ക്രോധാദ്യം പുരുഷം പശ്യേസ്തഥാ ശക്രസമദ്യുതേ। സ ക്ഷിപ്രം നഭവേദ്വ്യക്തമിതി ത്വാം വേദ്മി കൌരവ
കോപം പിടിച്ച മനുഷ്യനെ ഇന്ദ്രനോടു തുല്യനെന്നപോലെ ഭയങ്കരനായി കാണണം; എങ്കിലും, കൌരവാ, അവൻ ഉടൻ തന്നെ മനസ്സിന്റെ വ്യക്തത നഷ്ടപ്പെടുന്നവനാണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു.
തതഃ പ്രഭാതേ വിമലേ ധാര്തരാഷ്ട്രേണ ചോദിതാഃ। ദുര്യോധനേന രാജാനഃ പ്രയയുഃ പാണ്ഡവാന്പ്രതി
അതിനുശേഷം, പുലരിക്കാലത്ത് ആകാശം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ, ദുര്യോധനന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം രാജാക്കന്മാർ പാണ്ഡവരുടെ അടുക്കൽ പുറപ്പെട്ടു.
ആപ്ലാവ്യ ശുചയഃ സര്വേ സ്രഗ്വിണഃ ശുക്ലവാസസഃ। ഗൃഹീതശസ്ത്രാ ധ്വജിനഃ സ്വസ്തി വാച്യ ഹുതാഗ്നയഃ
അവരൊക്കെയും കുളിച്ച് ശുദ്ധരായി, പുഷ്പമാലകൾ ധരിച്ച് വെള്ള വസ്ത്രം അണിഞ്ഞ്, ആയുധങ്ങളും പതാകകളും കൈവശം വച്ചു, ഹോമം നടത്തി ആശംസകൾ ഉച്ചരിച്ച് പുറപ്പെട്ടു.
സര്വേ ബ്രഹ്മവിദഃ ശൂരാഃ സര്വേ സുചരിതവ്രതാഃ । സര്വേ കാമകൃതശ്ചൈവ സര്വേ ചാഹവലക്ഷണാഃ
അവരൊക്കെയും വേദപാഠത്തിൽ നിപുണരും വീര്യശാലികളും നല്ല ആചാരവ്രതങ്ങൾ പാലിക്കുന്നവരും ഇഷ്ടാനുസൃതമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവരും വീരതയുടെ ലക്ഷണങ്ങളുള്ളവരുമായിരുന്നു.
ആഹവേഷു പരാഁല്ലോകാഞ്ജിഗീഷന്തോ മഹാബലാഃ । ഏകാഗ്രമനസഃ സര്വേ ശ്രദ്ദധാനാഃ പരസ്പരമ്
യുദ്ധത്തിലൂടെ ഉന്നത ലോകങ്ങൾ നേടാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ഈ മഹാശക്തന്മാർ ഒറ്റമനസ്സോടെ പരസ്പരം വിശ്വാസത്തോടെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങുകയായിരുന്നു.
വിന്ദാനുവിന്ദാവാവന്ത്യൌ കേകയാ ബാഹ്ലികൈഃ സഹ । പ്രയയുഃ സര്വ ഏവൈതേ ഭാരദ്വാജപുരോഗമാഃ
അവന്തിയിലെ വിന്ദനും അനുവിന്ദനും, കേകയരും ബാഹ്ലികരും, ഭാരദ്വാജൻ മുന്നിൽ നിൽക്കേ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് പുറപ്പെട്ടു.
അശ്വത്ഥാമാ ശാന്തനവഃ സൈന്ധവോഽഥ ജയദ്രഥഃ। ദാക്ഷിണാത്യാഃ പ്രതീച്യാശ്ച പാര്വതീയാശ്ച നേ നൃപാഃ
അശ്വത്താമൻ, ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ, സിന്ദുരാജാവും ജയദ്രഥനും, തെക്കൻ, പടിഞ്ഞാറൻ, മലനാടൻ രാജാക്കന്മാരും ഈ യാത്രയിൽ ചേർന്നു.
ഗാന്ധാരരാജഃ ശകുനിഃ പ്രാച്യോദീച്യാശ്ച സര്വശഃ । ശകാഃ കിരാതാ യവനാഃ ശിബയോഽഥ വസാതയഃ
ഗാന്ധാരരാജാവായ ശകുനിയും, കിഴക്കൻ, വടക്കൻ രാജാക്കന്മാരും, ശകന്മാർ, കിരാതന്മാർ, യവനന്മാർ, ശിബികൾ, വസാതികൾ എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സ്വൈഃ സ്വൈരനീകൈഃ സഹിതാഃ പരിവാര്യ മഹാരഥമ് । ഏതേ മഹാരഥാഃ സര്വേ ദ്വിതീയേ നിര്യയുര്ബലേ
സ്വന്തം സൈന്യങ്ങളുമായി ചുറ്റിപ്പറ്റി, ഈ മഹാരഥന്മാർ എല്ലാവരും മഹാരഥനെ വളയിച്ച് രണ്ടാം സൈന്യത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു.
