ചതുര്യുജോ രഥാഃ സര്വേ സര്വേ ചോത്തമവാജിനഃ । സപ്രാസഋഷ്ടികാഃ സര്വേ സര്വേ ശതശരാസനാഃ
എല്ലാ രഥങ്ങളും നാലു ചക്രങ്ങളോടും ഉത്തമ കുതിരകളാൽ വലിച്ചും കുന്തം, വാളുകൾ, നൂറ് അമ്പുകളുള്ള വില്ലുകൾ എന്നിവയോടെ ഒരുക്കിയിരുന്നതായിരുന്നു.
ധുര്യയോര്ഹകയയോരേകസ്തഥാന്യൌ പര്ഷ്ണിസാരഥീ । തൌ ചാപി രഥിനാം ശ്രേഷ്ഠൌ രഥീ ച ഹയവിത്തഥാ
ഓരോ രഥത്തിലും ഒരാൾ കുതിരകളെ നിയന്ത്രിച്ചു, മറ്റൊരാൾ പിൻഭാഗത്ത് കാവലാളായി നിന്നു; ഇരുവരും മികച്ച സാരഥികളും കുതിരകളെ അറിയുന്നവരുമായിരുന്നു.
നഗരാണീവ ഗുപ്താനി ദുരാധര്ഷാണി ശത്രുഭിഃ । ആസന്രഥസഹസ്രാണി ഹേമമാലീനി സര്വശഃ
നല്ല കാവലോടും ശത്രുക്കൾക്ക് കീഴടക്കാൻ കഴിയാത്തതുമായ നഗരങ്ങൾപോലെ ആയിരുന്നു ആ ആയിരക്കണക്കിന് രഥങ്ങൾ, എല്ലാം പൊന്നാലങ്കാരങ്ങൾ അണിഞ്ഞ് നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
യഥാ രഥാസ്തഥാ നാഗാ ബദ്ധകക്ഷാഃ സ്വലങ്കൃതാഃ । ബഭൂവുഃ സപ്തപുരുഷാ രത്നവന്ത ഇവാദ്രയഃ
രഥങ്ങളോടു പോലെ തന്നെ, കട്ടികൾ കെട്ടി ഭംഗിയായി അലങ്കരിച്ച ആനകളിലും ഏഴു പേർ വീതം കയറി, രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മലകളെപ്പോലെ അവ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
ദ്വാവങ്കുശധരൌ തത്ര ദ്വാവുത്തമധനുര്ധരൌ । ദ്വൌ വരാസിധരൌ രാജന്നേകഃ ശക്തിപിനാകധൃത്
അവിടെ രണ്ട് പേർ ആങ്കുഷം പിടിച്ചു, രണ്ട് പേർ ഉത്തമ വില്ലാളികൾ, രണ്ട് പേർ മികച്ച വാളുകൾ കൈവശം വച്ചു, ഒരാൾ ശൂലംയും വില്ലും കൈവശം വച്ചു.
ഗജൈര്മത്തൈഃ സമാകീര്ണം സര്വമായുധകോശകൈഃ। തദ്ബഭൂവ ബലം രാജന്കൌരവ്യസ്യ മഹാത്മനഃ
മദ്യപിച്ച ആനകളാൽ നിറഞ്ഞ്, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ആയുധശാലകളും ഒരുക്കിയുള്ളത് ആ മഹാത്മാവായ കൗരവന്റെ സൈന്യം ആയിരുന്നു.
ആമുക്തകവചൈര്യുക്തൈഃ സപതാകൈഃ സ്വലങ്കൃതൈഃ । സാദിഭിശ്ചോപപന്നാസ്തു തഥാ ചായുതശോ ഹയാഃ
കവചം ധരിച്ച്, പതാകകളും അലങ്കാരങ്ങൾ അണിഞ്ഞ്, സവാരിക്കാരോടൊപ്പം ആയിരക്കണക്കിന് കുതിരകളും അങ്ങനെ ഒരുക്കിയിരുന്നതായിരുന്നു.
