സംബന്ധികേന രാജേന്ദ്ര തൌ തു വീര്യബലാന്വയാത് । ആര്യവൃത്തൌ മഹേഷ്വാസൌ സ്നേഹവീര്യസിതാവുഭൌ
രാജാധിരാജാവേ, ബന്ധുത്വം കൊണ്ടും വീര്യശാലിയായ വംശം കൊണ്ടും ഇവർ മഹത്തായ ചാരിത്ര്യവും ശക്തമായ വില്ലും ഉണ്ട്. സ്നേഹവും ധൈര്യവും കൊണ്ട് ഇരുവരും ഒന്നിച്ചുനിൽക്കുന്നു.
കാരണം പ്രാപ്യ തു നരാഃ സര്വ ഏവ മഹാഭുജാഃ । ശൂരാ വാ കാതരാ വാപി ഭവന്തി കുരുപുങ്ഗവ
കാരണമായ സമയത്ത്, കുരുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, ധൈര്യശാലികളായാലും ഭയക്കാർയായാലും, എല്ലാവരും അതുപോലെ ആകുന്നു.
ഏകായനഗതാവേതൌ പാര്ഥിവൌ ദൃഢധന്വിനൌ । പ്രാണാംസ്ത്യക്ത്വാ പരം ശക്ത്യാ ഘട്ടിതാരൌ പരന്തപ
ഈ രണ്ടു രാജാക്കന്മാർ ഉറച്ച വില്ലുകാരാണ്, ഒരേ ലക്ഷ്യത്തോടെ ഒന്നിച്ചെത്തിയവരാണ്. ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ, ജീവൻ പോലും ത്യജിച്ച് പരമശക്തിയോടെ അവർ പരിശ്രമിക്കും.
പൃഥഗക്ഷൌഹിണീഭ്യാം താവുഭൌ സംയതി ദാരുണൌ । സംബന്ധിഭാവം രക്ഷന്തൌ മഹത്കര്മ കരിഷ്യതഃ
ഇരുവരും വേറേ വേറേ സൈന്യങ്ങൾ നയിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ ഭയങ്കരമായ വീര്യം കാണിക്കും. ബന്ധുത്വം കാത്തുകൊണ്ട്, വലിയ പ്രവർത്തികൾ അവർ നടത്തും.
ലോകവീരൌ മഹേഷ്വാസൌ ത്യക്താത്മാനൌ ച ഭാരത। പ്രത്യയം പരിരക്ഷന്തൌ മഹത്കര്മ കരിഷ്യതഃ
ലോകത്ത് പ്രശസ്തരായ ഈ രണ്ടു ശക്തിവില്ലുകാരും, സ്വയം ഉപേക്ഷിച്ച്, പ്രതിജ്ഞ പാലിച്ചു വലിയ പ്രവർത്തികൾ നടത്തും.
പാഞ്ചാലരാജസ്യ സുതോ രാജന്പരപുരംജയഃ । ശിഖണ്ഡീ രഥമുഖ്യോ മേ മതഃ പാര്ഥസ്യ ഭാരത
രാജാവേ, പാഞ്ചാലരാജാവിന്റെ മകനായ, ശത്രുനഗരങ്ങൾ കീഴടക്കിയ ശിഖണ്ഡി, പാർത്ഥന്റെ പ്രധാന രഥസാരഥിയാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ഏഷ യോത്സ്യതി സംഗ്രാമേ നാശയന്പൂര്വസംസ്ഥിതമ് । പരം യശോ വിപ്രഥയംസ്തവ സേനാസു ഭാരത
അവൻ യുദ്ധത്തിൽ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നവരെ സംഹരിച്ച്, നിന്റെ സൈന്യങ്ങളിൽ വലിയ പ്രശസ്തി നേടും, ഭാരത.