കൃതവാര്മാ സഹാനീകസ്ത്രിഗര്തശ്ച മഹാരഥഃ । ദുര്യോധനശ്ച നൃപതിര്ഭ്രാതൃഭിഃ പരിവാരിതഃ
കൃതവർമയും അവന്റെ സൈന്യവും, മഹാരഥനായ തൃഗർത്തനും, രാജാവായ ദുര്യോധനനും സഹോദരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി ഉണ്ടായിരുന്നു.
ശലോ ഭൂരിശ്രവാഃ ശല്യഃ കൌസല്യോഽഥ ബൃഹദ്രഥഃ । ഏതേ പശ്ചാദനുഗതാ ധാര്തരാഷ്ട്രപുരോഗമാഃ
ശല, ഭൂരിശ്രവ, ശല്യ, കോസലരാജാവും ബൃഹദ്രഥനും—ഇവരൊക്കെ ധൃതരാഷ്ട്രന്മാർക്ക് പിന്നാലെ പുറപ്പെട്ടു.
തേ സമേത്യ യഥാന്യായം ധാര്തരാഷ്ട്രാ മഹാബലാഃ। കുരുക്ഷേത്രസ്യ പശ്ചാര്ധേ വ്യവാതിഷ്ഠന്ത ദംശിതാഃ
അവ മഹാശക്തിയുള്ള ധൃതരാഷ്ട്രന്മാർ, യഥാസമയം ഒന്നിച്ചു ചേർന്ന്, ആയുധധാരികളായി കുരുക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് നിലകൊണ്ടു.
ദുര്യോധനസ്തു ശിബിരം കാരയാമാസ ഭാരത । യഥൈവ ഹാസ്തിനപുരം ദ്വിതീയം സമലംകൃതമ്
അതിനുശേഷം, ഭാരതാ, ദുര്യോധനൻ ഹസ്തിനപുരംപോലെ അലങ്കരിച്ച മറ്റൊരു വലിയ പാളയം പണിയാൻ കല്പിച്ചു.
ന വിശേഷം വിജാനന്തി പുരസ്യ ശിബിരസ്യ വാ । കുശലാ അപി രാജേന്ദ്ര നരാ നഗരവാസിനഃ
നഗരവാസികളായ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർക്കും നഗരവും പാളയവും വേർതിരിച്ച് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നില്ലായിരുന്നു, രാജേ.
താദൃശാന്യേവ ദുര്ഗാണി രാജ്ഞാമപി മഹീപതിഃ । കാരയാമാസ കൌരവ്യഃ ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ
കൌരവരാജാവൻ രാജാക്കന്മാർക്കായി അത്തരത്തിലുള്ള കോട്ടകൾ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും പണിയിച്ചു.
പഞ്ചയോജനമുത്സൃജ്യ മാണ്ഡലം തദ്രണാജിരമ് । സേനാനിവേശാസ്തേ രാജന്നാവിശഞ്ഛതസങ്ഘശഃ
അഞ്ചു യോജന ദൂരം വിട്ട്, ആ റണഭൂമിയെ ചുറ്റി നൂറ് നൂറ് കൂട്ടങ്ങളായി സൈന്യങ്ങൾ പാളയങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചു.
തത്ര തേ പൃഥിവീപാലാ യഥോത്സാഹം യഥാബലമ് । വിവിശുഃ ശിബിരാണ്യത്ര ദ്രവ്യവന്തി സഹസ്രശഃ
അവിടെ, ഭൂമിയുടെ ഭരണാധികാരികൾ തങ്ങളുടെ ഉത്സാഹത്തിനും ശക്തിക്കും അനുസരിച്ച്, ധനസമ്പന്നമായ ആയിരക്കണക്കിന് പാളയങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചു.
തേഷാം ദുര്യോധനോ രാജാ സസൈന്യാനാം മഹാത്മനാമ് । വ്യാദിദേശ സ ബാഹ്യാനാം ഭക്ഷ്യഭോജ്യമനുത്തമമ്
അവർക്കായി, മഹാത്മാക്കളായ സൈന്യങ്ങളോടൊപ്പം രാജാവായ ദുര്യോധനൻ പാളയത്തിന് പുറത്തുള്ളവർക്കും ഉത്തമമായ ഭക്ഷണവും വിഭവങ്ങളും ഒരുക്കി.
സനാഗാശ്വമനുണ്യാണാം യേ ച ശില്പോപജീവിനഃ । യേ ചാന്യേഽനുഗതാസ്തത്ര സൂതമാഗധബന്ദിനഃ
ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് ജീവിക്കുന്നവർ, വിവിധ കലകളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ, കൂടാതെ അവിടെ എത്തിയിരുന്ന മറ്റുള്ളവർ, രഥസാരഥിമാർ, ഗായകർ, പാട്ടുകാരൻമാർ എന്നിവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
വണിജോ ഗണികാശ്ചാരാ യേ ചൈവ പ്രേക്ഷകാ ജനാഃ । സര്വാംസ്തന്കൌരവോ രാജാ വിധിവത്പ്രത്യവൈക്ഷത
വ്യാപാരികൾ, നർത്തകികൾ, ചാരന്മാർ, കാണാൻ വന്നവർ എന്നിവരെല്ലാം കൌരവ രാജാവു യഥാവിധി ശ്രദ്ധയോടെ നോക്കി.
