അയമസ്മി മഹാബാഹോ ബ്രൂഹി യത്തേ വിവക്ഷിതമ് । കരിഷ്യാമി ഹി തത്സര്വം യത്ത്വം വക്ഷ്യസി ഭാരത
മഹാബാഹുവേ, ഞാൻ ഇവിടെ തന്നെയുണ്ട്; നീ പറയാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നതെന്താണോ അത് പറയൂ. നീ പറയുന്നതെല്ലാം ഞാൻ ചെയ്യുമെന്നുറപ്പാണ്.
ശ്രുതം തേ ധൃതരാഷ്ട്രസ്യ സപുത്രസ്യ ചികീര്ഷിതമ്। ഏതദ്ധി സകലം കൃഷ്ണ സഞ്ജയോ മാം യദബ്രവീത്
ധൃതരാഷ്ട്രനും അവന്റെ പുത്രന്മാരും എന്താണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് എന്നത് നീ കേട്ടിട്ടുണ്ട്; കൃഷ്ണാ, സഞ്ജയൻ എന്നോട് അതെല്ലാം പറഞ്ഞു.
മൃദുപൂര്വം സാമമിശ്രം സമമുഗ്രം ച മാധവ । ന കതൃം ന്യായമാസ്ഥായ ഗര്ഹിതാശ്ച തതോ വയമ്
മാധവാ, നമുക്ക് സ്നേഹപൂർവ്വം, നയപൂർവ്വം, ചിലപ്പോൾ കടുപ്പത്തോടും ചേർത്ത് സംസാരിച്ചെങ്കിലും, നീതിപ്രകാരം ഞങ്ങൾ പ്രവർത്തിച്ചില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് ഞങ്ങൾ കുറ്റം കേൾക്കുന്നത്.
തന്മതം ധൃതരാഷ്ട്രസ്യ സോഽസ്യാത്മാ വിവൃതാന്തരഃ। യഥോക്തം ദൂത ആചഷ്ടേ വധ്യഃ സ്യാദന്യഥാ ബ്രുവന്
ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ മനസ്സാണ് ഇതാണ്; അവന്റെ ഉള്ളിലെ ആലോചന വെളിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ദൂതൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഇതിന് വിരുദ്ധമായി പറയുന്നവൻ ശിക്ഷിക്കപ്പെടും.
അപ്രദാനേന രാജ്യസ്യ ശാന്തിമസ്മാസു മാര്ഗതി। ലുബ്ധഃ പാപേന മനസാ ചരന്നസമമാത്മനഃ
രാജ്യം നൽകാതെ, അവൻ ഞങ്ങളോടു സമാധാനം തേടുന്നു; എന്നാൽ അവൻ ആഗ്രഹത്താൽ, പാപബുദ്ധിയോടെ, മനസ്സിൽ നീതിയില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
യത്തദ്ദ്വാദശവര്ഷാണി വനേഷു ഹ്യുഷിതാ വയമ്। ഛദ്മനാ ശരദം ചൈകാം ധൃതരാഷ്ട്രസ്യ ശാസനാത്
പന്ത്രണ്ട് വർഷം കാടുകളിൽ ജീവിക്കുകയും, ഒരു വർഷം മറവിൽ കഴിയുകയും ചെയ്തതെല്ലാം ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ കല്പനപ്രകാരം തന്നെയാണ്.
സ്ഥാതാ നഃ സമയേ തസ്മിന്ധൃതരാഷ്ട്ര ഇതി പ്രഭോ। നാഹാസ്മ സമയം കൃഷ്ണ തദ്ധി നോ ബ്രാഹ്മണാ വിദുഃ
പ്രഭുവേ, ധൃതരാഷ്ട്രൻ ഉടമ്പടി പാലിക്കുമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്തിരുന്നു; കൃഷ്ണാ, ഞങ്ങൾ ആ ഉടമ്പടി ലംഘിച്ചിട്ടില്ല, അതു ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും അറിയാം.
ഗൃദ്ധോ രാജാ ധൃതരാഷ്ട്രഃ സ്വധര്മം നാനുപശ്യതി । വശ്യത്വാത്പുത്രഗൃദ്ധിത്വാന്മന്ദസ്യാന്വേതി ശാസനം
ധൃതരാഷ്ട്ര രാജാവ് ആഗ്രഹത്താൽ തന്റെ കർത്തവ്യം കാണുന്നില്ല; മകന്റെ ഇഷ്ടത്തിന് അടിമയായിട്ടാണ് അവൻ അവന്റെ കല്പന അനുസരിക്കുന്നത്.
