സംജയേമേ മഹീപാലാഃ ശൂരാ യുദ്ധാഭിനന്ദിനഃ । അന്യോന്യമഭിനിഘ്നന്തി ശസ്ത്രൈരുച്ചാവചൈരിഹ
സഞ്ജയാ, മഹാരാജാക്കന്മാരും ധൈര്യശാലികളും യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരും ഇവിടെ പലവിധ ആയുധങ്ങളാൽ തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടുന്നു.
പാര്ഥിവാഃ പൃഥിവീഹേതോഃ സമഭിത്യജ്യ ജീവിതമ് । ന വാ ശാമ്യന്തി നിഘ്നന്തോ വര്ധയന്തി യമക്ഷയമ്
ഭൂമിക്കായി ജീവൻ മുഴുവൻ ഉപേക്ഷിച്ച രാജാക്കന്മാർ തമ്മിൽ കൊല്ലിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും അവർ ശമിക്കാതെ യമന്റെ ലോകം മാത്രം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.
ഭൌമമൈശ്വര്യമിച്ഛന്തോ ന മൃഷ്യന്തേ പരസ്പരമ് । മന്യേ ബഹുഗുണാ ഭൂമിസ്തന്മമാചക്ഷ്വ സംജയ
ഭൂമിയിലെ ആധിപത്യം ആഗ്രഹിച്ച് അവർ ഒരുമിക്കാനാവാതെ പരസ്പരം സഹിക്കാനാവുന്നില്ല. സഞ്ജയാ, ഭൂമി എത്ര ഗുണങ്ങൾ ഉള്ളതാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; അതെനിക്ക് പറയൂ.
ബഹൂനി ച സഹസ്രാണി പ്രയുതാന്യര്ബുദാനി ച। കോട്യശ്ച ലോകവീരാണാം സമേതാഃ കുരുജാങ്ഗലേ
കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ അനേകം ആയിരങ്ങൾ, ലക്ഷങ്ങൾ, കോടികൾ വീരന്മാർ ഒന്നിച്ചു കൂടിയിരിക്കുന്നു.
ദേശാനാം ച പരീമാണം നഗരാണാം ച സംജയ । ശ്രോതുമിച്ഛാമി തത്ത്വേന യത ഏതേ സമാഗതാഃ
സഞ്ജയാ, ഇവർ എവിടെ നിന്ന് വന്നുവെന്നതിന്റെ സത്യമായ ദേശങ്ങളും നഗരങ്ങളുടെയും പരിധി ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ദിവ്യബുദ്ധിപ്രദീപേന യുക്തസ്ത്വം ജ്ഞാനചക്ഷുഷാ। പ്രഭാവാത്തസ്യ വിപ്രര്ഷേര്വ്യാസസ്യാമിതതേജസഃ
ദിവ്യമായ ബുദ്ധിയുടെ വിളക്കും ജ്ഞാനദൃഷ്ടിയും നിനക്കുണ്ട്; അത്യന്തം തേജസ്സുള്ള വ്യാസമുനിയുടെ ശക്തി നിനക്കുണ്ട്.
യഥാപ്രജ്ഞം മഹാപ്രാജ്ഞ ഭൌമാന്വക്ഷ്യാമി തേ ഗുണാന്। ശാസ്ത്രചക്ഷുരവേക്ഷസ്വ നമസ്തേ ഭരതര്ഷഭ
മഹാപണ്ഡിതനേ, എന്റെ അറിവനുസരിച്ച് ഭൂമിയുടെ ഗുണങ്ങൾ ഞാൻ നിന്നോട് പറയും; ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയോടെ നോക്കുക; ഭാരതവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, നമസ്കാരം.
ദ്വിവിധാനീഹ ഭൂതാനി ചരാണി സ്ഥാവരാണി ച। ത്രസാനാം ത്രിവിധാ യോനിരണ്ഡസ്വേദജരായുജാഃ
ഇവിടെ ജീവികൾ രണ്ടുവിധമാണ്: ചലിക്കുന്നവയും അചലങ്ങളുമാണ്. ചലിക്കുന്നവരിൽ മുട്ടിൽ ജനിക്കുന്നവ, ചൂടിൽ ജനിക്കുന്നവ, ഗർഭത്തിൽ ജനിക്കുന്നവ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു ജനനരൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്.
