യദര്ഥം വനവാസശ്ച പ്രാപ്തം ദുഃഖം ച യന്മയാ। സോയമസ്മാനുപൈത്യേവ പരോഽനര്ഥഃ പ്രയത്നതഃ
എന്തിനുവേണ്ടിയാണോ ഞാൻ വനവാസവും അതിനോടൊപ്പം അനുഭവിച്ച എല്ലാ കഷ്ടപ്പാടുകളും സഹിച്ചത്, അതേ ദുരിതം ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കു് ഇരട്ടി ശക്തിയോടെ നേരിട്ടു് വന്നിരിക്കുന്നു, ഞങ്ങൾ എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും.
യസ്മിന്യത്നഃ കൃതോഽസ്മാഭിഃ സ നോ ഹീനഃ പ്രയത്നതഃ। അകൃതേ തു പ്രയത്നേഽസ്മാനുപാവൃത്തഃ കലിര്മഹാന്
ഞങ്ങൾ വലിയ പരിശ്രമംകൊണ്ട് നേടിയെടുക്കാൻ ശ്രമിച്ചതു്, ആ പരിശ്രമം ചെയ്തിട്ടും ഞങ്ങൾക്കു് നഷ്ടമായി; വേണ്ടത്ര പരിശ്രമം കാണിച്ചില്ലാത്തതിനാൽ വലിയ ദുരന്തം ഞങ്ങളെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു.
കഥം ഹ്യവധ്യൈഃ സങ്ഗ്രാമഃ കാര്യഃ സഹ ഭവിഷ്യതി। കഥം ഹത്വാ ഗുരൂന്വൃദ്ധാന്വിജയോ നോ ഭവിഷ്യതി
കൊല്ലാൻ പാടില്ലാത്തവരോടൊപ്പം എങ്ങനെയാണ് യുദ്ധം നടത്താൻ കഴിയുക? ഗുരുക്കന്മാരെയും മൂപ്പന്മാരെയും കൊല്ലേണ്ടിവന്നാൽ വിജയം എങ്ങനെയാണ് ഞങ്ങൾക്കു് ലഭിക്കുക?
തച്ഛ്രുത്വാ ധര്മരാജസ്യ സവ്യസാചീ പരന്തപഃ। യദുക്തം വാസുദേവേന ശ്രാവയാമാസ തദ്വചഃ
ധർമ്മരാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന സവ്യാസാചി, വാസുദേവൻ പറഞ്ഞത് അവനു് ആവർത്തിച്ചു പറഞ്ഞു.
ഉക്തവാന്ദേവകീപുത്രഃ കുന്ത്യാശ്ച വിദുരസ്യ ച । വചനം തത്ത്വയാ രാജന്നിഖിലേനാവധാരിതമ്
ദേവകിയുടെ മകനായവൻ, കുന്തിയും വിദുരനും പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; രാജാവേ, നീ അവയുടെ അർത്ഥം പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കി.
ന ച തൌ വക്ഷ്യതോഽധര്മമിതി മേ നൈഷ്ഠികീ മതിഃ। നാപി യുക്തം ച കൌന്തേയ നിവര്തിതുമയുധ്യതഃ
അവർ രണ്ടുപേരും അധർമ്മം പറഞ്ഞുവെന്നു് എനിക്ക് വിശ്വാസമില്ല; കൂടാതെ, കുന്തിയുടെ മകനേ, യുദ്ധം ചെയ്യാതെ പിന്മാറുന്നത് ശരിയല്ല.
തച്ഛ്രുത്വാ വാസുദേവോഽപി സവ്യസാചിവചസ്തദാ । സ്മയമാനോഽബ്രവീദ്വാക്യം പാര്ഥമേവമിതി ബ്രുവന്
സവ്യാസാചിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ വാസുദേവൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പാർത്ഥനോടു് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
തതസ്തേ ധൃതസംകല്പാ യുദ്ധായ സഹ സൈനികാഃ। പാണ്ഡവേയാ മഹാരാജ താം രാത്രിം സുഖമാവസന്
തുടർച്ചയായ മനസ്സോടെ യുദ്ധത്തിനായി പാണ്ഡവന്മാരും അവരുടെ സൈന്യവും ആ രാത്രി സന്തോഷത്തോടെ ചെലവഴിച്ചു, മഹാരാജാവേ.
