്രങ്ങളുടെയും ഭയാനകമായ സമുദ്രം, അമ്പുകൾ തിരകളായ, തീരമില്ലാത്തതും, ദ്വീപുകളില്ലാത്തതും, എപ്പോഴും ചലിക്കുന്നതും, രക്ഷയില്ലാത്തതുമായ ആ യുദ്ധഭൂമി—
ഗദാസിമകരാവാസം ഹയാവര്ത്തം ഗജാകുലമ് । പദാതിമത്സ്യകലിലം ശങ്ഖദുന്ദുഭിനിഃസ്വനമ്
അകത്തുള്ള ഗദയും വാളും സമുദ്രജീവികളായും, കുതിരകൾ തിരയുമായും, ആനകൾ കൂട്ടമായും, പടയാളികൾ കലഹിക്കുന്ന മീനുകളായും, ശംഖവും മദ്ദളവും മുഴങ്ങുന്ന ആ സമുദ്രം—
ഹയാന്ഗജപദാതീംശ്ച രഥാംശ്ച തരസാ ബഹൂന് । നിമഞ്ജയന്തം സമരേ പരവീരാപഹാരിണമ്
യുദ്ധത്തിൽ വേഗത്തിൽ കുതിരകളും ആനകളും പടയാളികളും രഥങ്ങളും പലതും മുങ്ങിച്ചാടിച്ച, ശത്രുവീരരുടെ ശക്തി കവർന്നവൻ—
വിദഹ്യമാനം കോപേന തേജസാ ച പരംതപമ് । വേലേവ മകരാവാസം കേ വീരാഃ പര്യവാരയന്
കോപത്തിലും തേജസ്സിലും കത്തുന്നവനായി, ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിച്ചവൻ, സമുദ്രം സമുദ്രജീവികളുമായി ഇരിക്കുന്നതുപോലെ, ആരൊക്കെയാണ് ആ വീരനെ ചുറ്റി നിന്നത്?
ഭീഷ്മോ യദകരോത്കര്മ സമരേ സഞ്ജയാരിഹാ । ദുര്യോധനഹിതാര്ഥായ കേ തസ്യാസ്യ പുരോഽഭവന്
സഞ്ജയ, ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്നവനേ, യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മൻ ചെയ്ത പ്രവൃത്തികൾ എന്തൊക്കെയായിരുന്നു? ദുര്യോധനന്റെ ഭാവിന്മേൽ ആരൊക്കെയാണ് അവന്റെ മുന്നിൽ നിന്നത്?
കേ രക്ഷന്ദക്ഷിണം ചക്രം ഭീഷ്മസ്യാമിതതേജസഃ । പൃഷ്ഠതഃ കേ പരാന്വീരാനപാസേധന്യതവ്രതാഃ
അളവുകെട്ടാനാകാത്ത തേജസ്സുള്ള ഭീഷ്മന്റെ വലതുചക്രം ആരൊക്കെയാണ് കാത്തത്? പിന്നിൽ നിന്ന് വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവരായി ആരൊക്കെയാണ് വീരന്മാരെ സംരക്ഷിച്ചത്?
കേ പുരസ്താദവര്തന്ത രക്ഷന്തോ ഭീഷ്മമന്തികേ। കേ രക്ഷന്നുത്തരം ചക്രം വീരാ വീരകസ്യ യുധ്യതഃ
ഭീഷ്മന്റെ അടുത്ത് തന്നെ നിന്ന് മുന്നിൽ നിന്ന് ആരൊക്കെയാണ് കാവൽനിന്നത്? യുദ്ധത്തിൽ ആ വീരന്റെ വടക്കുചക്രം ആരൊക്കെയാണ് സംരക്ഷിച്ചത്?
വാമേ ചക്രേ വര്തമാനാഃ കേഽഘ്നന്സഞ്ജയ സൃഞ്ജയാന്। അഗ്നതോഽഗ്ന്യമനീകേഷു കേഽഭ്യരക്ഷന്ദുരാസദമ്
ഇടതുചക്രത്തിൽ നിന്നവരായി, സഞ്ജയ, ശ്രീഞ്ജയന്മാരെ ആരൊക്കെയാണ് ആക്രമിച്ചത്? മുന്നിലും പിന്നിലും നിന്നു ആ ജയിക്കാനാകാത്തവനെ ആരൊക്കെയാണ് കാത്തു നിന്നത്?
