നികൃന്തന്തമനീകാനി ശരദംഷ്ട്രം മനസ്വിനമ് । ചാപവ്യാത്താനനം ഘോരമസിജിഹ്വം ദുരാസദമ്
മനസ്സിൽ ഭയങ്കരനും, അമ്പുകൾ പല്ലായും, വില്ല് വായായി തുറന്ന ഭയാനകവേഷമുള്ളവനായി പടയണികളെ വെട്ടിക്കൊണ്ടിരുന്നവനെ അവർ എങ്ങനെ നേരിട്ടു?
അനര്ഹം പുരുഷവ്യാഘ്രം ഹ്രീമന്തമപരാജിതമ് । പാതയാമാസ കൌന്തേയഃ കഥം തമജിതം യുധി
അജയ്യനും, ലജ്ജാശീലനും, വീര്യശാലിയുമായ പുരുഷസിംഹനായി വീഴാൻ അർഹതയില്ലാത്തവനെ, പാണ്ഡവപുത്രൻ യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ കീഴടക്കി?
ഉഗ്രധന്വാനമുഗ്രേഷും വര്തമാനം രഥോത്തമേ । പരേഷാമുത്തമാങ്ഗാനി പ്രചിന്വന്തമഥേഷുഭിഃ
ശക്തമായ വില്ലും ഉഗ്രമായ അമ്പുകളും കൈവശം വച്ചും, ഉത്തമരഥത്തിൽ നിന്നും, എതിരാളികളുടെ തലകൾ അമ്പുകൊണ്ട് വീഴ്ത്തിയവനെ അവർ എങ്ങനെ നേരിട്ടു?
പാണ്ഡവാനാം മഹത്സൈന്യം യം ദൃഷ്ട്വോദ്യതമാഹവേ । കാലാഗ്നിമിവ ദുര്ധര്ഷം സമചേഷ്ടത നിത്യശഃ
പാണ്ഡവരുടെ വലിയ സൈന്യം യുദ്ധത്തിനായി ഒരുക്കിയതറിഞ്ഞ്, അവൻ എപ്പോഴും അവരിടയിൽ അപ്രതിരോധ്യമായ കാലാഗ്നിപോലെ സഞ്ചരിച്ചു.
പരികൃഷ്യ സ സേനാം തു ദശരാത്രമനീകഹാ । ദഗാമാസ്തമിവാദിത്യഃ കൃത്വാ കര്മ സുദുഷ്കരമ്
പതുക്കെ പടയെ പത്ത് രാത്രികൾക്കിടയിൽ വലിച്ചിഴച്ച്, അണികളെ നശിപ്പിച്ചവൻ, അസ്തമയസൂര്യനെപ്പോലെ ദുഷ്കരമായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്തു.
യഃ സ ശക്ര ഇവാക്ഷയ്യം വര്ഷം ശരമയം ക്ഷിപന് । ജഘാന യുധി യോധാനാമര്ബുദം ദശഭിര്ദിനൈഃ
ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ അക്ഷയമായ അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്യിച്ച്, പത്ത് ദിവസത്തിനകം ഒരു കോടി യോദ്ധാക്കളെ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തിയവൻ ആരാണ്?
സ ശേതേ നിഹതോ ഭൂമൌ വാതഭുഗ്ന ഇവ ദ്രുമഃ । മമ ദുര്മന്ത്രിതേനാജൌ യഥാ നാര്ഹതി ഭാരതഃ
ഇപ്പോൾ അവൻ കാറ്റ് തകർത്ത മരത്തെപോലെ നിലത്ത് വീണു കിടക്കുന്നു; എന്റെ തെറ്റായ ഉപദേശത്താൽ, ഭാരതാ, അർഹിക്കാത്ത വിധത്തിൽ.
കഥം ശാന്തനവം ദൃഷ്ട്വാ പാണ്ഡവാനാമനീകിനീ । പ്രഹര്തുമശകത്തത്ര ഭീഷ്മം ഭീമപരാക്രമമ്
ശാന്തനുവിന്റെ മകനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഭീമനോടു തുല്യമായ വീര്യശാലിയായ ഭീഷ്മനെ പാണ്ഡവസൈന്യം അവിടെ എങ്ങനെ ആക്രമിക്കാൻ കഴിയാതെപോയി?
