ഏതസ്യ തദ്രഥാനീകം കഥയന്തി രണപ്രിയാഃ । ബഹുത്വാത്സാഗരപ്രഖ്യം ദേവാനാമിവ സംയുഗേ
യുദ്ധം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവർ അവന്റെ രഥസേനയെ സമുദ്രംപോലെയുള്ളതെന്നും, ദേവന്മാരുടെ യുദ്ധസേനയെപ്പോലെയാണെന്നും പറയുന്നു.
ക്ഷത്രധര്മാ തു രാജേന്ദ്ര മതോ മേഽര്ധരഥോ നൃപ। ധൃഷ്ടദ്യുമ്നസ്യ തനയോ ബാല്യാന്നാതികൃതശ്രമഃ
രാജാവേ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ മകൻ, ക്ഷത്രധർമ്മത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ളവൻ, ഇപ്പോൾ ബാലനായതിനാൽ അധികം ക്ഷീണിച്ചിട്ടില്ല; എന്റെ കണക്കിൽ അവൻ അർദ്ധരഥിയാണ്.
ശിശുപാലസുതോ വീരശ്ചേദിരാജോ മഹാരഥഃ। ധൃഷ്ടകേതുര്മഹേഷ്വാസഃ സംബന്ധീ പാണ്ഡവസ്യ ഹ
ശിശുപാലന്റെ വീരപുതനും, ചേദിരാജാവുമായ ധൃഷ്ടകേതു മഹാശക്തിയുള്ള വില്ലാളിയും പാണ്ഡവരുടെ ബന്ധുവുമാണ്; അവൻ മഹാരഥിയാണ്.
ഏഷ ചേദിപതിഃ ശൂരഃ സഹ പുത്രേണ ഭാരത । മഹാരഥാനാം സുകരം മഹത്കര്മ കരിഷ്യതി
ഭാരത, ഈ ധൈര്യശാലിയായ ചേദിരാജാവ് തന്റെ മകനോടൊപ്പം മഹാരഥിമാരുടെ കൂട്ടത്തിൽ വലിയ കാര്യങ്ങൾ നിർവഹിക്കും.
ക്ഷത്രധര്മരതോ മഹ്യം മതഃ പരപുരംജയഃ । ക്ഷത്രദേവസ്തു രാജേന്ദ്ര പാണ്ഡവേഷു രഥോത്തമഃ
യുദ്ധധർമ്മത്തിൽ ആസ്വാദനമുള്ളവൻ, ശത്രുനഗരങ്ങൾ ജയിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ; ക്ഷത്രദേവൻ, രാജാവേ, പാണ്ഡവരുടെ മികച്ച രഥിയാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ജയന്തശ്ചാമിതൌജാശ്ച സത്യജിച്ച മഹാരഥഃ । മഹാരഥാ മഹാത്മാനഃ സര്വേ പാഞ്ചാലസത്തമാഃ
ജയന്തൻ, അമിതൗജസ്, സത്യജിത് ഇവരൊക്കെയും മഹാരഥിമാരാണ്; ഇവർ എല്ലാവരും മഹാത്മാക്കളും പാഞ്ചാലരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠരുമാണ്.
യോത്സ്യന്തേ സമരേ താത സംരബ്ധാ ഇവ കുഞ്ജരാഃ । അജോ ഭോജശ്ച വിക്രാന്തൌ പാണ്ഡവാര്ഥേ മഹാരഥൌ
അവരൊക്കെയും യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഉണർവോടെ ആനകളെപ്പോലെ പോരാടും; അജനും ഭോജനും ധൈര്യശാലികളും പാണ്ഡവർക്കായി മഹാരഥിമാരുമാണ്.
യോത്സ്യേതേ ബലിനൌ ശൂരൌ പരം ശക്ത്യാ യതിഷ്യതഃ। ശീഘ്രാസ്ത്രാശ്ചിത്രയോദ്ധാരഃ കൃതിനോ ദൃഢവിക്രമാഃ
ഈ രണ്ടു ധൈര്യശാലികളും ശക്തരും പരമശക്തിയോടെ പോരാടും; വെടിയൊപ്പമുള്ള ആയുധങ്ങളിൽ വേഗവും, യുദ്ധകലയിൽ നിപുണതയും, ഉറച്ച വീരത്വവും അവർക്കുണ്ട്.
