യുധിഷ്ഠിരോ യത്ര സൈന്യേ സ്വയമേവ ബലാര്ണവേ । തത്ര തേ പൃഥിവീപാലാ ഭൂയിഷ്ഠം പര്യവസ്ഥിതാഃ
സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ മഹാസമുദ്രത്തിൽ തന്നെ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. അവിടെയാണ് ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാർ കൂടുതലും തങ്ങളുടെ സ്ഥാനം എടുത്തത്.
തത്ര നാഗസഹസ്രാണി ഹയാനാമയുതാനി ച । തഥാ രഥസഹസ്രാണി പദാതീനാം ച ഭാരത
അവിടെ ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളും പതിനായിരക്കണക്കിന് കുതിരകളും, അതുപോലെ ആയിരക്കണക്കിന് രഥങ്ങളും പടയാളികളും ഉണ്ടായിരുന്നു, ഭാരത.
ചേകിതാനഃ സ്വസൈന്യേന മഹതാ പാര്ഥിവര്ഷഭ । ധൃഷ്ടകേതുശ്ച ചേദീനാം പ്രണേതാ പാര്ഥിവോ യയൌ
രാജാക്കന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ചേകിതാനനും വലിയ സൈന്യവുമായി, ചേദിരാജാവായ ധൃഷ്ടകേതുവും മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
സാത്യകിശ്ച മഹേഷ്വാസോ വൃഷ്ണീനാം പ്രവരോ രഥഃ । വൃതഃ ശതസഹസ്രേണ രഥാനാം പ്രമുദന്ബലീ
വൃഷ്ണികളിൽ പ്രധാനിയും മഹാവീരനുമായ സത്യകി, ഒരു ലക്ഷം രഥങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, സന്തോഷത്തോടെയും ശക്തിയോടെയും മുന്നോട്ട് പോയി.
ക്ഷത്രദേവബ്രഹ്മദേവൌ രഥസ്ഥൌ പുരുഷര്ഷഭൌ । ജഘനം പാലയന്തൌ ച പൃഷ്ഠതോഽനുപ്രജഗ്മതുഃ
ക്ഷത്രദേവനും ബ്രഹ്മദേവനും, ഇരുവരും രഥത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, പിൻഭാഗം കാത്തു, പിന്നിൽ നിന്ന് പിന്തുടർന്നു.
ശകടാപണവേശാശ്ച യാനം യുഗ്യം ച സര്വശഃ । തത്ര നാഗസഹസ്രാണി ഹയാനാമയുതാനി ച । ഫല്ഗു സര്വം കലത്രം ച യത്കിംചിത്കൃശദുര്ബലമ്
വണ്ടികളും കടകളും കുതിരയോ ആനയോ കെട്ടാൻ അനുയോജ്യമായ വാഹനങ്ങളും, ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളും പതിനായിരക്കണക്കിന് കുതിരകളും, സ്ത്രീകളും ദുർബലരും പിന്നിൽ ചേർന്ന് നടന്നു.
കോശസഞ്ചയവാഹാംശ്ച കോഷ്ഠാഗാരം തഥൈവ ച। ഗജാനീകേന സംഗൃഹ്യ ശനൈഃ പ്രായാദ്യുധിഷ്ഠിരഃ
ധനസമ്പത്തും അന്നശാലകളും ഗജാനികൻ ഒത്തുചേർത്ത്, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ അതെല്ലാം മന്ദഗതിയിൽ മുന്നോട്ട് നയിച്ചു.
തമന്വയാത്സത്യധൃതിഃ സൌചിത്തിര്യുദ്ധദുര്മദഃ। ശ്രേണിമാന്വസുദാനശ്ച പുത്രഃ കാശ്യസ്യ വാ വിഭുഃ
അവനെ പിന്തുടർന്ന് സത്യധൃതി, സൗചിത്തി, യുദ്ധദുർമദൻ, ശ്രേണിമാൻ, വസുദാനൻ, കാശിരാജാവിന്റെ പുത്രൻ എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
രഥാ വിംശതിസാഹസ്രാ യേ തേഷാമനുയായിനഃ । ഹയാനാം ദശ കോട്യശ്ച മഹതാം കിംകിണീകിനാമ്
അവരെ ഇരുപതിനായിരം രഥങ്ങളും, വലിയ മണികൾ കെട്ടിയ ഒരു കോടി കുതിരകളും പിന്തുടർന്നു.
ഗജാ വിംശതിസാഹസ്രാ ഈഷാദന്താഃ പ്രഹാരിണഃ। കുലീനാ ഭിന്നകരടാ മേഘാ ഇവ വിസര്പിണഃ
ഇരുപതിനായിരം ആനകൾ, അല്പം വളഞ്ഞ പല്ലുകളും യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യവും ഉള്ളവ, ഉന്നത വംശജരും ചങ്ങലകൾ തകർന്നവരും, മേഘങ്ങൾ പോലെ നീങ്ങി.