അസങ്ഗ്രാഹാഃ സുസംപന്നാ ഹേമഭാണ്ഡപരിച്ഛദാഃ। അനേകശതസാഹസ്രാഃ സര്വേ സാദിവശേ സ്ഥിതാഃ
അടക്കാനാവാത്തതും നല്ല രീതിയിൽ ഒരുക്കിയതും പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരങ്ങളോടും ആയിരക്കണക്കിന് കുതിരകളും സവാരിക്കാരോടൊപ്പം തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
നാനാരൂപവികാരാശ്ച നാനാകവചശസ്ത്രിണഃ । പദാതിനോ നരാസ്തത്ര ബഭൂവുര്ഹേമമാലിനഃ
വിവിധ രൂപങ്ങളുള്ള, പലവിധ കവചവും ആയുധങ്ങളും ധരിച്ച പദാതികളും അവിടെ പൊന്നാലങ്കാരങ്ങൾ അണിഞ്ഞ് നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
രഥസ്യാസന്ദശ ഗജാ ഗജസ്യ ദശ വാജിനഃ । നരാ ദശ ഹയസ്യാസന്പാദരക്ഷാഃ സമന്തതഃ
ഓരോ രഥത്തിനും പത്ത് ആനകളും, ഓരോ ആനയ്ക്കും പത്ത് കുതിരകളും, ഓരോ കുതിരയ്ക്കും പത്ത് പദാതികളും ചുറ്റും കാവലാളുകളായി ഉണ്ടായിരുന്നു.
രഥസ്യ നാഗാഃ പഞ്ചാശന്നാഗസ്യാസഞ്ശതം ഹയാഃ। ഹയസ്യ പുരുഷാഃ സപ്ത ഭിന്നസന്ധാനകാരിണഃ
ഓരോ രഥത്തിനും അമ്പത് ആനകളും, ഓരോ ആനയ്ക്കും നൂറ് കുതിരകളും, ഓരോ കുതിരയ്ക്കും ഏഴ് പേർ വീതം ഭിന്നമായ നിരകൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കാൻ കഴിവുള്ളവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സേനാ പഞ്ചശതം നാഗാ രഥാസ്താവന്ത ഏവ ച। ദശസേനാ ച പൃതനാ പൃതനാ ദശ വാഹിനീ
ഒരു സൈന്യത്തിൽ അഞ്ചുനൂറ് ആനകളും അതേത്ര രഥങ്ങളും ഉണ്ടാകും; പത്ത് സൈന്യങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ഒരു വിഭാഗം, പത്ത് വിഭാഗങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ഒരു വലിയ സൈന്യം.
സേനാ ച വാഹിനീ ചൈവ പൃതനാ ധ്വജിനീ ചമൂഃ । അക്ഷൌഹിണീതി പര്യായൈര്നിരുക്താ ച വരൂഥിനീ
സൈന്യം, വലിയ സൈന്യം, വിഭാഗം, പതാകയോടുള്ള കൂട്ടം, പടയണി — ഇവയെല്ലാം ഒരു സൈനികസംഘടനയ്ക്ക് പേരുകളാണ്; അതിനെ അക്ഷൗഹിണി എന്നും വിളിക്കുന്നു.
ഏവം വ്യൂഢാന്യനീകാനി കൌരവേയേണ ധീമതാ। അക്ഷൌഹിണ്യോ ദശൈകാ ച സങ്ഖ്യാതാഃ സപ്ത ചൈവ ഹ
ഇങ്ങനെ ധീരനായ കൗരവൻ സൈന്യങ്ങൾ ക്രമീകരിച്ചു; അക്ഷൗഹിണി പതിനൊന്നും ഏഴും എണ്ണപ്പെട്ടു.
അക്ഷൌഹിണ്യസ്തു സപ്തൈവ പാണ്ഡവാനാമഭൂദ്ബലമ് । അക്ഷൌഹിണ്യോ ദശൈകാ ച കൌരവാണാമഭൂദ്ബലമ്
പാണ്ഡവരുടെ സൈന്യത്തിന് ഏഴ് അക്ഷൗഹിണിയും, കൗരവരുടെ സൈന്യത്തിന് പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണിയും ഉണ്ടായിരുന്നു.