കഥം ഭീഷ്മേണ സംഗ്രാമം പ്രാകുര്വന്പാണ്ഡുനന്ദനാഃ। കഥം ച നാജയദ്ഭീഷ്മോ ദ്രോണേ ജീവതി സഞ്ജയ
പാണ്ഡുവിന്റെ മക്കൾ ഭീഷ്മനോടൊപ്പം എങ്ങനെ യുദ്ധം നടത്തി? ദ്രോണൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ഭീഷ്മന് എങ്ങനെ ജയിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല, സഞ്ജയ?
കൃപേ സന്നിഹിതേ തത്ര ഭരദ്വാജാത്മജേ തഥാ। ഭീഷ്മഃ പ്രഹരതാം ശ്രേഷ്ഠഃ കഥം സ നിധനം ഗതഃ
കൃപയും ഭരദ്വാജപുത്രനും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നപ്പോൾ, യുദ്ധശ്രേഷ്ഠനായ ഭീഷ്മൻ എങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി?
കഥം ചാതിരഥസ്തേന പാഞ്ചാല്യേന ശിഖണ്ഡിനാ। ഭീഷ്മോ വിനിഹതോ യുദ്ധേ ദേവൈരപി ദുരാസദഃ
ദേവന്മാർക്കു പോലും അജയ്യനായ ഭീഷ്മനെ, അതിരഥിയായ പാഞ്ചാലപ്രഭുവായ ശിഖണ്ഡി യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ വീഴ്ത്തി?
യഃ സ്പര്ധതേ രണേ നിത്യം ജാമദഗ്ന്യം മഹാബലമ് । അജിതം ജാമദഗ്ന്യേന ശക്രതുല്യപരാക്രമമ്
യുദ്ധത്തിൽ എല്ലായ്പ്പോഴും മഹാബലശാലിയായ ജാമദഗ്ന്യനോടു മത്സരിച്ചവൻ, ജാമദഗ്ന്യനും ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവൻ, ഇന്ദ്രനോടു തുല്യമായ വീര്യശാലിയായിരുന്നു അവൻ.
തം ഹതം സമരേ ഭീഷ്മം മഹാരഥകുലോദിതമ് । സഞ്ജയാചക്ഷ്വ മേ വീരം യേന ശര്മ ന വിദ്മഹേ
സഞ്ജയ, മഹാരഥശ്രേഷ്ഠനായ ഭീഷ്മൻ യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ വീണു എന്നു എനിക്കു പറയൂ; കാരണം, ഞങ്ങൾക്കു മനസ്സിൽ സമാധാനം ഇല്ല.
മാമകാഃ കേ മഹേഷ്വാസാ നാജഹുഃ സഞ്ജയാച്യുതമ് । ദുര്യോധനസമാദിഷ്ടാഃ കേ വീരാഃ പര്യവാരയന്
സഞ്ജയ, എന്റെ മഹാവീര്യശാലികളിൽ ആരൊക്കെയാണ് അച്യുതനെ ഉപേക്ഷിക്കാതിരുന്നത്? ദുര്യോധനന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ആരൊക്കെയാണ് അവനെ ചുറ്റി സംരക്ഷിച്ചത്?
യച്ഛിഖണ്ഡിമുഖാഃ സര്വേ പാണ്ഡവാ ഭീഷ്മമഭ്യയുഃ । കച്ചിത്തേ കുരവഃ സര്വേ നാജഹുഃ സഞ്ജയാച്യുതമ്
പാണ്ടവർ എല്ലാവരും കിരീടം തകർന്നവരായി ഭീഷ്മന്റെ അടുക്കൽ എത്തിയപ്പോൾ, സഞ്ജയ, അവിടെ കൌരവർ എല്ലാവരും കൃഷ്ണനെ വിട്ടുപോയില്ലല്ലോ എന്നു പറയൂ.
അശ്മസാരമയം നൂനം ഹൃദയം മുദൃഢം മമ। യച്ഛ്രുത്വാ പുരുഷവ്യാഘ്രം ഹതം ഭീഷ്മം ന ദീര്യതേ
എന്റെ ഹൃദയം തീർച്ചയായും കല്ലുപോലെയാണ്, അത്രയും കഠിനവും ഉറപ്പുമുള്ളതും. മനുഷ്യസിംഹനായ ഭീഷ്മൻ വീണുവെന്ന വാർത്ത കേട്ടിട്ടും എന്റെ മനസ്സ് തകർന്നില്ലല്ലോ.