വ്യുഷ്ടായാം വൈ രജന്യാം ഹി രാജാ ദുര്യോധനസ്തതഃ। വ്യഭജത്താന്യനികാനി ദശ ചൈകം ച ഭാരത
രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ ആ പതിനൊന്ന് സൈന്യങ്ങളെയും വിഭജിച്ചു, ഭാരതവംശജനായവനേ.
നരഹസ്തിരഥാശ്വാനാം സാരം മധ്യം ച ഫല്ഗു ച। സര്വേഷ്വേതേഷ്വനീകേഷു സന്ദിദേശ നരാധിപഃ
ആ സൈന്യങ്ങളിൽ മനുഷ്യരും ആനകളും രഥങ്ങളും കുതിരകളും ഉള്ളതിൽ മികച്ചതും നടുവിലുള്ളതും ദുർബലമായതും രാജാവ് നിശ്ചയിച്ചു.
സാനുകര്ഷാഃ സതൂണീരാഃ സവരൂഥാഃ സതോമരാഃ। സോപാസങ്ഗാഃ സശക്തീകാഃ സനിഷങ്ഗാഃ സഹര്ഷ്ടയഃ
എല്ലാവർക്കും അനുയായികളും അമ്പുചുമടുകളും രഥങ്ങളും കുന്തങ്ങളും കൈയായുധങ്ങളും ഉളളൂ, കൂടാതെ കിരാതങ്ങളും അമ്പുകളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സധ്വജാഃ സപതാകാശ്ച സശരാസനതോമരാഃ । രജ്ജുഭിശ്ച വിചിത്രാഭിഃ സപാശാഃ സപരിച്ഛദാഃ
എല്ലാവർക്കും കൊടികളും പതാകകളും അമ്പുകളും വില്ലുകളും കുന്തങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു; വിവിധ തരത്തിലുള്ള കയറുകളും പാശങ്ങളും അലങ്കാരങ്ങളും അവർക്കു് ഉണ്ടായിരുന്നതാണ്.
സകചഗ്രഹവിക്ഷേപാഃ സതൈലഗുഡവാലുകാഃ । സാശീവിഷഘടാഃ സര്വേ സസര്ജരസപാംസവഃ
എല്ലാവർക്കും പിടിച്ചുപറിക്കാനുള്ള ഉപകരണങ്ങളും എണ്ണകൊണ്ടു് ഉണ്ടാക്കിയ പലഹാരങ്ങളും മണൽ, വിഷം നിറച്ച പാത്രങ്ങൾ, ചന്ദനപ്പൊടി എന്നിവയും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സഘണ്ടഫലകാഃ സര്വേ സായോഗുഡജലോപലാഃ ।। സശാലഭിന്ദിപാലാശ്ച സമധൂച്ഛിഷ്ടമുദ്ഗരാഃ
എല്ലാവർക്കും മണി ഘോഷമുള്ള കവചങ്ങളും എണ്ണയും തേനും പുരട്ടിയ കുരുവാളുകളും ഇരുമ്പ് മുളകുള്ള ഗദകളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സകാണ്ഡദണ്ഡകാഃ സര്വേ സസീരവിഷതോമരാഃ । സശൂര്പപിടകാഃ സര്വേ സദാത്രാങ്കുശതോമരാഃ
എല്ലാവർക്കും ഇരുമ്പ് അറ്റമുള്ള ദണ്ഡുകളും വിഷം പുരട്ടിയ കുന്തങ്ങളും ചാക്കുകളും വെട്ടിക്കൊള്ളുവാൻ കരണ്ടികളും ആനക്കൊമ്പുകളും കുന്തങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സകീലകവചാഃ സര്വേ വാശീവൃക്ഷാദനാന്വിതാഃ। വ്യാഘ്രചര്മപരീവാരാ ദ്വീപിചര്മാവൃതാശ്ച തേ
എല്ലാവർക്കും മുളകുള്ള കാവചവും വാളുകളും വടികളും, പുലിക്കുരിയും പുലിക്കുരി പൊതിഞ്ഞ വസ്ത്രങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സഹര്ഷ്ടയഃ സശ്രൃങ്ഗാശ്ച സപ്രാസവിവിധായുധാഃ । സകുഠാരാഃ സകുദ്ദാലാഃ സതൈലക്ഷൌമസര്പിഷഃ
എല്ലാവർക്കും ഗദകളും കൊമ്പുകളും വിവിധതരം കുന്തങ്ങളും കരണ്ടികളും കുരിശുകളും എണ്ണയും പാട്ടും നെയ്യും ഉണ്ടായിരുന്നതാണ്.