പാര്ശ്വതഃ കേഽഭ്യരക്ഷന്ത ഗച്ഛന്തോ ദുര്ഗമാം ഗതിമ്। സമൂഹേ കേ പരാന്വീരാന്പ്രത്യയുധ്യന്ത സഞ്ജയ
കഠിനമായ വഴിയിൽ മുന്നോട്ട് പോവുമ്പോൾ, അവന്റെ ഇരുപുറവും ആരൊക്കെയാണ് സംരക്ഷിച്ചത്? സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ, ശത്രുവീരന്മാരെ എതിർത്ത് ആരൊക്കെയാണ് യുദ്ധം ചെയ്തത്, സഞ്ജയ?
രക്ഷ്യമാണഃ കഥം വീരൈര്ഗോപ്യമാനാശ്ച തേന തേ। ദുര്ജയാനാമനീകാനി നാജയംസ്തരസാ യുധി
വീരന്മാർ കാവൽനൽകി, അവൻ മറച്ചു നിന്നിട്ടും, ജയിക്കാനാകാത്ത നിങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ അത്ര വേഗത്തിൽ വിജയിക്കാനാവാതെ പോയി?
സര്വലോകേശ്വരസ്യേവ പരമസ്യ പ്രജാപതേഃ। കഥം പ്രഹര്തുമപി തേ ശേകുഃ സഞ്ജയ പാണ്ഡവാഃ
ലോകങ്ങളിലെ സകലാധിപതിയായ പരമേശ്വരനെപ്പോലെ, പരമപ്രജാപതിയെപ്പോലെ, പാണ്ഡവർ എങ്ങനെ അവനെ പോലും ആക്രമിക്കാൻ കഴിഞ്ഞു, സഞ്ജയ?
യസ്മിന്ദ്വീപേ സമാശ്വസ്യ യുധ്യന്തേ കുരവഃ പരൈഃ । തം നിമഗ്നം നരവ്യാഘ്രം ഭീഷ്മം ശംസസി സഞ്ജയ
കൌരവർ ശത്രുക്കളെ നേരിടാൻ ആശ്രയിച്ച ആ ദ്വീപിൽ, മനുഷ്യസിംഹനായ ഭീഷ്മൻ എങ്ങനെ മുങ്ങിപ്പോയി, സഞ്ജയ?
യസ്യ വീര്യം സമാശ്രിത്യ മമ പുത്രോ ബൃഹദ്ബലഃ । ന പാണ്ഡവാനഗണയത്കഥം സ നിഹതഃ പരൈഃ
എന്റെ മകൻ ബൃഹദ്ബലൻ, അവന്റെ വീര്യത്തിൽ ആശ്രയിച്ച് പാണ്ഡവരെ ഒന്നും കണക്കാക്കിയില്ല. എങ്ങനെ അവൻ ശത്രുക്കൾക്ക് വീണു?
യഃ പുരാ വിബുധൈഃ സര്വൈഃ സഹായേ യുദ്ധദുര്മദഃ । കാങ്ക്ഷിതോ ദാനവാന്ധ്നദ്ഭിഃ പിതാ മമ മഹാവ്രതഃ
എന്റെ അച്ഛൻ, മഹാവ്രതശീലൻ, മുമ്പ് ദേവന്മാരെല്ലാം കൂട്ടുകാരായി ചേർന്ന് യുദ്ധത്തിൽ അത്യന്തം ഉല്ലാസത്തോടെ ദാനവന്മാരെ സംഹരിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചവൻ ആയിരുന്നു.