യസ്മിന്സത്യം ച മേധാ ച നീതിശ്ച ഭരതര്ഷഭേ । അപ്രമേയാണി ദുര്ധര്ഷേ കഥം സ നിഹതോ യുധി
സത്യവും ബുദ്ധിയും നയവും നിറഞ്ഞിരുന്ന, ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനായ ആ അജയ്യനും അളവുകെട്ടാനാകാത്തവനും യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ വീണു?
മൌര്വീഘോഷസ്തനയുത്നുഃ പൃഷത്കപൃഷതോ മഹാന് । ധനുര്ഹ്രാദമഹാശബ്ദോ മഹാമേഘ ഇവോന്നതഃ
വില്ലിന്റെ പിണയലിന്റെ വലിയ ശബ്ദവും, അമ്പ് അമ്പിൽ തട്ടി ഉണരുന്ന ഗംഭീരധ്വനിയും, വലിയ മേഘം മുഴങ്ങുന്നതുപോലെയുള്ള ആ ഭീഷ്മമായ ശബ്ദവും—
യോഽഭ്യവര്ഷത കൌന്തേയാന്സപാഞ്ചാലാന്സസൃഞ്ജയാന്। നിഘ്നന്പരഥാന്വീരോ ദാനവാനിവ വജ്രഭൃത്
കുന്തിദേവിയുടെ മക്കളായ പാണ്ടവന്മാരെയും, പാഞ്ചാലന്മാരെയും, ശ്രീഞ്ജയന്മാരെയും അമ്പുകൾ കൊണ്ട് മഴപെയ്യുന്നപോലെ ആക്രമിച്ച, ശത്രുക്കളുടെ രഥങ്ങളെ വജ്രംപിടിച്ചവൻ അസുരന്മാരെ സംഹരിക്കുന്നപോലെ വീഴ്ത്തിയവൻ—
ഇഷ്വസ്ത്രസാഗരം ഘോരം ബാണഗ്രഹം ദുരാസദമ് । കാര്മുകോര്മിണമക്ഷയ്യമദ്വീപം ചലമപ്ലവമ്
അയുധങ്ങളുടെയും അസ്ത്രങ്ങളുടെയും ഭയാനകമായ സമുദ്രം, അമ്പുകൾ തിരകളായ, തീരമില്ലാത്തതും, ദ്വീപുകളില്ലാത്തതും, എപ്പോഴും ചലിക്കുന്നതും, രക്ഷയില്ലാത്തതുമായ ആ യുദ്ധഭൂമി—
ഗദാസിമകരാവാസം ഹയാവര്ത്തം ഗജാകുലമ് । പദാതിമത്സ്യകലിലം ശങ്ഖദുന്ദുഭിനിഃസ്വനമ്
അകത്തുള്ള ഗദയും വാളും സമുദ്രജീവികളായും, കുതിരകൾ തിരയുമായും, ആനകൾ കൂട്ടമായും, പടയാളികൾ കലഹിക്കുന്ന മീനുകളായും, ശംഖവും മദ്ദളവും മുഴങ്ങുന്ന ആ സമുദ്രം—
ഹയാന്ഗജപദാതീംശ്ച രഥാംശ്ച തരസാ ബഹൂന് । നിമഞ്ജയന്തം സമരേ പരവീരാപഹാരിണമ്
യുദ്ധത്തിൽ വേഗത്തിൽ കുതിരകളും ആനകളും പടയാളികളും രഥങ്ങളും പലതും മുങ്ങിച്ചാടിച്ച, ശത്രുവീരരുടെ ശക്തി കവർന്നവൻ—
വിദഹ്യമാനം കോപേന തേജസാ ച പരംതപമ് । വേലേവ മകരാവാസം കേ വീരാഃ പര്യവാരയന്
കോപത്തിലും തേജസ്സിലും കത്തുന്നവനായി, ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിച്ചവൻ, സമുദ്രം സമുദ്രജീവികളുമായി ഇരിക്കുന്നതുപോലെ, ആരൊക്കെയാണ് ആ വീരനെ ചുറ്റി നിന്നത്?