ഏതസ്യ ബഹുലാഃ സേനാഃ പാഞ്ചാലാശ്ച പ്രഭദ്രകാഃ । തേനാസൌ രഥവംശേന മഹത്കര്മ കരിഷ്യതി
അവനു വലിയ സൈന്യങ്ങളുണ്ട് — പാഞ്ചാലരും പ്രഭദ്രകരും. അവന്റെ രഥസേനയോടെ, മഹത്തായ പ്രവർത്തികൾ അവൻ ചെയ്യും.
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നശ്ച സേനാനീഃ സര്വസേനാസു ഭാരത । മതോ മേഽതിരഥോ രാജന്ദ്രോണശിഷ്യോ മഹാരഥഃ
ഭാരത, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ സൈന്യങ്ങളുടെ നായകനാണ്. എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ അവൻ മഹാശക്തനായ രഥിയുമാണ്, രാജാവും ദ്രോണന്റെ ശിഷ്യനും മഹാരഥിയും കൂടിയാണ്.
ഏഷ യോത്സ്യതി സംഗ്രാമേ സൂദയന്വൈ പരാന്രണേ। ഭഗവാനിവ സംക്രുദ്ധഃ പിനാകീ യുഗസംക്ഷയേ
അവൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശത്രുക്കളെ സംഹരിച്ച് പോരാടും; കാലാന്ത്യത്തിൽ കോപത്തോടെ നില്ക്കുന്ന പിനാകധാരിയായ ഭഗവാനെപ്പോലെ.
ഏതസ്യ തദ്രഥാനീകം കഥയന്തി രണപ്രിയാഃ । ബഹുത്വാത്സാഗരപ്രഖ്യം ദേവാനാമിവ സംയുഗേ
യുദ്ധം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവർ അവന്റെ രഥസേനയെ സമുദ്രംപോലെയുള്ളതെന്നും, ദേവന്മാരുടെ യുദ്ധസേനയെപ്പോലെയാണെന്നും പറയുന്നു.
ക്ഷത്രധര്മാ തു രാജേന്ദ്ര മതോ മേഽര്ധരഥോ നൃപ। ധൃഷ്ടദ്യുമ്നസ്യ തനയോ ബാല്യാന്നാതികൃതശ്രമഃ
രാജാവേ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ മകൻ, ക്ഷത്രധർമ്മത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ളവൻ, ഇപ്പോൾ ബാലനായതിനാൽ അധികം ക്ഷീണിച്ചിട്ടില്ല; എന്റെ കണക്കിൽ അവൻ അർദ്ധരഥിയാണ്.
ശിശുപാലസുതോ വീരശ്ചേദിരാജോ മഹാരഥഃ। ധൃഷ്ടകേതുര്മഹേഷ്വാസഃ സംബന്ധീ പാണ്ഡവസ്യ ഹ
ശിശുപാലന്റെ വീരപുതനും, ചേദിരാജാവുമായ ധൃഷ്ടകേതു മഹാശക്തിയുള്ള വില്ലാളിയും പാണ്ഡവരുടെ ബന്ധുവുമാണ്; അവൻ മഹാരഥിയാണ്.
ഏഷ ചേദിപതിഃ ശൂരഃ സഹ പുത്രേണ ഭാരത । മഹാരഥാനാം സുകരം മഹത്കര്മ കരിഷ്യതി
ഭാരത, ഈ ധൈര്യശാലിയായ ചേദിരാജാവ് തന്റെ മകനോടൊപ്പം മഹാരഥിമാരുടെ കൂട്ടത്തിൽ വലിയ കാര്യങ്ങൾ നിർവഹിക്കും.
ക്ഷത്രധര്മരതോ മഹ്യം മതഃ പരപുരംജയഃ । ക്ഷത്രദേവസ്തു രാജേന്ദ്ര പാണ്ഡവേഷു രഥോത്തമഃ
യുദ്ധധർമ്മത്തിൽ ആസ്വാദനമുള്ളവൻ, ശത്രുനഗരങ്ങൾ ജയിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ; ക്ഷത്രദേവൻ, രാജാവേ, പാണ്ഡവരുടെ മികച്ച രഥിയാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ജയന്തശ്ചാമിതൌജാശ്ച സത്യജിച്ച മഹാരഥഃ । മഹാരഥാ മഹാത്മാനഃ സര്വേ പാഞ്ചാലസത്തമാഃ
ജയന്തൻ, അമിതൗജസ്, സത്യജിത് ഇവരൊക്കെയും മഹാരഥിമാരാണ്; ഇവർ എല്ലാവരും മഹാത്മാക്കളും പാഞ്ചാലരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠരുമാണ്.
