രഥസ്യ നാഗാഃ പഞ്ചാശന്നാഗസ്യാസഞ്ശതം ഹയാഃ। ഹയസ്യ പുരുഷാഃ സപ്ത ഭിന്നസന്ധാനകാരിണഃ
ഓരോ രഥത്തിനും അമ്പത് ആനകളും, ഓരോ ആനയ്ക്കും നൂറ് കുതിരകളും, ഓരോ കുതിരയ്ക്കും ഏഴ് പേർ വീതം ഭിന്നമായ നിരകൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കാൻ കഴിവുള്ളവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സേനാ പഞ്ചശതം നാഗാ രഥാസ്താവന്ത ഏവ ച। ദശസേനാ ച പൃതനാ പൃതനാ ദശ വാഹിനീ
ഒരു സൈന്യത്തിൽ അഞ്ചുനൂറ് ആനകളും അതേത്ര രഥങ്ങളും ഉണ്ടാകും; പത്ത് സൈന്യങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ഒരു വിഭാഗം, പത്ത് വിഭാഗങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ഒരു വലിയ സൈന്യം.
സേനാ ച വാഹിനീ ചൈവ പൃതനാ ധ്വജിനീ ചമൂഃ । അക്ഷൌഹിണീതി പര്യായൈര്നിരുക്താ ച വരൂഥിനീ
സൈന്യം, വലിയ സൈന്യം, വിഭാഗം, പതാകയോടുള്ള കൂട്ടം, പടയണി — ഇവയെല്ലാം ഒരു സൈനികസംഘടനയ്ക്ക് പേരുകളാണ്; അതിനെ അക്ഷൗഹിണി എന്നും വിളിക്കുന്നു.
ഏവം വ്യൂഢാന്യനീകാനി കൌരവേയേണ ധീമതാ। അക്ഷൌഹിണ്യോ ദശൈകാ ച സങ്ഖ്യാതാഃ സപ്ത ചൈവ ഹ
ഇങ്ങനെ ധീരനായ കൗരവൻ സൈന്യങ്ങൾ ക്രമീകരിച്ചു; അക്ഷൗഹിണി പതിനൊന്നും ഏഴും എണ്ണപ്പെട്ടു.
അക്ഷൌഹിണ്യസ്തു സപ്തൈവ പാണ്ഡവാനാമഭൂദ്ബലമ് । അക്ഷൌഹിണ്യോ ദശൈകാ ച കൌരവാണാമഭൂദ്ബലമ്
പാണ്ഡവരുടെ സൈന്യത്തിന് ഏഴ് അക്ഷൗഹിണിയും, കൗരവരുടെ സൈന്യത്തിന് പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണിയും ഉണ്ടായിരുന്നു.
നരാണാം പഞ്ചപഞ്ചാശദേഷാ പത്തിര്വിധീയതേ। സേനാമുഖം ച തിസ്രസ്താ ഗുല്മ ഇത്യഭിശബ്ദിതമ്
അഞ്ച്പത്തഞ്ച് പേർ ചേർന്നാൽ ഒരു പദാതി കൂട്ടം; അത്തരം മൂന്ന് കൂട്ടങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ഒരു ഗുള്മം എന്നറിയപ്പെടുന്ന വിഭാഗം.
ത്രയോ ഗുല്മാ ഗണസ്ത്വാസീദ്ഗണാസ്ത്വയുതശോഽഭവന് । ദുര്യോധനസ്യ സേനാസു യോത്സ്യമാനാഃ പ്രഹാരിണഃ
ദുര്യോധനന്റെ സൈന്യത്തില് മൂന്ന് വിഭാഗങ്ങള് ഉണ്ടായിരുന്നു. ഓരോ വിഭാഗവും പത്തു ആയിരം പേരടങ്ങിയ സംഘങ്ങളായി ക്രമീകരിച്ചിരുന്നതും, യുദ്ധത്തിന് സജ്ജരായും, പോരാട്ടത്തില് പ്രാവീണ്യമുള്ളവരുമായിരുന്നു.