രുക്മജാലപ്രതിച്ഛന്നാ നാനാമണിവിഭൂഷിതാഃ । ചിത്രാനീകാഃ സുവപുഷോ ജ്വലിതാ ഇവ പാവകാഃ
പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള വലകളും വിവിധ രത്നങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ചും, ആ മനോഹരമായ സൈന്യങ്ങൾ തീപോലെ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
തഥാ കവചിനഃ ശൂരാഃ ശസ്ത്രേഷു കൃതനിശ്ചയാഃ । കുലീനാ ഹയയോനിജ്ഞാഃ സാരഥ്യേ വിനിവേശിതാഃ
അങ്ങനെ കവചം ധരിച്ച ധീരരും ആയുധങ്ങളിൽ ഉറച്ച മനസ്സുള്ളവരും ഉച്ചവംശജന്മാരും കുതിരകളുടെ വർഗ്ഗങ്ങളെ അറിയുന്നവരും രഥസാരഥികളായി നിയോഗിക്കപ്പെട്ടു.
ബദ്ധാരിഷ്ടാ ബദ്ധകക്ഷാ ബദ്ധധ്വജപതാകിനഃ। ബദ്ധാഭരണനിര്യൂഹാ ബദ്ധചര്മാസിപട്ടിശാഃ
കവചം ഉറപ്പിച്ച്, കട്ടികൾ കെട്ടി, പതാകകളും കൊടികളും പകർത്തി, അലങ്കാരങ്ങൾ അണിഞ്ഞ്, ചർമ്മം, വാൾപട്ട, കാവൽപടകൾ എല്ലാം കെട്ടിയിട്ടുണ്ടായിരുന്നു.
ചതുര്യുജോ രഥാഃ സര്വേ സര്വേ ചോത്തമവാജിനഃ । സപ്രാസഋഷ്ടികാഃ സര്വേ സര്വേ ശതശരാസനാഃ
എല്ലാ രഥങ്ങളും നാലു ചക്രങ്ങളോടും ഉത്തമ കുതിരകളാൽ വലിച്ചും കുന്തം, വാളുകൾ, നൂറ് അമ്പുകളുള്ള വില്ലുകൾ എന്നിവയോടെ ഒരുക്കിയിരുന്നതായിരുന്നു.
ധുര്യയോര്ഹകയയോരേകസ്തഥാന്യൌ പര്ഷ്ണിസാരഥീ । തൌ ചാപി രഥിനാം ശ്രേഷ്ഠൌ രഥീ ച ഹയവിത്തഥാ
ഓരോ രഥത്തിലും ഒരാൾ കുതിരകളെ നിയന്ത്രിച്ചു, മറ്റൊരാൾ പിൻഭാഗത്ത് കാവലാളായി നിന്നു; ഇരുവരും മികച്ച സാരഥികളും കുതിരകളെ അറിയുന്നവരുമായിരുന്നു.
