ഉപസ്ഥിതരഥം ശൌരിം പ്രയാസ്യന്തമരിന്ദമമ് । ധൃതരാഷ്ട്രോ മഹാരാജഃ പുനരേവാഭ്യഭാഷത
ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്ന ശൗരി തന്റെ രഥത്തിൽ കയറി പുറപ്പെടാൻ തയ്യാറായപ്പോൾ, മഹാരാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ വീണ്ടും അവനോട് പറഞ്ഞു.
യാവദ്ബലം മേ പുത്രേഷു പശ്യതസ്തേ ജനാര്ദന । പ്രത്യക്ഷം തേ ന തേ കിംചിത്പരോക്ഷം ശത്രുകര്ശന
ജനാർദ്ദനാ, എന്റെ മക്കളുടെ ശക്തി എത്രയാണെന്ന് നീ നേരിട്ട് കാണുക; ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്നവനേ, നിന്നിൽ ഒന്നും മറച്ചുവെച്ചിട്ടില്ല, എല്ലാം നിന്റെ മുമ്പിലാണ്.
കുരൂണാം ശമമിച്ഛന്തം യതമാനം ച കേശവ । വിദിത്വൈതാമവസ്ഥാം മേ നാതിശങ്കിതുമര്ഹസി
കേശവാ, കുരുക്കളുടെ ഇടയിൽ സമാധാനം ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ എത്ര ശ്രമിച്ചുവെന്ന് നീ അറിയുന്നു; എന്റെ സ്ഥിതി കണ്ടു നീ അത്രയും സംശയം പുലർത്തേണ്ടതില്ല.
ന മേ പാപോഽസ്ത്യഭിപ്രായഃ പാണ്ഡവാന്പ്രതി കേശവ । ജ്ഞാതമേവ ഹിതം വാക്യം യന്മയോക്തഃ സുയോധനഃ
കേശവാ, പാണ്ഡവന്മാരെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് ദുഷ്ടബോധമൊന്നുമില്ല; സുവ്യോധനൻ പറഞ്ഞത് എന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം അവൻ നല്ലതെന്നു കരുതിയതാണു മാത്രം.
ജാനന്തി കുരവഃ സര്വേ രാജാനശ്ചൈവ പാര്ഥിവാഃ । ശമേ പ്രയതമാനം മാം സര്വയത്നേന മാധവ
മാധവാ, കുരുക്കളും മറ്റു രാജാക്കന്മാരും എല്ലാവരും അറിയുന്നു, സമാധാനത്തിനായി ഞാൻ എല്ലാ ശ്രമവും ചെയ്തുവെന്ന്.
തതോഽബ്രവീന്മഹാബാഹുര്ധൃതരാഷ്ട്രം ജനാര്ദനഃ। ദ്രോണം പിതാമഹം ഭീഷ്മം ക്ഷത്താരം ബാഹ്ലികം കൃപമ്
അതിനുശേഷം, മഹാബാഹുവായ ജനാർദ്ദനൻ ധൃതരാഷ്ട്രനോടും, ദ്രോണനോടും, പിതാമഹനായ ഭീഷ്മനോടും, വിദുരനോടും, ബാഹ്ലികനോടും, കൃപാചാര്യനോടും പറഞ്ഞു.
പ്രത്യക്ഷമേതദ്ഭവതാം യദ്വൃത്തം കുരുസംസദി। യഥാ ചാശിഷ്ടവന്മന്ദോ രോഷാദദ്യ സമുത്ഥിതഃ
കുരുസഭയിൽ എന്തെല്ലാം സംഭവിച്ചുവെന്ന് നിങ്ങൾക്ക് എല്ലാവർക്കും വ്യക്തമാണ്; ഇന്ന് ഒരു മണ്ടൻപോലെ കോപം ഉയർന്നതും നിങ്ങൾ കണ്ടു.
വദത്യനീശമാത്മാനം ധൃതരാഷ്ട്രോ മഹീപതിഃ । ആപൃച്ഛേ ഭവതഃ സര്വാന്ഗമിഷ്യാമി യുധിഷ്ഠിരമ്
സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയാത്തവനായി ധൃതരാഷ്ട്രൻ സംസാരിച്ച്, നിങ്ങൾ എല്ലാവരെയും വിടപറഞ്ഞ്, യുദ്ധിഷ്ഠിരനോടു പോകുമെന്ന് പറഞ്ഞു.