ത്രസാനാം ഖലു സര്വേഷാം ശ്രേഷ്ഠാ രാജഞ്ജരായുജാഃ। ജരായുജാനാം പ്രവരാ മാനവാഃ പശവശ്ച യേ
രാജാവേ, ചലിക്കുന്ന ജീവികളിൽ ഗർഭത്തിൽ ജനിക്കുന്നവരാണ് ഉത്തമർ; അതിൽ മനുഷ്യരും ചില മൃഗങ്ങളും ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠം.
നാനാരൂപധരാ രാജംസ്തേഷാം ഭേദാശ്ചതുര്ദശ । വേദോക്താഃ പൃഥിവീപാല യേഷു യജ്ഞാഃ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ
രാജാവേ, അവയ്ക്ക് പലവിധ രൂപങ്ങളുണ്ട്; അവയിൽ യാഗങ്ങൾ നടപ്പാക്കുന്ന പതിനാലു വിഭാഗങ്ങൾ വേദങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ഗ്രാമ്യാണാം പുരുഷാഃ ശ്രേഷ്ഠാഃ സിംഹാശ്ചാരണ്യവാസിനാമ് । സര്വേഷാമേവ ഭൂതാനാമന്യോന്യേനോപജീവനമ്
ഗൃഹപശുക്കളിൽ മനുഷ്യരാണ് ഉത്തമർ; കാട്ടുമൃഗങ്ങളിൽ സിംഹം; എല്ലാ ജീവികളും പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്.
ഉദ്ഭിഞ്ജാഃ സ്ഥാവരാഃ പ്രോക്താസ്തേഷാം പഞ്ചൈവ ജാതയഃ । വൃക്ഷഗുല്മലതാവല്ല്യസ്ത്വക്സാരാസ്തൃണജാതയഃ
അചലജീവികൾ നിലത്തു നിന്ന് മുളയ്ക്കുന്നവരാണെന്ന് പറയുന്നു; അവയിൽ വൃക്ഷങ്ങൾ, കുരുമുളകൾ, വളർത്തു വള്ളികൾ, തൊലി മുഖ്യമായവ, പുല്ലുകൾ എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചു വിഭാഗങ്ങളുണ്ട്.
തേഷാം വിംശതിരേകോനാ മഹാഭൂതേഷു പഞ്ചസു । ചതുര്വിശതിരുദ്ദിഷ്ടാ ഗായത്രീ ലോകസംമതാ
പഞ്ചഭൂതങ്ങളിൽ ഇരുപത്തൊന്നാണ് (ഇരുപതിൽ ഒന്ന് കുറവ്); എന്നാൽ ലോകത്തിൽ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്ന ഗായത്രി ഇരുപത്തുനാലാണ്.
യ ഏതാം വേദ ഗായത്രീം പുണ്യാം സര്വഗുണാന്വിതാമ് । തത്ത്വേന ഭരതശ്രേഷ്ഠ സ ലോകേ ന പ്രണശ്യതി
ഭാരതവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ഉള്ള ഈ പുണ്യമായ ഗായത്രിയെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയുന്നവൻ ഈ ലോകത്ത് നശിക്കുകയില്ല.
അരണ്യവാസിനഃ സപ്ത സപ്തൈഷാം ഗ്രാമവാസിനഃ । സിംഹാ വ്യാഘ്രാ വരാഹാശ്ച മഹിഷാ വാരണാസ്തഥാ
കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്ന ഏഴു മൃഗങ്ങളും, ഗ്രാമത്തിൽ താമസിക്കുന്ന ഏഴും ഉണ്ട്; സിംഹം, കടുവ, പന്നി, കാള, ആന മുതലായവ കാട്ടിൽ വസിക്കുന്നു.