തത്ര ദുര്യോധനോ രാജാ ശൂരാന്ബുദ്ധിമതോ നരാന്। പ്രസമീക്ഷ്യ മഹാബാഹുശ്ചക്രേ സേനാപതീംസ്തദാ
അവിടെ മഹാബാഹുവായ രാജാവ് ദുര്യോധനന് ധൈര്യവും ബുദ്ധിയും ഉള്ള പുരുഷന്മാരെ ശ്രദ്ധയോടെ പരിശോധിച്ച്, അന്നേ സമയം സൈന്യത്തിന് നേതാക്കളെ നിയമിച്ചു.
പൃഥഗക്ഷൌഹിണീനാം ച പ്രണേതൄന്നരസത്തമാന് । വിധിവത്പൂര്വമാനീയ പാര്ഥിവാനഭ്യഷേചയത്
അവന് ആദ്യം തന്നെ, പതിവുപോലെ, ഓരോ വിഭാഗത്തിനും ഉത്തമരായ പുരുഷന്മാരെ നേതാക്കളായി മുന്നോട്ട് വിളിച്ചു, രാജാക്കന്മാരെ സൈന്യാധിപതികളായി അഭിഷേകം ചെയ്തു.
കൃപം ദ്രോണം ച ശല്യം ച സൈന്ധവം ച ജയദ്രഥമ് । സുദക്ഷിണം ച കാമ്ഭോജം കൃതവര്മാണമേവ ച
കൃപന്, ദ്രോണന്, ശല്യന്, സിന്ധുരാജാവായ ജയദ്രഥന്, കാംബോജരാജാവായ സുദക്ഷിണന്, കൃതവർമന് ഇവരും,
ദ്രോണപുത്രം ച കര്ണം ച ഭൂരിശ്രവസമേവ ച। ശകുനിം സൌബലം ചൈവ ബാഹ്ലീകം ച മഹാബലമ്
ദ്രോണപുത്രന്, കര്ണന്, ഭൂരിശ്രവസ്, സുബലപുത്രനായ ശകുനി, മഹാബലശാലിയായ ബാഹ്ലികന് ഇവരും,
ദിവസേ ദിവസേ തേഷാം പ്രതിവേലം ച ഭാരത। ചക്രേ സ വിവിധാഃ പൂജാഃ പ്രത്യക്ഷം ച പുനഃ പുനഃ
പ്രതിദിനവും, യോജിച്ച സമയത്തും, ഭാരതാ, അവര്ക്കായി ദുര്യോധനന് പലവിധമായ ആദരങ്ങള് വീണ്ടും വീണ്ടും, എല്ലാവര്ക്കും മുന്നില് പ്രകടമായി നടത്തി.
തഥാ വിനിയതാഃ സര്വേ യേ ച തേഷാം പദാനുഗാഃ। ബഭൂവുഃ സൈനികാ രാജ്ഞാം പ്രിയം രാജ്ഞശ്ചികീര്ഷവഃ
ഇങ്ങനെ നിയമിക്കപ്പെട്ട എല്ലാവരും, അവരുടെ അനുചരന്മാരും, രാജാക്കന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ സൈനികരായി മാറി.
തതഃ ശാന്തനവം ഭീഷ്മം പ്രാഞ്ജലിര്ധൃതരാഷ്ട്രജഃ। സഹ സര്വൈര്മഹീപാലൈരിദം വചനമബ്രവീത്
അതിനുശേഷം ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രനായ ഭീഷ്മനോട്, ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന് കൈകൂപ്പി, എല്ലാ രാജാക്കളോടൊപ്പം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ഋതേ സേനാപ്രണേതാരം പൃതനാ സുമഹത്യപി । ദീര്യതേ യുദ്ധമാസാദ്യ പിപീലികപുടം യഥാ
നേതാവില്ലാതെ, വലിയ സൈന്യമായിരുന്നാലും, യുദ്ധം തുടങ്ങുമ്പോള് അതു പുഴുവണ്ടിപ്പോലെ പടര്ന്നു പോകുന്നു.
