സ ശേതേ നിഹതോ ഭൂമൌ വാതഭഗ്ന ഇവ ദ്രുമഃ। തവ ദുര്മന്ത്രിതേ രാജന്യഥാ നാര്ഹഃ സ ഭാരത
അവൻ ഇപ്പോൾ നിലത്ത് വീണു കിടക്കുന്നു, കാറ്റിൽ ഒടിഞ്ഞു വീണ മരമുപോലെ. രാജാവേ, നിന്റെ തെറ്റായ ഉപദേശത്താൽ, അർഹതയില്ലാത്ത വിധത്തിൽ.
കഥം കുരൂണാമൃഷഭോ ഹതോ ഭീഷ്മഃ ശിഖണ്ഡിനാ। കഥം രഥാര്ത്സ ന്യപതിത്പിതാ മേ വാസവോപമഃ
എങ്ങനെയാണ് കുരുവംശത്തിലെ ഋഷഭനായ ഭീഷ്മൻ ശിഖണ്ഡിയുടെ കൈയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടത്? എന്റെ അച്ഛൻ, ഇന്ദ്രനുപോലുള്ളവൻ, എങ്ങനെ രഥത്തിൽ നിന്ന് വീണു?
കഥമാചക്ഷ്വ മേ യോധാ ഹീനാ ഭീഷ്മേണ സംജയ । ബലിനാ ദേവകല്പേന ഗുര്വര്ഥേ ബ്രഹ്മചാരിണാ
സഞ്ജയ, ദൈവസമാനനും, ശക്തനും, ഗുരുവിന്റെ خاطرത്തിൽ ബ്രഹ്മചാരിയായ ഭീഷ്മൻ ഇല്ലാതായപ്പോൾ, യോദ്ധാക്കൾക്ക് എന്ത് സംഭവിച്ചു എന്ന് എനിക്ക് പറയൂ.
തസ്മിന്ഹതേ മഹാപ്രാജ്ഞേ മഹേഷ്വാസേ മഹാബലേ । മഹാസത്വേ നരവ്യാഘ്രേ കിമു ആസീന്മനസ്തവ
ആ മഹാപണ്ഡിതനും, മഹാവീരനും, മഹാബലശാലിയും, മഹാത്മാവും, പുരുഷസിംഹനുമായ ഭീഷ്മൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, നിന്റെ മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ എന്തായിരുന്നു?
ആര്തിം പരാമാവിശതി മനഃ ശംസസി മേ ഹതമ് । കുരൂണാമൃഷഭം വീരമകമ്പം പുരുഷര്ഷഭമ്
കുരുവംശത്തിലെ ഋഷഭനും, ധൈര്യശാലിയും, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനും, അചഞ്ചലനും ആയ വീരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് നീ പറയുമ്പോൾ, എന്റെ മനസ്സ് അത്യന്തം വേദനയിൽ ആകുന്നു.
കേ തം യാന്തമനുപ്രാപ്താഃ കേ വാസ്യസന്പുരോഗമാഃ। കേഽതിഷ്ഠന്കേ ന്യവര്തന്ത കേഽന്വവര്തന്ത സഞ്ജയ
അവൻ യാത്രയാകുമ്പോൾ ആരൊക്കെയാണ് അടുത്തെത്തിയത്? ആരൊക്കെയാണ് മുൻപോട്ട് പോയത്? ആരൊക്കെയാണ് നില്ക്കിയത്, ആരൊക്കെയാണ് തിരിഞ്ഞുപോയത്, ആരൊക്കെയാണ് പിന്തുടർന്നത്, സഞ്ജയ?
കേ ശൂരാ രഥശാര്ദൂലമദ്ഭുതം ക്ഷത്രിയര്ഷഭമ് । തഥാഽനീകം ഗാഹമാനം സഹസാ പൃഷ്ഠതോഽന്വയുഃ
രഥശ്രേഷ്ഠനായോരു വീരന്മാരിൽ ആരൊക്കെയാണ് അത്ഭുതമായ ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠനെ പടയണിയിൽ വേഗത്തിൽ കടന്നുപോയപ്പോൾ പിന്നിൽ നിന്ന് അനുഗമിച്ചത്?