കേകയാഃ പഞ്ച രാജേന്ദ്ര ഭ്രാതരോ ദൃഢവിക്രമാഃ । സര്വേ ചൈവ രഥോദാരാഃ സര്വേ ലോഹിതകധ്വജാഃ
രാജാവേ, കേക്കയ രാജാക്കന്മാരായ അഞ്ചു സഹോദരന്മാർ ദൃഢവീര്യശാലികളാണ്; അവരൊക്കെയും ശ്രേഷ്ഠരഥിമാരും ചുവപ്പുനിറത്തിലുള്ള പതാകയുമാണ്.
കാശികഃ സുകുമാരശ്ച നീലോ യശ്ചാപരോ നൃപ । സൂര്യദത്തശ്ച ശങ്ഖശ്ച മദിരാശ്വശ്ച നാമതഃ
കാശികൻ, സുകുമാരൻ, നീലൻ, മറ്റൊരു രാജാവും, സൂര്യദത്തൻ, ശംഖൻ, മദിരാശ്വൻ എന്നിങ്ങനെ പേരുള്ളവരും.
സര്വ ഏവ രഥോദാരാഃ സര്വേ ചാഹവലക്ഷണാഃ । സര്വാസ്ത്രവിദുഷഃ സര്വേ മഹാത്മാനോ മതാ മമ
അവരൊക്കെയും ശ്രേഷ്ഠരഥിമാരാണ്, എല്ലാവർക്കും ധൈര്യത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളുണ്ട്; ആയുധവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും മഹാത്മാക്കളുമാണ്.
വാര്ധക്ഷേമിര്മഹാരാജ മതോ മമ മഹാരഥഃ । ചിത്രായുഘശ്ച നൃപതിര്മതോ മേ രഥസത്തമഃ
മഹാരാജാവേ, വാർദ്ധക്ഷേമി എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ മഹാരഥിയാണ്; ചിത്രായുധൻ എന്ന രാജാവും ശ്രേഷ്ഠരഥിയാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
സ ഹി സങ്ഗ്രാമശോഭീ ച ഭക്തശ്ചാപി കിരീടിനഃ । ചേകിതാനഃ സത്യധൃതിഃ പാണ്ഡവാനാം മഹാരഥൌ । ദ്വാവിമൌ പുരുഷവ്യാഘ്രൌ രഥോദാരൌ മതൌ മമ
അവൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രകാശം പകരുന്നു, കിരീടധാരിയോടു ഭക്തിയുമുണ്ട്; ചെകിതാനനും സത്യധൃതിയും പാണ്ഡവരുടെ മഹാരഥിമാരാണ്; ഈ ഇരുവരെയും ഞാൻ ശ്രേഷ്ഠരഥിമാരായി കണക്കാക്കുന്നു.
വ്യാഘ്രദത്തശ്ച രാജേന്ദ്ര ചന്ദ്രസേനശ്ച ഭാരത। മതൌ മമ രഥോദാരൌ പാണ്ഡവാനാം ന സംശയഃ
രാജാവേ, വ്യാഘ്രദത്തനും ചന്ദ്രസേനനും എന്റെ കണക്കിൽ പാണ്ഡവരുടെ ശ്രേഷ്ഠരഥിമാരാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല.
സേനാബിന്ദുശ്ച രാജേന്ദ്ര ക്രോധഹന്താ ച നാമതഃ । യഃ സമോ വാസുദേവേന ഭീമസേനേന വാ വിഭോ
രാജാവേ, സേനാബിന്ദുവും ക്രോധഹന്താ എന്ന പേരിലുള്ളവനും, വാസുദേവനോടോ ഭീമസേനനോടോ തുല്യശക്തിയുള്ളവനുമാണ്.