നരാണാം പഞ്ചപഞ്ചാശദേഷാ പത്തിര്വിധീയതേ। സേനാമുഖം ച തിസ്രസ്താ ഗുല്മ ഇത്യഭിശബ്ദിതമ്
അഞ്ച്പത്തഞ്ച് പേർ ചേർന്നാൽ ഒരു പദാതി കൂട്ടം; അത്തരം മൂന്ന് കൂട്ടങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ഒരു ഗുള്മം എന്നറിയപ്പെടുന്ന വിഭാഗം.
ത്രയോ ഗുല്മാ ഗണസ്ത്വാസീദ്ഗണാസ്ത്വയുതശോഽഭവന് । ദുര്യോധനസ്യ സേനാസു യോത്സ്യമാനാഃ പ്രഹാരിണഃ
ദുര്യോധനന്റെ സൈന്യത്തില് മൂന്ന് വിഭാഗങ്ങള് ഉണ്ടായിരുന്നു. ഓരോ വിഭാഗവും പത്തു ആയിരം പേരടങ്ങിയ സംഘങ്ങളായി ക്രമീകരിച്ചിരുന്നതും, യുദ്ധത്തിന് സജ്ജരായും, പോരാട്ടത്തില് പ്രാവീണ്യമുള്ളവരുമായിരുന്നു.
തത്ര ദുര്യോധനോ രാജാ ശൂരാന്ബുദ്ധിമതോ നരാന്। പ്രസമീക്ഷ്യ മഹാബാഹുശ്ചക്രേ സേനാപതീംസ്തദാ
അവിടെ മഹാബാഹുവായ രാജാവ് ദുര്യോധനന് ധൈര്യവും ബുദ്ധിയും ഉള്ള പുരുഷന്മാരെ ശ്രദ്ധയോടെ പരിശോധിച്ച്, അന്നേ സമയം സൈന്യത്തിന് നേതാക്കളെ നിയമിച്ചു.
പൃഥഗക്ഷൌഹിണീനാം ച പ്രണേതൄന്നരസത്തമാന് । വിധിവത്പൂര്വമാനീയ പാര്ഥിവാനഭ്യഷേചയത്
അവന് ആദ്യം തന്നെ, പതിവുപോലെ, ഓരോ വിഭാഗത്തിനും ഉത്തമരായ പുരുഷന്മാരെ നേതാക്കളായി മുന്നോട്ട് വിളിച്ചു, രാജാക്കന്മാരെ സൈന്യാധിപതികളായി അഭിഷേകം ചെയ്തു.
കൃപം ദ്രോണം ച ശല്യം ച സൈന്ധവം ച ജയദ്രഥമ് । സുദക്ഷിണം ച കാമ്ഭോജം കൃതവര്മാണമേവ ച
കൃപന്, ദ്രോണന്, ശല്യന്, സിന്ധുരാജാവായ ജയദ്രഥന്, കാംബോജരാജാവായ സുദക്ഷിണന്, കൃതവർമന് ഇവരും,
ദ്രോണപുത്രം ച കര്ണം ച ഭൂരിശ്രവസമേവ ച। ശകുനിം സൌബലം ചൈവ ബാഹ്ലീകം ച മഹാബലമ്
ദ്രോണപുത്രന്, കര്ണന്, ഭൂരിശ്രവസ്, സുബലപുത്രനായ ശകുനി, മഹാബലശാലിയായ ബാഹ്ലികന് ഇവരും,
ദിവസേ ദിവസേ തേഷാം പ്രതിവേലം ച ഭാരത। ചക്രേ സ വിവിധാഃ പൂജാഃ പ്രത്യക്ഷം ച പുനഃ പുനഃ
പ്രതിദിനവും, യോജിച്ച സമയത്തും, ഭാരതാ, അവര്ക്കായി ദുര്യോധനന് പലവിധമായ ആദരങ്ങള് വീണ്ടും വീണ്ടും, എല്ലാവര്ക്കും മുന്നില് പ്രകടമായി നടത്തി.