യസ്തമോര്ക ഇവാപോഹന്പരസൈന്യമമിത്രഹാ । സഹസ്രരശ്മിപ്രതിമഃ പരേഷാം ഭയമാദധത്
ശത്രുക്കളെ സംഹരിച്ചവൻ, അസ്തമയസൂര്യൻ ഇരുണ്ടതെല്ലാം നീക്കുന്നതുപോലെ, ആയിരം കിരണങ്ങൾ പോലെ പ്രകാശിച്ച് എതിരാളികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയം വിതച്ചവൻ ആരായിരുന്നു?
അകരോദ്ദുഷ്കരം കര്മ രണേ പാണ്ഡുസുതേഷു യഃ । ഗ്രസമാനമനീകാനി യ ഏനം പര്യവാരയന്
പാണ്ഡുവിന്റെ മക്കളിൽ, യുദ്ധത്തിൽ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്തവനും, പടയണികളെ വിഴുങ്ങിയവനെയും, ആരൊക്കെയാണ് അവനെ ചുറ്റി തടഞ്ഞത്?
കൃതിനം തം ദുരാധര്ഷം സഞ്ജയാസ്യ ത്വമന്തികേ । കഥം ശാന്തനവം യുദ്ധേ പാണ്ഡവാഃ പ്രത്യവാരയന്
സഞ്ജയ, നീക്കടുത്ത് ഉണ്ടായിരുന്നപ്പോൾ, അജയ്യനും കഴിവുള്ളവനുമായ ശാന്തനുവിന്റെ മകനെ യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവർ എങ്ങനെ തടഞ്ഞു?
നികൃന്തന്തമനീകാനി ശരദംഷ്ട്രം മനസ്വിനമ് । ചാപവ്യാത്താനനം ഘോരമസിജിഹ്വം ദുരാസദമ്
മനസ്സിൽ ഭയങ്കരനും, അമ്പുകൾ പല്ലായും, വില്ല് വായായി തുറന്ന ഭയാനകവേഷമുള്ളവനായി പടയണികളെ വെട്ടിക്കൊണ്ടിരുന്നവനെ അവർ എങ്ങനെ നേരിട്ടു?
അനര്ഹം പുരുഷവ്യാഘ്രം ഹ്രീമന്തമപരാജിതമ് । പാതയാമാസ കൌന്തേയഃ കഥം തമജിതം യുധി
അജയ്യനും, ലജ്ജാശീലനും, വീര്യശാലിയുമായ പുരുഷസിംഹനായി വീഴാൻ അർഹതയില്ലാത്തവനെ, പാണ്ഡവപുത്രൻ യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ കീഴടക്കി?
ഉഗ്രധന്വാനമുഗ്രേഷും വര്തമാനം രഥോത്തമേ । പരേഷാമുത്തമാങ്ഗാനി പ്രചിന്വന്തമഥേഷുഭിഃ
ശക്തമായ വില്ലും ഉഗ്രമായ അമ്പുകളും കൈവശം വച്ചും, ഉത്തമരഥത്തിൽ നിന്നും, എതിരാളികളുടെ തലകൾ അമ്പുകൊണ്ട് വീഴ്ത്തിയവനെ അവർ എങ്ങനെ നേരിട്ടു?
പാണ്ഡവാനാം മഹത്സൈന്യം യം ദൃഷ്ട്വോദ്യതമാഹവേ । കാലാഗ്നിമിവ ദുര്ധര്ഷം സമചേഷ്ടത നിത്യശഃ
പാണ്ഡവരുടെ വലിയ സൈന്യം യുദ്ധത്തിനായി ഒരുക്കിയതറിഞ്ഞ്, അവൻ എപ്പോഴും അവരിടയിൽ അപ്രതിരോധ്യമായ കാലാഗ്നിപോലെ സഞ്ചരിച്ചു.
പരികൃഷ്യ സ സേനാം തു ദശരാത്രമനീകഹാ । ദഗാമാസ്തമിവാദിത്യഃ കൃത്വാ കര്മ സുദുഷ്കരമ്
പതുക്കെ പടയെ പത്ത് രാത്രികൾക്കിടയിൽ വലിച്ചിഴച്ച്, അണികളെ നശിപ്പിച്ചവൻ, അസ്തമയസൂര്യനെപ്പോലെ ദുഷ്കരമായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്തു.