ഷഷ്ടിര്നാഗസഹസ്രാണി ദശാന്യാനി ച ഭാരത । യുധിഷ്ഠിരസ്യ യാന്യാസന്യുധി സേനാ മഹാത്മനഃ
അവിടെ അറുപതിനായിരം ആനകളും, അതിനുപുറമെ പത്തായിരം ആനകളും, മഹാത്മാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ സൈന്യത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു, ഭാരത.
ക്ഷരന്ത ഇവ ജീമൂതാഃ പ്രഭിന്നകരടാമുഖാഃ । രാജാനമന്വയുഃ പശ്ചാച്ചലന്ത ഇവ പര്വതാഃ
ചങ്ങലകൾ തകർന്ന വായുകൾ കൊണ്ടു മേഘങ്ങൾ പോലെ ഒഴുകി, ആ ആനകൾ രാജാവിനെ പിൻതുടർന്ന്, പർവതങ്ങൾ പോലെ നീങ്ങി.
ഏവം തസ്യ ബലം ഭീമം കുന്തീപുത്രസ്യ ധീമതഃ । യദാശ്രിത്യാഥ യുയുധേ ധാര്തരാഷ്ട്രം സുയോധനമ്
കുന്തിപുതനായ ധീരനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ ഭയങ്കരമായ സൈന്യമാണ്, ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രനായ സുയോധനനോടു യുദ്ധം നടത്തിയത്.
തതോഽന്യേ ശതശഃ പശ്ചാത്സഹസ്രായുതശോ നരാഃ। നര്ദന്തഃ പ്രയയുസ്തേഷാണനീകാനി സഹസ്രശഃ
അതിനുശേഷം, നൂറുകണക്കിന്, ആയിരക്കണക്കിന്, പതിനായിരക്കണക്കിന് മറ്റു പുരുഷന്മാർ ഗർജ്ജിച്ച് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി; അവരുടെ വിഭാഗങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിന് ഉണ്ടായിരുന്നു.
തത്ര ഭേരീസഹസ്രാണി ശങ്ഖാനാമയുതാനി ച । ന്യവാദയന്ത സംഹൃഷ്ടാഃ സഹസ്രായുതശോ നരാഃ
അവിടെ ആയിരക്കണക്കിന് ഭേരികളും പത്തായിരക്കണക്കിന് ശംഖുകളും സന്തോഷത്തോടെ ആയിരങ്ങളായും പത്തായിരങ്ങളായും ആളുകൾ മുഴങ്ങിച്ചു.
തതഃ പൂര്വാപരേ സൈന്യേ സമീക്ഷ്യ ഭഗവാനൃഷിഃ। സര്വവേദവിദാം ശ്രേഷ്ഠോ വ്യാസഃ സത്യവതീസുതഃ
അപ്പോൾ ഇരുവശത്തുള്ള സൈന്യങ്ങളെയും നോക്കി, സത്യവതിയുടെ മകനായ മഹർഷിയും എല്ലാ വേദങ്ങളും അറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ വ്യാസൻ സംസാരിച്ചു.
ഭവിഷ്യതി രണേ ഘോരേ ഭരതാനാം പിതാമഹഃ । പ്രത്യക്ഷദര്ശീ ഭഗവാന്ഭൂതഭവ്യഭവിഷ്യവിത്
ഭൂതഭവ്യഭവിഷ്യങ്ങളൊക്കെയും അറിയുന്ന ദൈവസ്വരൂപനായ മഹർഷി, ഭീഷ്മൻ എന്ന ഭാരതവംശത്തിലെ പിതാമഹൻ ഭയാനകമായ യുദ്ധത്തിൽ വീഴുമെന്ന് കണ്ടു.
വൈചിത്രവീര്യം രാജാനം രഹസ്സ്ഥമിദമബ്രവീത് । ശോചന്തമാര്തം ധ്യായന്തം പുത്രാണാമനയം തദാ
വൈചിത്രവീര്യന്റെ മകനായ രാജാവായ ധൃതരാഷ്ട്രൻ ദുഃഖത്തിലും വ്യസനത്തിലും ആകുലനായി തന്റെ മക്കളുടെ ദുർഭാഗ്യത്തെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, വ്യാസൻ രഹസ്യമായി അവനോട് പറഞ്ഞു.
രാജന്പരികാലാസ്തേ പുത്രാശ്ചാന്യേ ച പാര്ഥിവാഃ। തേ ഹിംസന്തീവ സങ്ഗ്രാമേ സമാസാദ്യേതരേതരമ്
രാജാവേ, നിന്റെ മക്കളും മറ്റു രാജാക്കന്മാരും അവരുടെ വിധി നേരിട്ടിരിക്കുന്നു; യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവർ പരസ്പരം വധം ചെയ്യുന്നത് വിധിയുടെ ഇച്ഛയാണെന്നപോലെയാണ്.
തേഷു കാലപരീതേഷു വിനശ്യത്സ്വേവ ഭാരത । കാലപര്യായമാഹായ മാ സ്മ ശോകേ മനഃ കൃഥാ
ഭാരതവംശജാ, ഇവർ കാലത്തിന്റെ പിടിയിൽ പെട്ട് നശിക്കുമ്പോൾ, കാലചക്രം മനസ്സിലാക്കി, ദുഃഖത്തിൽ മനസ്സ് ആഴ്ത്തരുത്.