യോത്സ്യന്തേ സമരേ താത സംരബ്ധാ ഇവ കുഞ്ജരാഃ । അജോ ഭോജശ്ച വിക്രാന്തൌ പാണ്ഡവാര്ഥേ മഹാരഥൌ
അവരൊക്കെയും യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഉണർവോടെ ആനകളെപ്പോലെ പോരാടും; അജനും ഭോജനും ധൈര്യശാലികളും പാണ്ഡവർക്കായി മഹാരഥിമാരുമാണ്.
യോത്സ്യേതേ ബലിനൌ ശൂരൌ പരം ശക്ത്യാ യതിഷ്യതഃ। ശീഘ്രാസ്ത്രാശ്ചിത്രയോദ്ധാരഃ കൃതിനോ ദൃഢവിക്രമാഃ
ഈ രണ്ടു ധൈര്യശാലികളും ശക്തരും പരമശക്തിയോടെ പോരാടും; വെടിയൊപ്പമുള്ള ആയുധങ്ങളിൽ വേഗവും, യുദ്ധകലയിൽ നിപുണതയും, ഉറച്ച വീരത്വവും അവർക്കുണ്ട്.
കേകയാഃ പഞ്ച രാജേന്ദ്ര ഭ്രാതരോ ദൃഢവിക്രമാഃ । സര്വേ ചൈവ രഥോദാരാഃ സര്വേ ലോഹിതകധ്വജാഃ
രാജാവേ, കേക്കയ രാജാക്കന്മാരായ അഞ്ചു സഹോദരന്മാർ ദൃഢവീര്യശാലികളാണ്; അവരൊക്കെയും ശ്രേഷ്ഠരഥിമാരും ചുവപ്പുനിറത്തിലുള്ള പതാകയുമാണ്.
കാശികഃ സുകുമാരശ്ച നീലോ യശ്ചാപരോ നൃപ । സൂര്യദത്തശ്ച ശങ്ഖശ്ച മദിരാശ്വശ്ച നാമതഃ
കാശികൻ, സുകുമാരൻ, നീലൻ, മറ്റൊരു രാജാവും, സൂര്യദത്തൻ, ശംഖൻ, മദിരാശ്വൻ എന്നിങ്ങനെ പേരുള്ളവരും.
സര്വ ഏവ രഥോദാരാഃ സര്വേ ചാഹവലക്ഷണാഃ । സര്വാസ്ത്രവിദുഷഃ സര്വേ മഹാത്മാനോ മതാ മമ
അവരൊക്കെയും ശ്രേഷ്ഠരഥിമാരാണ്, എല്ലാവർക്കും ധൈര്യത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളുണ്ട്; ആയുധവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും മഹാത്മാക്കളുമാണ്.
വാര്ധക്ഷേമിര്മഹാരാജ മതോ മമ മഹാരഥഃ । ചിത്രായുഘശ്ച നൃപതിര്മതോ മേ രഥസത്തമഃ
മഹാരാജാവേ, വാർദ്ധക്ഷേമി എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ മഹാരഥിയാണ്; ചിത്രായുധൻ എന്ന രാജാവും ശ്രേഷ്ഠരഥിയാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
സ ഹി സങ്ഗ്രാമശോഭീ ച ഭക്തശ്ചാപി കിരീടിനഃ । ചേകിതാനഃ സത്യധൃതിഃ പാണ്ഡവാനാം മഹാരഥൌ । ദ്വാവിമൌ പുരുഷവ്യാഘ്രൌ രഥോദാരൌ മതൌ മമ
അവൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രകാശം പകരുന്നു, കിരീടധാരിയോടു ഭക്തിയുമുണ്ട്; ചെകിതാനനും സത്യധൃതിയും പാണ്ഡവരുടെ മഹാരഥിമാരാണ്; ഈ ഇരുവരെയും ഞാൻ ശ്രേഷ്ഠരഥിമാരായി കണക്കാക്കുന്നു.