നഗരാണീവ ഗുപ്താനി ദുരാധര്ഷാണി ശത്രുഭിഃ । ആസന്രഥസഹസ്രാണി ഹേമമാലീനി സര്വശഃ
നല്ല കാവലോടും ശത്രുക്കൾക്ക് കീഴടക്കാൻ കഴിയാത്തതുമായ നഗരങ്ങൾപോലെ ആയിരുന്നു ആ ആയിരക്കണക്കിന് രഥങ്ങൾ, എല്ലാം പൊന്നാലങ്കാരങ്ങൾ അണിഞ്ഞ് നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
യഥാ രഥാസ്തഥാ നാഗാ ബദ്ധകക്ഷാഃ സ്വലങ്കൃതാഃ । ബഭൂവുഃ സപ്തപുരുഷാ രത്നവന്ത ഇവാദ്രയഃ
രഥങ്ങളോടു പോലെ തന്നെ, കട്ടികൾ കെട്ടി ഭംഗിയായി അലങ്കരിച്ച ആനകളിലും ഏഴു പേർ വീതം കയറി, രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മലകളെപ്പോലെ അവ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
ദ്വാവങ്കുശധരൌ തത്ര ദ്വാവുത്തമധനുര്ധരൌ । ദ്വൌ വരാസിധരൌ രാജന്നേകഃ ശക്തിപിനാകധൃത്
അവിടെ രണ്ട് പേർ ആങ്കുഷം പിടിച്ചു, രണ്ട് പേർ ഉത്തമ വില്ലാളികൾ, രണ്ട് പേർ മികച്ച വാളുകൾ കൈവശം വച്ചു, ഒരാൾ ശൂലംയും വില്ലും കൈവശം വച്ചു.
ഗജൈര്മത്തൈഃ സമാകീര്ണം സര്വമായുധകോശകൈഃ। തദ്ബഭൂവ ബലം രാജന്കൌരവ്യസ്യ മഹാത്മനഃ
മദ്യപിച്ച ആനകളാൽ നിറഞ്ഞ്, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ആയുധശാലകളും ഒരുക്കിയുള്ളത് ആ മഹാത്മാവായ കൗരവന്റെ സൈന്യം ആയിരുന്നു.
ആമുക്തകവചൈര്യുക്തൈഃ സപതാകൈഃ സ്വലങ്കൃതൈഃ । സാദിഭിശ്ചോപപന്നാസ്തു തഥാ ചായുതശോ ഹയാഃ
കവചം ധരിച്ച്, പതാകകളും അലങ്കാരങ്ങൾ അണിഞ്ഞ്, സവാരിക്കാരോടൊപ്പം ആയിരക്കണക്കിന് കുതിരകളും അങ്ങനെ ഒരുക്കിയിരുന്നതായിരുന്നു.
അസങ്ഗ്രാഹാഃ സുസംപന്നാ ഹേമഭാണ്ഡപരിച്ഛദാഃ। അനേകശതസാഹസ്രാഃ സര്വേ സാദിവശേ സ്ഥിതാഃ
അടക്കാനാവാത്തതും നല്ല രീതിയിൽ ഒരുക്കിയതും പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരങ്ങളോടും ആയിരക്കണക്കിന് കുതിരകളും സവാരിക്കാരോടൊപ്പം തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
നാനാരൂപവികാരാശ്ച നാനാകവചശസ്ത്രിണഃ । പദാതിനോ നരാസ്തത്ര ബഭൂവുര്ഹേമമാലിനഃ
വിവിധ രൂപങ്ങളുള്ള, പലവിധ കവചവും ആയുധങ്ങളും ധരിച്ച പദാതികളും അവിടെ പൊന്നാലങ്കാരങ്ങൾ അണിഞ്ഞ് നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
രഥസ്യാസന്ദശ ഗജാ ഗജസ്യ ദശ വാജിനഃ । നരാ ദശ ഹയസ്യാസന്പാദരക്ഷാഃ സമന്തതഃ
ഓരോ രഥത്തിനും പത്ത് ആനകളും, ഓരോ ആനയ്ക്കും പത്ത് കുതിരകളും, ഓരോ കുതിരയ്ക്കും പത്ത് പദാതികളും ചുറ്റും കാവലാളുകളായി ഉണ്ടായിരുന്നു.