തഥാ വിനിയതാഃ സര്വേ യേ ച തേഷാം പദാനുഗാഃ। ബഭൂവുഃ സൈനികാ രാജ്ഞാം പ്രിയം രാജ്ഞശ്ചികീര്ഷവഃ
ഇങ്ങനെ നിയമിക്കപ്പെട്ട എല്ലാവരും, അവരുടെ അനുചരന്മാരും, രാജാക്കന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ സൈനികരായി മാറി.
തതഃ ശാന്തനവം ഭീഷ്മം പ്രാഞ്ജലിര്ധൃതരാഷ്ട്രജഃ। സഹ സര്വൈര്മഹീപാലൈരിദം വചനമബ്രവീത്
അതിനുശേഷം ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രനായ ഭീഷ്മനോട്, ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന് കൈകൂപ്പി, എല്ലാ രാജാക്കളോടൊപ്പം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ഋതേ സേനാപ്രണേതാരം പൃതനാ സുമഹത്യപി । ദീര്യതേ യുദ്ധമാസാദ്യ പിപീലികപുടം യഥാ
നേതാവില്ലാതെ, വലിയ സൈന്യമായിരുന്നാലും, യുദ്ധം തുടങ്ങുമ്പോള് അതു പുഴുവണ്ടിപ്പോലെ പടര്ന്നു പോകുന്നു.
നഹി ജാതു ദ്വയോര്ബുദ്ധിഃ സമാ ഭവതി കര്ഹിചിത് । ശൌര്യം ച വലനേതൄണാം സ്പര്ധതേ ച പരസ്പരമ്
രണ്ടുപേര്ക്കും ഒരുപോലെയുള്ള ബുദ്ധി ഒരിക്കലും ഉണ്ടാവില്ല; നേതാക്കളുടെ ധൈര്യവും പരസ്പരം മത്സരിക്കാറാണ് പതിവ്.
ശ്രൂയതേ ച മഹാപ്രാജ്ഞ ഹൈഹയാനമിതൌജസഃ । അഭ്യയുര്ബ്രാഹ്മണാഃ സര്വേ സമുച്ഛ്രിതകുശധ്വജാഃ
മഹാപ്രജ്ഞനായവനേ, ശക്തിയുള്ള ഹൈഹയന്മാരെ, ഉയർന്ന കുശധ്വജങ്ങള് കയ്യില് പിടിച്ച ബ്രാഹ്മണന്മാര് ഒരിക്കല് സമീപിച്ചതായി പറയപ്പെടുന്നു.
താനഭ്യയുസ്തദാ വൈശ്യാഃ ശൂദ്രാശ്ചൈവ പിതാമഹ । ഏകതസ്തു ത്രയോ വര്ണാ ഏകതഃ ക്ഷത്രിയര്ഷഭാഃ
അപ്പോള് വൈശ്യരും ശൂദ്രന്മാരും, പിതാമഹാ, അവരെ സമീപിച്ചു; മൂന്ന് വർഗ്ഗങ്ങള് ഒരു വശത്തും, ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠന്മാര് മറുവശത്തുമായിരുന്നു.
തേ സ്മ യുദ്ധേ പ്രഭജ്യന്തേ ത്രയോ വര്ണാഃ പുനഃ പുനഃ । ക്ഷത്രിയാശ്ച ജയന്ത്യേവ ബഹുലം ചൈകതോ ബലമ്
യുദ്ധത്തില് ആ മൂന്ന് വർഗ്ഗങ്ങള് വീണ്ടും വീണ്ടും തകർന്ന് പോയി; ക്ഷത്രിയന്മാര് എപ്പോഴും ജയിച്ചു, അവരുടെ ശക്തി ഒരുമിച്ച് നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
തതസ്തേ ക്ഷത്രിയാനേവ പപ്രച്ഛുര്ദ്വിചസത്തമാഃ । തേഭ്യഃ ശശംസുര്ധര്മജ്ഞാ യാഥാതഥ്യം പിതാമഹ
അതിനുശേഷം ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാര് ക്ഷത്രിയന്മാരോട് ചോദിച്ചു; ധർമ്മജ്ഞരായ ക്ഷത്രിയന്മാര് അവർക്കു സത്യാവസ്ഥ പറഞ്ഞുതന്നു, പിതാമഹാ.