വ്യാഘ്രദത്തശ്ച രാജേന്ദ്ര ചന്ദ്രസേനശ്ച ഭാരത। മതൌ മമ രഥോദാരൌ പാണ്ഡവാനാം ന സംശയഃ
രാജാവേ, വ്യാഘ്രദത്തനും ചന്ദ്രസേനനും എന്റെ കണക്കിൽ പാണ്ഡവരുടെ ശ്രേഷ്ഠരഥിമാരാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല.
സേനാബിന്ദുശ്ച രാജേന്ദ്ര ക്രോധഹന്താ ച നാമതഃ । യഃ സമോ വാസുദേവേന ഭീമസേനേന വാ വിഭോ
രാജാവേ, സേനാബിന്ദുവും ക്രോധഹന്താ എന്ന പേരിലുള്ളവനും, വാസുദേവനോടോ ഭീമസേനനോടോ തുല്യശക്തിയുള്ളവനുമാണ്.
സ യോത്സ്യതി ഹി വിക്രമ്യ സമരേ തവ സൈനികൈഃ । മാം ച ദ്രോണം കൃപം ചൈവ യഥാ സംമന്യതേ ഭവാന്
അവൻ നിന്റെ സൈനികരോടൊപ്പം സമരഭൂമിയിൽ ധൈര്യത്തോടെ പോരാടും; നീ എനിക്ക്, ദ്രോണനും കൃപനും നൽകുന്ന ബഹുമാനത്തോടെയാണ് അവനെ ഞാൻ കാണുന്നത്.
തഥാ സ സമരശ്ലാഘീ മന്തവ്യോ രഥസത്തമഃ । കാശ്യഃ പരമശീഘ്രാസ്ത്രഃ ശ്ലാഘനീയോ നരോത്തമഃ
അത് പോലെ തന്നെ, യുദ്ധത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ് കാശ്യൻ, അത്യന്തം വേഗതയുള്ള ആയുധങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും, രഥസാരഥികളിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനും.
രഥ ഏകഗുണോ മഹ്യം ജ്ഞേയഃ പരപുരംജയഃ । അയം ച യുധി വിക്രാന്തോ മന്തവ്യോഷ്ടഗുണോ രഥഃ
എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, ശത്രുനഗരങ്ങൾ ജയിക്കുന്നവനാണ് ഏകഗുണം ഉള്ള രഥി. എന്നാൽ, യുദ്ധത്തിൽ ധൈര്യത്തോടെ പോരാടുന്ന ഈയാൾ എട്ടുഗുണം ഉള്ള രഥിയാണെന്ന് കരുതണം.
സത്യജിത്സമരശ്ലാഘീ ദ്രുപദസ്യാത്മജോ യുവാ । ഗതഃ സോഽതിരഥത്വം ഹി ധൃഷ്ടദ്യുമ്നേന സംമിതഃ
യുദ്ധത്തിൽ പ്രശസ്തനായ സത്യജിത്, ദ്രുപദന്റെ യുവപുത്രൻ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ വിലയിരുത്തലിൽ അതിരഥ പദവിയിൽ എത്തിച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
പാണ്ഡവാനാം യശസ്കാമഃ പരം കര്മ കരിഷ്യതി । അനുരക്താശ്ച ശൂരശ്ച രഥോഽയമപരോ മഹാന്
പാണ്ഡവന്മാരുടെ കീർത്തി ആഗ്രഹിച്ച്, മഹത്തായ പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യാൻ ഈയാൾ തയ്യാറാണ്; ഭക്തിയും ധൈര്യവും ഉള്ള ഈ രഥിയും മറ്റൊരു മഹാശക്തനാണ്.