യഃ സ ശക്ര ഇവാക്ഷയ്യം വര്ഷം ശരമയം ക്ഷിപന് । ജഘാന യുധി യോധാനാമര്ബുദം ദശഭിര്ദിനൈഃ
ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ അക്ഷയമായ അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്യിച്ച്, പത്ത് ദിവസത്തിനകം ഒരു കോടി യോദ്ധാക്കളെ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തിയവൻ ആരാണ്?
സ ശേതേ നിഹതോ ഭൂമൌ വാതഭുഗ്ന ഇവ ദ്രുമഃ । മമ ദുര്മന്ത്രിതേനാജൌ യഥാ നാര്ഹതി ഭാരതഃ
ഇപ്പോൾ അവൻ കാറ്റ് തകർത്ത മരത്തെപോലെ നിലത്ത് വീണു കിടക്കുന്നു; എന്റെ തെറ്റായ ഉപദേശത്താൽ, ഭാരതാ, അർഹിക്കാത്ത വിധത്തിൽ.
കഥം ശാന്തനവം ദൃഷ്ട്വാ പാണ്ഡവാനാമനീകിനീ । പ്രഹര്തുമശകത്തത്ര ഭീഷ്മം ഭീമപരാക്രമമ്
ശാന്തനുവിന്റെ മകനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഭീമനോടു തുല്യമായ വീര്യശാലിയായ ഭീഷ്മനെ പാണ്ഡവസൈന്യം അവിടെ എങ്ങനെ ആക്രമിക്കാൻ കഴിയാതെപോയി?
കഥം ഭീഷ്മേണ സംഗ്രാമം പ്രാകുര്വന്പാണ്ഡുനന്ദനാഃ। കഥം ച നാജയദ്ഭീഷ്മോ ദ്രോണേ ജീവതി സഞ്ജയ
പാണ്ഡുവിന്റെ മക്കൾ ഭീഷ്മനോടൊപ്പം എങ്ങനെ യുദ്ധം നടത്തി? ദ്രോണൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ഭീഷ്മന് എങ്ങനെ ജയിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല, സഞ്ജയ?
കൃപേ സന്നിഹിതേ തത്ര ഭരദ്വാജാത്മജേ തഥാ। ഭീഷ്മഃ പ്രഹരതാം ശ്രേഷ്ഠഃ കഥം സ നിധനം ഗതഃ
കൃപയും ഭരദ്വാജപുത്രനും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നപ്പോൾ, യുദ്ധശ്രേഷ്ഠനായ ഭീഷ്മൻ എങ്ങനെ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങി?
കഥം ചാതിരഥസ്തേന പാഞ്ചാല്യേന ശിഖണ്ഡിനാ। ഭീഷ്മോ വിനിഹതോ യുദ്ധേ ദേവൈരപി ദുരാസദഃ
ദേവന്മാർക്കു പോലും അജയ്യനായ ഭീഷ്മനെ, അതിരഥിയായ പാഞ്ചാലപ്രഭുവായ ശിഖണ്ഡി യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ വീഴ്ത്തി?
യഃ സ്പര്ധതേ രണേ നിത്യം ജാമദഗ്ന്യം മഹാബലമ് । അജിതം ജാമദഗ്ന്യേന ശക്രതുല്യപരാക്രമമ്
യുദ്ധത്തിൽ എല്ലായ്പ്പോഴും മഹാബലശാലിയായ ജാമദഗ്ന്യനോടു മത്സരിച്ചവൻ, ജാമദഗ്ന്യനും ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവൻ, ഇന്ദ്രനോടു തുല്യമായ വീര്യശാലിയായിരുന്നു അവൻ.
തം ഹതം സമരേ ഭീഷ്മം മഹാരഥകുലോദിതമ് । സഞ്ജയാചക്ഷ്വ മേ വീരം യേന ശര്മ ന വിദ്മഹേ
സഞ്ജയ, മഹാരഥശ്രേഷ്ഠനായ ഭീഷ്മൻ യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ വീണു എന്നു എനിക്കു പറയൂ; കാരണം, ഞങ്ങൾക്കു മനസ്സിൽ സമാധാനം ഇല്ല.