ആമന്ത്ര്യ പ്രസ്ഥിതം ശൌരിം രഥസ്ഥം പുരുഷര്ഷഭ । അനുജഗ്മുര്മഹേഷ്വാസാഃ പ്രവീരാ ഭരതര്ഷഭാഃ
പുറപ്പെടുന്ന രഥത്തിൽ ഇരുന്ന ശൗരിയോട് സംസാരിച്ചതിനുശേഷം, ഭാരതവംശത്തിലെ ധീരരും മഹാശരധാരികളും അവനെ പിന്തുടർന്നു.
ഭീഷ്മോ ദ്രോണഃ കൃപഃ ക്ഷത്താ ധൃതരാഷ്ട്രോഽഥ ബാഹ്ലികഃ। അശ്വത്ഥാമാ വികര്ണശ്ച യുയുത്സുശ്ച മഹാരഥഃ
ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ, കൃപാചാര്യൻ, വിദുരൻ, ധൃതരാഷ്ട്രൻ, ബാഹ്ലികൻ, അശ്വത്താമൻ, വികർണ്ണൻ, മഹാരഥിയായ യുയുത്സു എന്നിവരും അവിടുണ്ടായിരുന്നു.
തതോ രഥേന ശുഭ്രേണ മഹതാ കിങ്കിണീകിനാ । കുരൂണാം പശ്യതാം ദ്രഷ്ടും സ്വസാരം സ പിതുര്യയൌ
അതിനുശേഷം, വലിയതും മനോഹരവുമായ മണിക്കൊലികൾ മുഴങ്ങുന്ന രഥത്തിൽ, കുരുക്കൾക്കു മുന്നിൽ, അവൻ തന്റെ സഹോദരിയെയും പിതാവിനെയും കാണാൻ പോയി.
പ്രവിശ്യാഥ ഗൃഹം തസ്യാശ്ചരണാവഭിവാദ്യ ച। ആചഖ്യൌ തത്സമാസേന യദ്വൃത്തം കുരുസംസദി
അവളുടെ വീട്ടിൽ കയറി, അവളുടെ കാലിൽ വണങ്ങി, കുരുസഭയിൽ സംഭവിച്ചതെല്ലാം സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞു.
ഉക്തം ബഹുവിധം വാക്യം ഗ്രഹണീയം സഹേതുകമ്। ഋഷിഭിശ്ചൈവ ച മയാ ന ചാസൌ തദ്ഗൃഹീതവാന്
മുനികളുടെയും എന്റെയും ഭാഗത്തു നിന്ന് പലവിധം കാരണങ്ങൾ സഹിതം ഉപദേശം പറഞ്ഞുവെങ്കിലും, അവൻ അതൊന്നും സ്വീകരിച്ചില്ല.
കാലപക്വമിദം സര്വം സുയോധനവശാനുഗമ്। ` സര്വക്ഷത്രം ക്ഷണേനൈവ ദഹ്യതേ പാര്ഥവഹ്നിനാ ।' ആപൃച്ഛേ ഭവതീം ശീഘ്രം പ്രയാസ്യേ പാണ്ഡവാന്പ്രതി
ഇതെല്ലാം സമയത്തിന് അനുസരിച്ചാണ് പാകമായിരിക്കുന്നത്; സുവ്യോധനന്റെ ഇഷ്ടത്തിന് വിധേയമായിരിക്കുന്നു. ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് പാണ്ഡവന്മാരുടെ അഗ്നിയിൽ മുഴുവൻ ക്ഷത്രിയവർഗ്ഗവും കത്തിപ്പോകും. ഞാൻ നിങ്ങളെ വിടപറയുന്നു; ഉടൻ പാണ്ഡവന്മാരുടെ അടുക്കൽ പോകുന്നു.
കിം വാച്യാഃ പാണ്ഡവേയാസ്തേ ഭവത്യാ വചനാന്മയാ । തദ്ബ്രൂഹി ത്വം മഹാപ്രജ്ഞേ ശുശ്രൂഷേ വചനം തവ
പാണ്ഡുവംശജന്മാരോടു നിങ്ങളുടെ പേരിൽ ഞാൻ എന്ത് പറയണം? അതിനാൽ, മഹാഭാഗ്യവതിയായ ദേവി, നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് പറയേണ്ടത്; ഞാൻ നിങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കാൻ തയ്യാറാണ്.