സ യോത്സ്യതി ഹി വിക്രമ്യ സമരേ തവ സൈനികൈഃ । മാം ച ദ്രോണം കൃപം ചൈവ യഥാ സംമന്യതേ ഭവാന്
അവൻ നിന്റെ സൈനികരോടൊപ്പം സമരഭൂമിയിൽ ധൈര്യത്തോടെ പോരാടും; നീ എനിക്ക്, ദ്രോണനും കൃപനും നൽകുന്ന ബഹുമാനത്തോടെയാണ് അവനെ ഞാൻ കാണുന്നത്.
തഥാ സ സമരശ്ലാഘീ മന്തവ്യോ രഥസത്തമഃ । കാശ്യഃ പരമശീഘ്രാസ്ത്രഃ ശ്ലാഘനീയോ നരോത്തമഃ
അത് പോലെ തന്നെ, യുദ്ധത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ് കാശ്യൻ, അത്യന്തം വേഗതയുള്ള ആയുധങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും, രഥസാരഥികളിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനും.
രഥ ഏകഗുണോ മഹ്യം ജ്ഞേയഃ പരപുരംജയഃ । അയം ച യുധി വിക്രാന്തോ മന്തവ്യോഷ്ടഗുണോ രഥഃ
എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, ശത്രുനഗരങ്ങൾ ജയിക്കുന്നവനാണ് ഏകഗുണം ഉള്ള രഥി. എന്നാൽ, യുദ്ധത്തിൽ ധൈര്യത്തോടെ പോരാടുന്ന ഈയാൾ എട്ടുഗുണം ഉള്ള രഥിയാണെന്ന് കരുതണം.
സത്യജിത്സമരശ്ലാഘീ ദ്രുപദസ്യാത്മജോ യുവാ । ഗതഃ സോഽതിരഥത്വം ഹി ധൃഷ്ടദ്യുമ്നേന സംമിതഃ
യുദ്ധത്തിൽ പ്രശസ്തനായ സത്യജിത്, ദ്രുപദന്റെ യുവപുത്രൻ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ വിലയിരുത്തലിൽ അതിരഥ പദവിയിൽ എത്തിച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
പാണ്ഡവാനാം യശസ്കാമഃ പരം കര്മ കരിഷ്യതി । അനുരക്താശ്ച ശൂരശ്ച രഥോഽയമപരോ മഹാന്
പാണ്ഡവന്മാരുടെ കീർത്തി ആഗ്രഹിച്ച്, മഹത്തായ പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യാൻ ഈയാൾ തയ്യാറാണ്; ഭക്തിയും ധൈര്യവും ഉള്ള ഈ രഥിയും മറ്റൊരു മഹാശക്തനാണ്.
പാണ്ഡ്യരാജോ മഹാവീര്യഃ പാണ്ഡവാനാം ധുരംധരഃ । ദൃഢധന്വാ മഹേഷ്വാസഃ പാണ്ഡവാനാം മഹാരഥഃ
പാണ്ഡ്യരാജാവ് വലിയ വീര്യശാലിയുമാണ്, പാണ്ഡവരുടെ പ്രധാന ആശ്രയവുമാണ്; ഉറച്ച വില്ലും ശക്തമായ അമ്പും ഉള്ളവൻ, പാണ്ഡവന്മാരിൽ മഹാരഥിയാണിവൻ.
ശ്രേണിമാന്കൌരവശ്രേഷ്ഠ വസുദാനശ്ച പാര്ഥിവഃ । ഉഭാവേതാവതിരഥൌ മതൌ പരപുരംജയൌ
കൗരവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ശ്രേണിമാനും, രാജാവായ വസുദാനനും, ഇരുവരും ശത്രുനഗരങ്ങൾ ജയിക്കുന്ന അതിരഥന്മാരായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
രോചമാനോ മഹാരാജ പാണ്ഡവാനാം മഹാരഥഃ। യോത്സ്യതേഽമരവത്സംഖ്യേ പരസൈന്യേഷു ഭാരത
ഭാരത രാജാവേ, പ്രകാശം പകരുന്ന ഈ പാണ്ഡവ മഹാരഥി, എതിരാളികളുടെ സൈന്യത്തിൽ ദേവന്മാരെപ്പോലെ യുദ്ധം ചെയ്യും.