യദി ചേച്ഛസി സംഗ്രാമം ദ്രുഷ്ടുമേനം വിശാംപതേ । ചക്ഷുര്ദദാനി തേ പുത്ര യുദ്ധമേതന്നിശാമയാ
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഈ യുദ്ധം നീ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഞാൻ നിനക്ക് കാഴ്ച നൽകാം; മക്കളുടെ യുദ്ധം നീ കാണുക.
ന രോചയേ ജ്ഞാതിവധം ദ്രഷ്ടും ബ്രഹ്മര്ഷിസത്തമ
ബ്രഹ്മർഷിമാരിൽ ഉത്തമനേ, എന്റെ ബന്ധുക്കളുടെ വധം ഞാൻ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
തസ്മിന്നനിച്ഛതി ദ്രഷ്ടും സംഗ്രാമം ശ്രോതുമിച്ഛതി। വരാണാമീശ്വരോ വ്യാസഃ സംജയായ വരം ദദൌ
അവൻ യുദ്ധം കാണാൻ ഇഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നതിനാൽ, കേൾക്കാൻ മാത്രം ആഗ്രഹിച്ചതിനാൽ, അനുഗ്രഹങ്ങളിൽ അധിപനായ വ്യാസൻ സഞ്ജയന് അനുഗ്രഹം നൽകി.
ഏഷ തേ സംജയോ രാജന്യുദ്ധമേതദ്വദിഷ്യതി। ഏതസ്യ സര്വം സംഗ്രാമേ ന പരോക്ഷം ഭവിഷ്യതി
രാജാവേ, ഈ സഞ്ജയൻ നിനക്ക് ഈ യുദ്ധം വിവരിക്കും; യുദ്ധത്തിൽ ഒന്നും അവനിൽ നിന്ന് മറഞ്ഞിരിക്കില്ല.
ചക്ഷുഷാ സംജയോ രാജന്ദിവ്യേനൈവ സമന്വിതഃ । കഥയിഷ്യതി തേ യുദ്ധം സര്വജ്ഞശ്ച ഭവിഷ്യതി
ദിവ്യദൃഷ്ടിയോടെ സഞ്ജയൻ നിനക്ക് യുദ്ധം വിശദീകരിക്കും, രാജാവേ; അവൻ എല്ലാം അറിയുന്നവനാകും.
പ്രകാശം വാഽപ്രകാശം വാ ദിവാ വാ യദി വാ നിശി । മനസാ ചിന്തിതമപി സര്വം വേത്സ്യതി സംജയഃ
ദിവസം ആയാലും രാത്രിയായാലും, തുറന്നോ മറച്ചോ, മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചതുപോലും സഞ്ജയൻ എല്ലാം അറിയും.
നൈനം ശസ്ത്രാണി ഭേത്സ്യന്തി നൈനം ബാധിഷ്യതേ ശ്രമഃ । ഗാവല്ഗണിരയം ജീവന്യുദ്ധാദസ്മാദ്വിമോക്ഷ്യതേ
ശസ്ത്രങ്ങൾ സഞ്ജയനെ തൊടുകയില്ല, ക്ഷീണം അവനെ ബാധിക്കുകയുമില്ല; ഗാവൽഗണൻ എന്ന സഞ്ജയൻ ഈ യുദ്ധത്തിൽ നിന്നും അത്രേയും സുരക്ഷിതനായി രക്ഷപ്പെടും.
അഹം തു കീര്തിമേതേഷാം കരൂണാം ഭരതര്ഷഭ । പാണ്ഡവാനാം ച സര്വേഷാം പ്രഥയിഷ്യാമി മാ ശുചഃ
ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനേ, പാണ്ഡവന്മാരുടെയും മറ്റുള്ളവരുടെയും മഹത്വം ഞാൻ തന്നെ ലോകത്ത് പ്രചരിപ്പിക്കും; നീ ദുഃഖിക്കേണ്ട.
ദിഷ്ടമേതന്നരവ്യാഘ്ര നാഭിശോചിതുമര്ഹസി । ന ചൈവ ശക്യം സംയന്തും യതോ ധര്മസ്തതോ ജയഃ
നരവ്യാഘ്രാ, ഇതെല്ലാം വിധിയാണു്; നീ ദുഃഖിക്കേണ്ട. ധർമ്മം ഉള്ളിടത്താണ് വിജയമെന്നും ഓർക്കുക.
ഏവമുക്ത്വാ സ ഭഗവാന്കുരൂണാം പ്രതിതാമഹഃ । പുനരേവ മഹാഭാഗോ ധൃതരാഷ്ട്രമുവാച ഹ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, കുരുവംശത്തിന്റെ പ്രപിതാമഹനായ മഹർഷി വീണ്ടും മഹാരാജാവായ ധൃതരാഷ്ട്രനോട് പറഞ്ഞു.