ഭീഷ്മോ യദകരോത്കര്മ സമരേ സഞ്ജയാരിഹാ । ദുര്യോധനഹിതാര്ഥായ കേ തസ്യാസ്യ പുരോഽഭവന്
സഞ്ജയ, ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്നവനേ, യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മൻ ചെയ്ത പ്രവൃത്തികൾ എന്തൊക്കെയായിരുന്നു? ദുര്യോധനന്റെ ഭാവിന്മേൽ ആരൊക്കെയാണ് അവന്റെ മുന്നിൽ നിന്നത്?
കേ രക്ഷന്ദക്ഷിണം ചക്രം ഭീഷ്മസ്യാമിതതേജസഃ । പൃഷ്ഠതഃ കേ പരാന്വീരാനപാസേധന്യതവ്രതാഃ
അളവുകെട്ടാനാകാത്ത തേജസ്സുള്ള ഭീഷ്മന്റെ വലതുചക്രം ആരൊക്കെയാണ് കാത്തത്? പിന്നിൽ നിന്ന് വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവരായി ആരൊക്കെയാണ് വീരന്മാരെ സംരക്ഷിച്ചത്?
കേ പുരസ്താദവര്തന്ത രക്ഷന്തോ ഭീഷ്മമന്തികേ। കേ രക്ഷന്നുത്തരം ചക്രം വീരാ വീരകസ്യ യുധ്യതഃ
ഭീഷ്മന്റെ അടുത്ത് തന്നെ നിന്ന് മുന്നിൽ നിന്ന് ആരൊക്കെയാണ് കാവൽനിന്നത്? യുദ്ധത്തിൽ ആ വീരന്റെ വടക്കുചക്രം ആരൊക്കെയാണ് സംരക്ഷിച്ചത്?
വാമേ ചക്രേ വര്തമാനാഃ കേഽഘ്നന്സഞ്ജയ സൃഞ്ജയാന്। അഗ്നതോഽഗ്ന്യമനീകേഷു കേഽഭ്യരക്ഷന്ദുരാസദമ്
ഇടതുചക്രത്തിൽ നിന്നവരായി, സഞ്ജയ, ശ്രീഞ്ജയന്മാരെ ആരൊക്കെയാണ് ആക്രമിച്ചത്? മുന്നിലും പിന്നിലും നിന്നു ആ ജയിക്കാനാകാത്തവനെ ആരൊക്കെയാണ് കാത്തു നിന്നത്?
പാര്ശ്വതഃ കേഽഭ്യരക്ഷന്ത ഗച്ഛന്തോ ദുര്ഗമാം ഗതിമ്। സമൂഹേ കേ പരാന്വീരാന്പ്രത്യയുധ്യന്ത സഞ്ജയ
കഠിനമായ വഴിയിൽ മുന്നോട്ട് പോവുമ്പോൾ, അവന്റെ ഇരുപുറവും ആരൊക്കെയാണ് സംരക്ഷിച്ചത്? സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ, ശത്രുവീരന്മാരെ എതിർത്ത് ആരൊക്കെയാണ് യുദ്ധം ചെയ്തത്, സഞ്ജയ?
രക്ഷ്യമാണഃ കഥം വീരൈര്ഗോപ്യമാനാശ്ച തേന തേ। ദുര്ജയാനാമനീകാനി നാജയംസ്തരസാ യുധി
വീരന്മാർ കാവൽനൽകി, അവൻ മറച്ചു നിന്നിട്ടും, ജയിക്കാനാകാത്ത നിങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ അത്ര വേഗത്തിൽ വിജയിക്കാനാവാതെ പോയി?
സര്വലോകേശ്വരസ്യേവ പരമസ്യ പ്രജാപതേഃ। കഥം പ്രഹര്തുമപി തേ ശേകുഃ സഞ്ജയ പാണ്ഡവാഃ
ലോകങ്ങളിലെ സകലാധിപതിയായ പരമേശ്വരനെപ്പോലെ, പരമപ്രജാപതിയെപ്പോലെ, പാണ്ഡവർ എങ്ങനെ അവനെ പോലും ആക്രമിക്കാൻ കഴിഞ്ഞു, സഞ്ജയ?