മാമകാഃ കേ മഹേഷ്വാസാ നാജഹുഃ സഞ്ജയാച്യുതമ് । ദുര്യോധനസമാദിഷ്ടാഃ കേ വീരാഃ പര്യവാരയന്
സഞ്ജയ, എന്റെ മഹാവീര്യശാലികളിൽ ആരൊക്കെയാണ് അച്യുതനെ ഉപേക്ഷിക്കാതിരുന്നത്? ദുര്യോധനന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ആരൊക്കെയാണ് അവനെ ചുറ്റി സംരക്ഷിച്ചത്?
യച്ഛിഖണ്ഡിമുഖാഃ സര്വേ പാണ്ഡവാ ഭീഷ്മമഭ്യയുഃ । കച്ചിത്തേ കുരവഃ സര്വേ നാജഹുഃ സഞ്ജയാച്യുതമ്
പാണ്ടവർ എല്ലാവരും കിരീടം തകർന്നവരായി ഭീഷ്മന്റെ അടുക്കൽ എത്തിയപ്പോൾ, സഞ്ജയ, അവിടെ കൌരവർ എല്ലാവരും കൃഷ്ണനെ വിട്ടുപോയില്ലല്ലോ എന്നു പറയൂ.
അശ്മസാരമയം നൂനം ഹൃദയം മുദൃഢം മമ। യച്ഛ്രുത്വാ പുരുഷവ്യാഘ്രം ഹതം ഭീഷ്മം ന ദീര്യതേ
എന്റെ ഹൃദയം തീർച്ചയായും കല്ലുപോലെയാണ്, അത്രയും കഠിനവും ഉറപ്പുമുള്ളതും. മനുഷ്യസിംഹനായ ഭീഷ്മൻ വീണുവെന്ന വാർത്ത കേട്ടിട്ടും എന്റെ മനസ്സ് തകർന്നില്ലല്ലോ.
യസ്മിന്സത്യം ച മേധാ ച നീതിശ്ച ഭരതര്ഷഭേ । അപ്രമേയാണി ദുര്ധര്ഷേ കഥം സ നിഹതോ യുധി
സത്യവും ബുദ്ധിയും നയവും നിറഞ്ഞിരുന്ന, ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനായ ആ അജയ്യനും അളവുകെട്ടാനാകാത്തവനും യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ വീണു?
മൌര്വീഘോഷസ്തനയുത്നുഃ പൃഷത്കപൃഷതോ മഹാന് । ധനുര്ഹ്രാദമഹാശബ്ദോ മഹാമേഘ ഇവോന്നതഃ
വില്ലിന്റെ പിണയലിന്റെ വലിയ ശബ്ദവും, അമ്പ് അമ്പിൽ തട്ടി ഉണരുന്ന ഗംഭീരധ്വനിയും, വലിയ മേഘം മുഴങ്ങുന്നതുപോലെയുള്ള ആ ഭീഷ്മമായ ശബ്ദവും—
യോഽഭ്യവര്ഷത കൌന്തേയാന്സപാഞ്ചാലാന്സസൃഞ്ജയാന്। നിഘ്നന്പരഥാന്വീരോ ദാനവാനിവ വജ്രഭൃത്
കുന്തിദേവിയുടെ മക്കളായ പാണ്ടവന്മാരെയും, പാഞ്ചാലന്മാരെയും, ശ്രീഞ്ജയന്മാരെയും അമ്പുകൾ കൊണ്ട് മഴപെയ്യുന്നപോലെ ആക്രമിച്ച, ശത്രുക്കളുടെ രഥങ്ങളെ വജ്രംപിടിച്ചവൻ അസുരന്മാരെ സംഹരിക്കുന്നപോലെ വീഴ്ത്തിയവൻ—
ഇഷ്വസ്ത്രസാഗരം ഘോരം ബാണഗ്രഹം ദുരാസദമ് । കാര്മുകോര്മിണമക്ഷയ്യമദ്വീപം ചലമപ്ലവമ്
അയുധങ്ങളുടെയും അസ്ത്രങ്ങളുടെയും ഭയാനകമായ സമുദ്രം, അമ്പുകൾ തിരകളായ, തീരമില്ലാത്തതും, ദ്വീപുകളില്ലാത്തതും, എപ്പോഴും ചലിക്കുന്നതും, രക്ഷയില്ലാത്തതുമായ ആ യുദ്ധഭൂമി—