യസ്മിജ്ജാതേ മഹാവീര്യേ ശാന്തനുര്ലോകവിശ്രുതഃ । ശോകം ദൈന്യം ച ദുഃസ്വം ച പ്രാജഹാത്സ ച തത്ക്ഷണേ
മഹാശക്തിയുള്ള ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ജനിച്ചപ്പോൾ, ലോകത്തിൽ പ്രശസ്തനായ ആ മഹാവീരൻ ജനിച്ച നിമിഷം തന്നെ എല്ലാ ദുഃഖവും നിരാശയും ദുരിതവും അകന്നു പോയി.
പ്രോക്തം പരായണം പ്രാജ്ഞം സ്വധര്മനിരതം ശുചിമ്। വേദവേദാങ്ഗതത്വജ്ഞം കഥം ശംസസി മേ ഹതമ്
പ്രജ്ഞാവാന്മാരുടെ ആശ്രയമായ, തന്റെ ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരമായ, ശുദ്ധനായ, വേദങ്ങളും അതിന്റെ ഉപവിഭാഗങ്ങളും അറിയുന്നവനായി അറിയപ്പെട്ടവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് നീ എങ്ങനെ എന്നോട് പറയുന്നു?
സര്വാസ്ത്രവിനയോപേതം ശാന്തം ദാന്തം മനസ്വിനമ്। ഹതം ശാന്തനവം ശ്രുത്വാ മന്യേ ശേഷം ഹതം ബലമ്
സകലായുധവിദ്യകളിലും നിപുണനും, ശാന്തനും, ആത്മസംയമനമുള്ളവനും, ബുദ്ധിമാനുമായ ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നു കേട്ടപ്പോൾ, ഇനി ശേഷിക്കുന്ന സൈന്യവും നശിച്ചുപോയതാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ധര്മാദധര്മോ ബലവാന്സംപ്രാപ്ത ഇതി മേ മതിഃ । യത്ര വൃദ്ധം ഗുരും ഹത്വാ രാജ്യമിച്ഛന്തി പാണ്ഡവാഃ
പാണ്ഡവർ രാജ്യം നേടാൻ വൃദ്ധനും ഗുരുവുമായവനെ കൊല്ലുമ്പോൾ, ഇനി ധർമ്മം തോറ്റു അധർമ്മം ജയിച്ചുവെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു.
ജാമദഗ്ന്യഃ പുരാ രാമഃ സര്വാസ്ത്രവിദനുത്തമഃ । അമ്ബാര്ഥമുദ്യതഃ സങ്ഖ്യേ ഭീഷ്മേണ യുധി നിര്ജിതഃ
മുന്പ് ജാമദഗ്ന്യനായ രാമൻ, എല്ലാ ആയുധങ്ങളിലും അതിപ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, അംബയ്ക്കായി യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയപ്പോൾ, ഭീഷ്മൻ അവനെ യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ചിരുന്നു.
തമിന്ദ്രസമകര്മാണം കകുദം സര്വധന്വിനാമ്। ഹതം ശംസസി മേ ഭീഷ്മം കിം നു ദുഃഖമതഃ പരമ്
ഇന്ദ്രനോടു തുല്യമായ പ്രവർത്തികൾ ചെയ്ത, എല്ലാ ധനുര്വിദ്യകളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള ഭീഷ്മൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് നീ എന്നോട് പറയുന്നു—ഇതിൽക്കാൾ വലിയ ദുഃഖം എന്താണ്?
അസകൃത്ക്ഷത്രിയവ്രാതാഃ സങ്ഖ്യേ യേന വിനിര്ജിതാഃ । ജാമദഗ്ന്യേന വീരേണ പരവീരനിഘാതിനാ। ന ഹതോ യോ മഹാബുദ്ധിഃ സ ഹതോഽദ്യ ശിഖണ്ഡിനാ
പലതവണ യുദ്ധത്തിൽ അനേകം ക്ഷത്രിയരെ ജയിച്ച, ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്ന ജാമദഗ്ന്യനായ വീരൻ പോലും കൊല്ലാൻ കഴിയാത്ത മഹാബുദ്ധിമാനായ ഭീഷ്മൻ, ഇന്നു ശിഖണ്ഡിയുടെ കൈയിൽ വീണു.