നഹി ജാതു ദ്വയോര്ബുദ്ധിഃ സമാ ഭവതി കര്ഹിചിത് । ശൌര്യം ച വലനേതൄണാം സ്പര്ധതേ ച പരസ്പരമ്
രണ്ടുപേര്ക്കും ഒരുപോലെയുള്ള ബുദ്ധി ഒരിക്കലും ഉണ്ടാവില്ല; നേതാക്കളുടെ ധൈര്യവും പരസ്പരം മത്സരിക്കാറാണ് പതിവ്.
ശ്രൂയതേ ച മഹാപ്രാജ്ഞ ഹൈഹയാനമിതൌജസഃ । അഭ്യയുര്ബ്രാഹ്മണാഃ സര്വേ സമുച്ഛ്രിതകുശധ്വജാഃ
മഹാപ്രജ്ഞനായവനേ, ശക്തിയുള്ള ഹൈഹയന്മാരെ, ഉയർന്ന കുശധ്വജങ്ങള് കയ്യില് പിടിച്ച ബ്രാഹ്മണന്മാര് ഒരിക്കല് സമീപിച്ചതായി പറയപ്പെടുന്നു.
താനഭ്യയുസ്തദാ വൈശ്യാഃ ശൂദ്രാശ്ചൈവ പിതാമഹ । ഏകതസ്തു ത്രയോ വര്ണാ ഏകതഃ ക്ഷത്രിയര്ഷഭാഃ
അപ്പോള് വൈശ്യരും ശൂദ്രന്മാരും, പിതാമഹാ, അവരെ സമീപിച്ചു; മൂന്ന് വർഗ്ഗങ്ങള് ഒരു വശത്തും, ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠന്മാര് മറുവശത്തുമായിരുന്നു.
തേ സ്മ യുദ്ധേ പ്രഭജ്യന്തേ ത്രയോ വര്ണാഃ പുനഃ പുനഃ । ക്ഷത്രിയാശ്ച ജയന്ത്യേവ ബഹുലം ചൈകതോ ബലമ്
യുദ്ധത്തില് ആ മൂന്ന് വർഗ്ഗങ്ങള് വീണ്ടും വീണ്ടും തകർന്ന് പോയി; ക്ഷത്രിയന്മാര് എപ്പോഴും ജയിച്ചു, അവരുടെ ശക്തി ഒരുമിച്ച് നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
തതസ്തേ ക്ഷത്രിയാനേവ പപ്രച്ഛുര്ദ്വിചസത്തമാഃ । തേഭ്യഃ ശശംസുര്ധര്മജ്ഞാ യാഥാതഥ്യം പിതാമഹ
അതിനുശേഷം ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാര് ക്ഷത്രിയന്മാരോട് ചോദിച്ചു; ധർമ്മജ്ഞരായ ക്ഷത്രിയന്മാര് അവർക്കു സത്യാവസ്ഥ പറഞ്ഞുതന്നു, പിതാമഹാ.
വയമേകസ്യ ശ്രൃണുമോ മഹാബുദ്ധിമതോ രണേ । ഭവന്തസ്തു പൃഥക്സര്വേ സ്വബുദ്ധിവശവര്തിനഃ
'ഞങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽ മഹാബുദ്ധിമാനായ ഒരാളുടെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നു; നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം ബുദ്ധി പ്രകാരം വേർതിരിഞ്ഞ് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.'
തതസ്തേ ബ്രാഹ്മണാശ്ചക്രുരേകം സേനാപതിം ദ്വിജമ്। നയേ സുകുശലം ശൂരമജയന്ക്ഷത്രിയാംസ്തതഃ
അതിനുശേഷം ആ ബ്രാഹ്മണന്മാർ, നല്ല നേതൃത്വം അറിയുന്ന ധൈര്യശാലിയായ ഒരു ദ്വിജനെ സൈന്യാധിപതിയായി നിയമിച്ചു; പിന്നെ അവർ ക്ഷത്രിയന്മാരെ ജയിച്ചു.