ഋക്ഷാശ്ച വാനരാശ്ചൈവ സപ്താരണ്യാഃ സ്മൃതാ നൃപ । ഗൌരജാവിമനുഷ്യാശ്ച അശ്വാശ്വതരഗര്ദഭാഃ
രാജാവേ, കരടികളും കുരങ്ങുകളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു; പശു, ആട്, മനുഷ്യൻ, കുതിര, കുഴിത്തേര്, കഴുത എന്നിവ ഗ്രാമത്തിൽ വളരുന്നവരാണ്.
ഏതേ ഗ്രാമ്യാഃ സമാഖ്യാതാഃ പശവഃ സപ്ത സാധുഭിഃ । ഏതേ വൈ പശവോ രാജന്ഗ്രാമ്യാരണ്യാശ്ചതുര്ദശ
ഇവയാണ് സന്മാർഗ്ഗികൾ പറഞ്ഞ ഏഴ് ഗൃഹപശുക്കൾ; രാജാവേ, ഇങ്ങനെ ഗൃഹപശുക്കളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും ചേർന്ന് പതിനാലാണ്.
ഭൂമൌ ച ജായതേ സര്വം ഭൂമൌ സര്വം വിനശ്യതി । ഭൂമിഃ പ്രതിഷ്ഠാ ഭൂതാനാം ഭൂമിരേവ സനാതനമ്
എല്ലാം ഭൂമിയിൽ ജനിക്കുന്നു, എല്ലാം ഭൂമിയിലേക്കാണ് അന്ത്യത്തിൽ പോകുന്നത്; ഭൂമി ജീവികളുടെ അടിസ്ഥാനമാണ്, ഭൂമിയാണ് ശാശ്വതം.
യസ്യ ഭൂമിസ്തസ്യ സര്വം ജഗത്സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । തത്രാതിഗൃദ്ധാ രാജാനോ വിനിഘ്നന്തീതരേതരമ്
ഭൂമി സ്വന്തമാക്കിയവന് സകലവും സ്വന്തമാണ് — ചലിക്കുന്നതും അചലവും ഉള്പ്പെടെ. അതിനായി രാജാക്കന്മാര് അത്യന്തം ലാലസയോടെ പരസ്പരം നശിപ്പിക്കുന്നു.
നദീനാം പര്വതാനാം ച നാമധേയാനി സംജയ । തഥാ ജനപദാനാം ച യേ ചാന്യേ ഭൂമിമാശ്രിതാഃ
സഞ്ജയ, നദികളും പര്വ്വതങ്ങളും ജനപദങ്ങളും ഭൂമിയില് കഴിയുന്ന മറ്റു ജനങ്ങളും അവരുടെ പേരുകള് എനിക്ക് പറയൂ.
പ്രമാണം ച പ്രമാണജ്ഞ പൃഥിവ്യാ മമ സര്വതഃ । നിഖിലേന സമാചക്ഷ്വ കാനനാനി ച സംജയ
ഭൂമിയുടെ മുഴുവന് വിസ്തീര്ണമൊക്കെ, അതുപോലെ കാടുകളും, നീ അളവറിയുന്നവനായി എനിക്ക് വിശദമായി വിവരിച്ചുതരിക.
പഞ്ചേമാനി മഹാരാജ മഹാഭൂതാനി സംഗ്രഹാത്। ജഗതീസ്ഥാനി സര്വാണി സമാന്യാഹുര്മനീഷിണഃ
മഹാരാജാവേ, ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ വസ്തുക്കളും അഞ്ചു മഹാഭൂതങ്ങളില് നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നതെന്ന് ജ്ഞാനികള് പറയുന്നു.
ഭൂമിരാപസ്തഥാ വായുരഗ്നിരാകാശമേവ ച। ഗുണോത്തരാണി സര്വാണി തേഷാം ഭൂമിഃ പ്രധാനതഃ
ഭൂമി, ജലം, വായു, അഗ്നി, ആകാശം — ഇവയെല്ലാം ഗുണങ്ങളില് ക്രമമായി ഉയര്ന്നവയാണെങ്കിലും, പ്രധാനമായത് ഭൂമിയാണെന്ന് പറയുന്നു.