ബ്രൂയാഃ കേശവ രാജാനം ധര്മാത്മാനം യുധിഷ്ഠിരമ് । ഭൂയാംസ്തേ ഹീയതേ ധര്മോ മാ പുത്രക വൃഥാ കൃഥാഃ
കേശവാ, നീ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രാജാവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് പറയണം: 'നിന്റെ ധർമ്മം കുറയുകയാണ്; പ്രിയപ്പെട്ട മകനേ, വെറുതെ പ്രവർത്തിക്കരുത്.'
ശ്രോത്രിയസ്യേവ തേ രാജന്മന്ദകസ്യാവിപശ്ചിതഃ । അനുവാകഹതാ ബുദ്ധിര്ധര്മമേവൈകമീക്ഷതേ
രാജാവേ, ഒരു പഠനമില്ലാത്ത ബ്രാഹ്മണന്റെ മനസ്സു തെറ്റായ ഉച്ചാരണത്താൽ എങ്ങനെ മങ്ങിപ്പോകുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നെ, നീയും ധർമ്മത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രം കാണുന്നു.
അങ്ഗാവേക്ഷസ്വ ധര്മം ത്വം യഥാ സൃഷ്ടഃ സ്വയംഭുവാ । ബാഹുഭ്യാം ക്ഷത്രിയാഃ സൃഷ്ടാ ബാഹുവീര്യോപജീവിനഃ
രാജാവേ, സ്വയംഭുവായ ദൈവം സൃഷ്ടിച്ച പോലെ നീ ധർമ്മം മനസ്സിലാക്കണം; ക്ഷത്രിയന്മാർ കൈകളിൽ നിന്നാണ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്, അവർ കൈവശമുള്ള ശക്തിയാൽ ജീവിക്കുന്നു.
ക്രൂരായ കര്മണേ നിത്യം പ്രജാനാം പരിപാലനേ। ശ്രൃണു ചാത്രോപമാമേകാം യാ വൃദ്ധേഭ്യഃ ശ്രുതാ മയാ
ജനങ്ങളുടെ രക്ഷയ്ക്കായി കഠിനമായ പ്രവൃത്തിയിൽ എപ്പോഴും ഏർപ്പെടുന്നവനേ, ഞാൻ മൂപ്പന്മാരിൽ നിന്ന് കേട്ട ഒരു ഉപമ നീ കേൾക്കണം.
മുചുകുന്ദസ്യ രാജര്ഷേരദദത്പൃഥിവീമിമാമ്। പുരാ വൈശ്രവണഃ പ്രീതോ ന ചാസൌ തദ്ഗൃഹീതവാന്
പണ്ടു, രാജർഷിയായ മുചുകുന്ദനോട് സന്തോഷത്തോടെ വൈശ്രവണൻ ഈ ഭൂമി നൽകാൻ ശ്രമിച്ചു; പക്ഷേ, മുചുകുന്ദൻ അത് സ്വീകരിച്ചില്ല.
ബാഹുവീര്യാര്ജിതം രാജ്യമശ്രീയാമിതി കാമയേ। തതോ വൈശ്രവണഃ പ്രീതോ വിസ്മിതഃ സമപദ്യത
മുചുകുന്ദൻ പറഞ്ഞു: 'എന്റെ കൈവശം നേടിയതല്ലാത്ത രാജ്യം എനിക്ക് ആവശ്യമില്ല.' അപ്പോൾ വൈശ്രവണൻ അതിൽ അത്ഭുതംകൊണ്ടും സന്തോഷത്തോടെയും സമ്മതിച്ചു.
മുചുകുന്ദസ്തതോ രാജാ സോഽന്വശാസദ്വസുന്ധരാമ് । ബാഹുവീര്യാര്ജിതാം സമ്യക് ക്ഷത്രധര്മമനുവ്രതഃ
അതിനുശേഷം, മുചുകുന്ദൻ രാജാവായി, തന്റെ കൈവശം നേടിയ ഭൂമിയിൽ കൃത്യമായി ക്ഷത്രിയന്റെ കടമകൾ പാലിച്ചു ഭരിച്ചു.