തഥൈവ രാജാ കൌന്തേയോ ധര്മപുത്രോ യുധിഷ്ഠിരഃ। ധൃഷ്ടദ്യുമ്നമുഖാന്വീരാംശ്ചോദയാമാസ ഭാരത
അതു പോലെ തന്നെ, കുന്തിദേവിയുടെ മകനും ധർമ്മത്തിന്റെ പ്രതിരൂപവുമായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ രാജാവു, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന വീരന്മാരെ ഉത്സാഹിപ്പിച്ചു.
ചേദികാശികരൂശാനാം നേതാരം ദൃഢവിക്രമമ് । സേനാപതിമമിത്രഘ്നം ധൃഷ്ടകേതുമഥാദിശത്
ചേദി, കാശി, കരൂഷ രാജ്യങ്ങളുടെ ശക്തനായ നേതാവും ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്ന സേനാനായകനുമായ ധൃഷ്ടകേതുവിനെ അവൻ നിയമിച്ചു.
വിരാടം ദ്രുപദം ചൈവ യുയുധാനം ശിഖണ്ഡിനമ് । പാഞ്ചാല്യൌ ച മഹേഷ്വാസൌ യുധാമന്യൂത്തമൌജസൌ
വിരാടൻ, ദ്രുപദൻ, യുയുധാനൻ, ശിഖണ്ഡിൻ, പാഞ്ചാലരാജ്യത്തിലെ മഹാവീരന്മാരായ യുദ്ധാമന്യു, ഉത്തമൗജസ് എന്നിവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
തേ ശൂരാശ്ചിത്രവര്മാണസ്തപ്തകുണ്ഡലധാരിണഃ। ആജ്യാവസിക്താ ജ്വലിതാ ധിഷ്ണ്യേഷ്വിവ ഹുതാശനാഃ
ആ വീരന്മാർ മനോഹരമായ കാവചം ധരിച്ച് ചൂടാക്കിയ കുണ്ഡലങ്ങൾ കണിഞ്ഞ്, നെയ്യിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തതുപോലെ, യാഗകുണ്ഡത്തിലെ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു.
അശോഭന്ത മഹേഷ്വാസാ ഗ്രഹാഃ പ്രജ്വലിതാ ഇവ । അഥ സൈന്യം യഥായോഗം പൂജയിത്വാ നരര്ഷഭഃ
ആ മഹാവീരർ ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. അതിനുശേഷം, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് സൈന്യത്തെ യഥായോഗ്യം ആദരിച്ചു.
ദിദേശ താന്യനീകാനി പ്രയാണായ മഹീപതിഃ। തേഷാം യുധിഷ്ഠിരോ രാജാ സസൈന്യാനാം മഹാത്മനാമ്
അവൻ ആ സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെ പുറപ്പെടാൻ നിർദ്ദേശിച്ചു. മഹാത്മാക്കളായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ രാജാവും അവന്റെ സൈന്യങ്ങളും അങ്ങോട്ട് നീങ്ങി.
വ്യാദിദേശ സബാഹ്യാനാം ഭക്ഷ്യഭോജ്യമനുത്തമമ് । സ ഗജാശ്വമനുഷ്യാണാം യേ ച ശില്പോപജീവിനഃ
സൈന്യത്തിന് പുറത്തുള്ളവർക്കും, ആനകൾക്കും കുതിരകൾക്കും മനുഷ്യർക്കും, കലകളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർക്കും ഉത്തമമായ ഭക്ഷണവും ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളും അവൻ ഒരുക്കി.
അഭിമന്യും ബൃഹന്തം ച ദ്രൌപദേയാംശ്ച സര്വശഃ । ധൃഷ്ടദ്യുമ്നമുഖാനേതാന്പ്രാഹിണോത്പാണ്ഡുനന്ദനഃ
അഭിമന്യു, ബൃഹന്തൻ, ദ്രൗപദിയുടെ മക്കൾ എന്നിവരെല്ലാം, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നവരായി പാണ്ഡുവിന്റെ മകൻ അയച്ചു.
ഭീമം ച യുയുധാനം ച പാണ്ഡവം ച ധനംജയമ്। ദ്വിതീയം പ്രേഷയാമാസ ബലസ്കന്ധം യുധിഷ്ടിരഃ
ഭീമൻ, യുയുധാനൻ, പാണ്ഡവനായ അർജുനൻ എന്നിവരെ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ രണ്ടാം സൈന്യവിഭാഗമായി അയച്ചു.
ഭാണ്ഡം സമാരോപയതാം ചരതാം സംപ്രധാവതാമ് । ഹൃഷ്ടാനാം തത്ര യോധാനാം ശബ്ദോ ദിവമിവാസ്പശത്
സാമഗ്രികൾ കയറ്റി, സൈനികർ സന്തോഷത്തോടെ ചുറ്റി ഓടുമ്പോൾ, അവരുടെ ഉല്ലാസശബ്ദം ആകാശത്തേയ്ക്ക് ഉയർന്നു.