പുരുജിത്കൃന്തിഭോജശ്ച മഹേഷ്വാസോ മഹാബലഃ । മാതുലോ ഭീമസേനസ്യ സ ച മേഽതിരഥോ മതഃ
പുരുജിത്തും കൃന്തിഭോജനും, മഹാശക്തിയും മഹാവില്ലാളികളും, ഭീമസേനന്റെ അമ്മാവന്മാർ, എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ അതിരഥന്മാരാണ്.
ഏഷ വീരോ മഹേഷ്വാസഃ കൃതീ ച നിപുണശ്ച ഹ । ചിത്രയോധീ ച ശക്തശ്ച മതോ മേ രഥപുങ്ഗവഃ
ഈ വീരൻ മഹാവില്ലാളിയും, കഴിവുള്ളവനും, വിവിധ ആയുധങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും, ശക്തനും, എന്റെ കണക്കിൽ രഥികളിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനാണ്.
സ യോത്സ്യതി ഹി വിക്രമ്യ മഘവാനിവ ദാനവൈഃ । യോധാ യേ ചാസ്യ വിഖ്യാതാഃ സര്വേ യുദ്ധവിശാരദാഃ
ഇവൻ ധൈര്യത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യും, മഘവാൻ ദാനവന്മാരെ നേരിട്ടതുപോലെ; കൂടെ പോരാടുന്നവരും എല്ലാവരും യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരാണ്.
ഭാഗിനേയകൃതേ വീരഃ സ കരിഷ്യതി സംഗരേ । സുമഹത്കര്മ പാണ്ഡൂനാം സ്ഥിതഃ പ്രിയഹിതേ രതഃ
തന്റെ സഹോദരപുത്രനുവേണ്ടി, പാണ്ഡവന്മാരുടെ ക്ഷേമത്തിനും പ്രിയത്തിനും വേണ്ടി, ഈ വീരൻ യുദ്ധത്തിൽ അതിമഹത്തായ പ്രവർത്തി നിർവ്വഹിക്കും.
ഭൈമസേനിര്മഹാരാജ ഹൈഡിമ്ബോ രാക്ഷസേശ്വരഃ । മതോ മേ ബഹുമായാവീ രഥയൂഥപയൂഥപഃ
മഹാരാജാവേ, ഭീമസേനന്റെ മകൻ, രാക്ഷസന്മാരുടെ അധിപനായ ഹൈഡിംബൻ, അനേകം മായകൾക്കു പ്രാവീണ്യമുള്ള രഥിസേനാപതിയാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
യോത്സ്യതേ സമരേ താത മായാവീ സമരപ്രിയഃ । യേ ചാസ്യ രാക്ഷസാ വീരാഃ സചിവാ വശവര്തിനഃ
അവൻ യുദ്ധത്തിൽ മായാവിഥികളിൽ പ്രാവീണ്യവും യുദ്ധം ഇഷ്ടവുമുള്ളവനായി പോരാടും; കൂടെ വരുന്ന രാക്ഷസ വീരരും, അവന്റെ വിശ്വസ്തരായ ഉപദേഷ്ടാക്കളും, അവനോടൊപ്പം പോരാടും.
ഏതേ ചാന്യേ ച ബഹവോ നാനാജനപദേശ്വരാഃ । സമേതാഃ പാണ്ഡവസ്യാര്ഥേ വാസുദേവപുരോഗമാഃ
ഇവരും, വിവിധ ദേശങ്ങളിലെ അനേകം രാജാക്കന്മാരും, പാണ്ഡവന്റെ കാര്യമെന്നു ചേർന്ന്, വാസുദേവനെ മുന്നിൽ നിർത്തിയാണ് സമാഗമിച്ചിരിക്കുന്നത്.