ശബ്ദഃ സ്പര്ശശ്ച രൂപം ച രസോ ഗന്ധശ്ച പഞ്ചമഃ। ഭൂമേരേതേ ഗുണാഃ പ്രോക്താ ഋഷിഭിസ്തത്ത്വവേദിഭിഃക
ശബ്ദം, സ്പര്ശം, രൂപം, രസം, അഞ്ചാമത്തേതായി ഗന്ധം — ഇവയാണ് ഭൂമിയുടെ ഗുണങ്ങളെന്ന് സത്യത്തെ അറിയുന്ന ഋഷിമാര് പറയുന്നു.
ചത്വാരോഽപ്സു ഗുണാ രാജന്ഗന്ധസ്തത്ര ന വിദ്യതേ। ശബ്ദഃ സ്പര്ശശ്ച രൂപം ച തേജസോഽഥ ഗുണാസ്ത്രയഃ । ശബ്ദഃ സ്പര്ശശ്ച വായൌ ദ്വൌ അകാശേ ശബ്ദ ഏവ തു
രാജാവേ, ജലത്തില് നാലു ഗുണങ്ങളുണ്ട് — അവിടെ ഗന്ധമില്ല. അഗ്നിയില് ശബ്ദം, സ്പര്ശം, രൂപം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുണ്ട്. വായുവില് ശബ്ദവും സ്പര്ശവും രണ്ട് ഗുണങ്ങള് മാത്രം. ആകാശത്തില് ശബ്ദം മാത്രം ഉണ്ട്.
ഏതേ പഞ്ച ഗുണാ രാജന്മഹാഭൂതേഷു പഞ്ചസു। വര്തന്തേ സര്വലോകേഷു യേഷു ഭൂതാഃ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ
രാജാവേ, ഈ അഞ്ചു ഗുണങ്ങള് അഞ്ചു മഹാഭൂതങ്ങളില് കാണപ്പെടുന്നു. അവയില് എല്ലാ ജീവികളും ലോകങ്ങളിലും അധിഷ്ഠിതരാണ്.
അന്യോന്യം നാഭിവര്തന്തേ സാമ്യം ഭവതി വൈ യദാ
അവയ്ക്ക് തമ്മില് സമത്വം ഉണ്ടാകുമ്പോള് ഒന്നും ഒന്നിനെ അതിക്രമിക്കാറില്ല.
യദാ തു വിഷമീഭാവമാവിശന്തി പരസ്പരമ് । തദാ ദേഹൈര്ദേഹവന്തോ വ്യതിരോഹന്തി നാന്യഥാ
പക്ഷേ, അവ തമ്മില് അസമത്വം ഉണ്ടാകുമ്പോള് മാത്രമേ ശരീരമുള്ള ജീവികള് ജനിച്ചു നശിക്കുകയുള്ളൂ — വേറേതുമില്ല.
ആനുപൂര്വ്യാ വിനശ്യന്തി ജായന്തേ ചാനുപൂര്വശഃ । സര്വാമ്യപരിമേയാണി തദേഷാം രൂപമൈശ്വരമ്
അവ ക്രമമായി നശിക്കുകയും വീണ്ടും ക്രമമായി ജനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അവയുടെ രൂപങ്ങള് എല്ലായ്പ്പോഴും അളക്കാനാവാത്തവയാണ് — ഇതാണ് അവയുടെ ദൈവികസ്വഭാവം.
തത്രതത്ര ഹി ദൃശ്യന്തേ ധാതവഃ പാഞ്ചഭൌതികാഃ । തേഷാം മനുഷ്യാസ്തര്കേണ പ്രമാണാനി പ്രചക്ഷതേ
എവിടെയും ഈ അഞ്ചു ഭൂതങ്ങളുടെ സംയുക്തങ്ങള് കാണാം; മനുഷ്യര് അവയുടെ അളവുകള് താര്ക്കികമായി നിശ്ചയിക്കുന്നു.