ഏവം യേ കുശലം ശൂരം ഹിതേപ്സിതമകല്പഷമ്। സേനാപതിം പ്രകുര്വന്തി തേ ജയന്തി രണേ രിപൂന്
ഇങ്ങനെ, നല്ല നേതൃത്വം അറിയുന്ന, ധൈര്യവാനായ, ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, കുറ്റമില്ലാത്തവനെ സൈന്യാധിപതിയായി നിയമിക്കുന്നവർ, യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നു.
ഭവാനുശനസാ തുല്യോ ഹിതൈഷീ ച സദാ മമ। അസംഹാര്ഥഃ സ്ഥിതോ ധര്മേ സ നഃ സേനാപതിര്ഭവ
നിന്റെ ബുദ്ധി ഉശനസ്സിനോടു തുല്യമാണ്; നീ എപ്പോഴും എന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നീ ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചവനും ജയിക്കാനാവാത്തവനും ആണു—നീ ഞങ്ങളുടെ സൈന്യാധിപതിയായിരിക്കുക.
രശ്മീവതാമിവാദിത്യോ വീരുധാമിവ ചന്ദ്രമാഃ । കുബേര ഇവ യക്ഷാണാം ദേവാനാമിവ വാസവഃ
രശ്മികളിൽ സൂര്യൻപോലെയും, ചെടികളിൽ ചന്ദ്രൻപോലെയും, യക്ഷന്മാരിൽ കുബേരൻപോലെയും, ദേവന്മാരിൽ ഇന്ദ്രൻപോലെയും,
പര്വതാനാം യഥാ മേരുഃ സുപര്ണഃ പക്ഷിണാം യഥാ। കുമാര ഇവ ദേവാനാം വസൂനാമിവ ഹവ്യവാട്
പർവതങ്ങളിൽ മേരു പർവതംപോലെയും, പക്ഷികളിൽ ഗരുഡൻപോലെയും, ദേവന്മാരിൽ കുമാരൻപോലെയും, വസുക്കളിൽ അഗ്നിദേവൻപോലെയും,
ഭവതാ ഹി വയം ഗുപ്താഃ ശത്രേണേവ ദിവൌകസഃ । അനാധൃഷ്യാ ഭവിഷ്യാമസ്ത്രിദശാനാമപി ധ്രുവമ്
നിങ്ങളാൽ ഞങ്ങൾ രക്ഷിതരാകുന്നു, ശത്രുക്കളാൽ സ്വർഗവാസികൾക്ക് പോലെയാണ്. ദേവന്മാരിൽ പോലും ഞങ്ങൾ ജയിക്കാനാകുമെന്ന് ഉറപ്പാണ്.
പ്രയാതു നോ ഭവാനഗ്രേ ദേവാനാമിവ പാവകിഃ । വയം ത്വാമനുയാസ്യാമഃ സൌരഭേയാ ഇവര്ഷഭമ്
ദേവന്മാരിൽ അഗ്നിദേവൻ മുന്നോട്ട് പോകുന്നതുപോലെ, നിങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ പോകട്ടെ. ഞങ്ങൾ പശുക്കളുടെ കൂട്ടത്തിൽ കാളയെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ നിങ്ങളെ പിന്തുടരും.
ഏവമേതന്മഹാബാഹോ യഥാ വദസി ഭാരത। യഥൈവ ഹി ഭവന്തോ മേ തഥൈവ മമ പാണ്ഡവാഃ
മഹാബാഹുവായ ഭാരതാ, നിങ്ങൾ പറഞ്ഞതുപോലെയാണ്. നിങ്ങൾ എങ്ങനെ എനിക്ക് പ്രിയമാണോ, അതുപോലെ തന്നെ പാണ്ഡവരും എനിക്ക് പ്രിയരാണ്.
അപി ചൈവ മയാ ശ്രോയോ വാച്യം തേഷാം നരാധിപ । സംയോദ്ധവ്യം തവാര്ഥായ യഥാ മേ സമയഃ കൃതഃ
കൂടാതെ, രാജാക്കന്മാർക്ക് ഏറ്റവും നല്ലത് ഞാൻ പറയണം. ഞാൻ നിങ്ങൾക്കായി യുദ്ധം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്, ഞാൻ അതിന് വാഗ്ദാനം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.