യം ഹി ധര്മം ചരന്തീഹ പ്രജാ രാജ്ഞാ സുരക്ഷിതാഃ । ചതുര്ഥം തസ്യ ധര്മസ്യ രാജാ വിന്ദേന ഭാരത
ഭാരതാ, ഒരു രാജാവിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ ജനങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന ധർമ്മത്തിൽ നാലിലൊന്ന് ഭാഗം രാജാവിന് ലഭിക്കുന്നു.
രാജാ ചരതി ചേദ്ധര്മം ദേവത്വായൈവ കല്പതേ। സ ചേദധര്മം ചരതി നരകായൈവ ഗച്ഛതി
രാജാവ് ധർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ ദൈവപദവിയിലേക്ക് ഉയരും; എന്നാൽ അദ്ധർമ്മം ചെയ്താൽ നരകത്തിലേക്ക് പോകും.
ദണ്ഡനീതിഃ സ്വധര്മേണ ചാതുര്വര്ണ്യം നിയച്ഛതി। പ്രയുക്താസ്വാമിനാ സമ്യഗധര്മേഭ്യോ നിയച്ഛതി
ശിക്ഷാനയം സ്വന്തം കടമ പ്രകാരം രാജാവ് ശരിയായി ഉപയോഗിച്ചാൽ, നാലു വർണ്ണങ്ങളെയും അത് നിയന്ത്രിക്കുന്നു, അവരെ അദ്ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് തടയുന്നു.
ദണ്ഡനീത്യാം യദാ രാജാ സമ്യക്കാര്ത്സ്ന്യേന വര്തതേ। തദാ കൃതയും നാമ കാലഃ ശ്രേഷ്ഠഃ പ്രവര്തതേ
രാജാവ് ശിക്ഷാനയത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ശരിയായി നടക്കുമ്പോൾ, കൃതയുഗം എന്ന ഉത്തമകാലം നിലനിൽക്കും.
കാലോ വാ കാരണം രാജ്ഞോ രാജാ വാ കാലകാരണമ് । ഇതി തേ സംശയോ മാ ഭൂദ്രാജാ കാലസ്യ കാരണമ്
കാലം രാജാവിന്റെ കാരണമോ, രാജാവ് കാലത്തിന്റെ കാരണമോ എന്ന സംശയം നിനക്കുണ്ടാകേണ്ട; രാജാവാണ് കാലത്തിന്റെ കാരണമായത്.
രാജാ കൃതയുഗസ്രഷ്ടാ ത്രേതായാ ദ്വാപരസ്യ ച। യുഗസ്യ ച ചതുര്ഥസ്യ രാജാ ഭവതി കാരണമ്
കൃതയുഗം, ത്രേതായുഗം, ദ്വാപരയുഗം, നാലാം യുഗം — ഇവയെല്ലാം സൃഷ്ടിക്കുന്നത് രാജാവാണ്; യുഗത്തിന്റെ കാരണവും രാജാവാണ്.
കൃതസ്യ കരണാദ്രാജാ സ്വര്ഗമത്യന്തമശ്രുതേ । ത്രേതായാഃ കരണാദ്രാജാ സ്വര്ഗം നാത്യന്തമശ്രുതേ
കൃതയുഗം സ്ഥാപിച്ചാൽ രാജാവ് ഏറ്റവും ഉന്നതമായ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കും, അതിനു മുമ്പ് കേട്ടിട്ടില്ലാത്തതുപോലെയും; ത്രേതായുഗം സ്ഥാപിച്ചാൽ സ്വർഗ്ഗം ലഭിക്കും, പക്ഷേ അത്ര ഉന്നതമല്ല.
പ്രവര്തനാദ്ദ്വാപരസ്യ യഥാഭാഗമുപാശ്രുതേ । കലേഃ പ്രവര്തനാദ്രാജാ പാപമത്യന്തമശ്രുതേ
ദ്വാപരയുഗം പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചാൽ, അവനവന്റെ ഭാഗ്യത്തിന് അനുസരിച്ച് സ്വർഗ്ഗം ലഭിക്കും; എന്നാൽ കലിയുഗം പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചാൽ, രാജാവ് അത്യന്തം വലിയ പാപം പ്രാപിക്കും, അതു മുമ്പ് കേട്ടിട്ടില്ലാത്തതുപോലെയും.