സുയോധനമതേ തിഷ്ഠന്രാജാഽസ്മാസു ജനാര്ദന। മിഥ്യാചരതി ലുബ്ധഃ സംശ്ചരന്ഹി പ്രിയമാത്മനഃ
സുയോധനന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഉറച്ചു നിൽക്കുന്ന രാജാവ് ഞങ്ങളോടു കപടമായി പെരുമാറുന്നു; ആഗ്രഹത്താൽ, സ്വന്തം ഇഷ്ടം മാത്രമേ അവൻ നോക്കാറുള്ളു.
ഇതോ ദുഃഖതരം കിം നു യദഹം മാതരം തതഃ। സംവിധാതും ന ശക്നോമി മിത്രാണാം വാ ജനാര്ദന
ജനാർദ്ദനാ, ഇതിലും വേദനാജനകമായത് എന്താണ്? ഞാൻ എന്റെ അമ്മയെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും ആശ്വസിപ്പിക്കാൻ പോലും കഴിയുന്നില്ല.
കാശിഭിശ്ചേദിപാഞ്ചാലൈര്മത്സ്യൈശ്ച മധുസൂദന। ഭവതാ ചൈവ നാഥേന പഞ്ച ഗ്രാമാ വൃതാ മയാ
മധുസൂദനാ, കാശി, ചേദി, പാഞ്ചാല, മത്സ്യരാജ്യങ്ങളോടൊപ്പം, നീ ഞങ്ങളുടെ രക്ഷകനായി നിന്നപ്പോൾ, ഞാൻ അഞ്ചു ഗ്രാമങ്ങൾ മാത്രം ചോദിച്ചു.
അവിസ്ഥലം വൃകസ്ഥലം മാകന്ദീ വാരണാവതമ്। അവസാനം ച ഗോവിന്ദ കംചിദേവാത്ര പഞ്ചമ്
അവിഷ്ഠലം, വൃകസ്ഥലം, മാകന്ദി, വാരണാവതം, ഗോവിന്ദാ, അഞ്ചാമത്തേത് ഏതെങ്കിലും മറ്റൊരു സ്ഥലമായിരിക്കാം.
പഞ്ച നസ്താത ദീയന്താം ഗ്രാമാ വാ നഗരാണി വാ। വസേമ സഹിതാ യേഷു മാ ച നോ ഭരതാ നശന്
അപ്പാ, ഞങ്ങൾക്കായി അഞ്ചു ഗ്രാമങ്ങളോ നഗരങ്ങളോ കൊടുക്കണം. അവിടെ ഞങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് ജീവിക്കാം. ഭാരതവർഗം നശിക്കാതിരിക്കാൻ.
ന ച താനപി ദുഷ്ടാത്മാ ധാര്തരാഷ്ട്രോഽനുമന്യതേ। സ്വാമ്യമാത്മനി മത്വാഽസാവതോ ദുഃഖതരം നു കിം
എന്നാൽ, ഈ ചെറിയതും ദുഷ്ടഹൃദയനായ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ സമ്മതിക്കുന്നില്ല. രാജ്യം തനിക്കാണെന്ന് കരുതി. ഇതിനേക്കാൾ വേദനയുള്ളത് എന്താണ്?
കുലേ ജാതസ്യ വൃദ്ധസ്യ പരവിത്തേഷു ഗൃദ്ധ്യതഃ। ലോഭഃ പ്രജ്ഞാനമാഹന്തി പ്രജ്ഞാ ഹന്തി ഹതാ ഹ്രിയം
ഉയർന്ന കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച് പ്രായം ചെന്നവൻ, മറ്റുള്ളവരുടെ സമ്പത്ത് ആഗ്രഹിച്ചാൽ, അതിന്റെ ഫലമായി അത്യാഗ്രഹം ബുദ്ധിയെ നശിപ്പിക്കും; ബുദ്ധി നശിച്ചാൽ ലജ്ജയും ഇല്ലാതാകും.
ഹ്രീര്ഹതാ ബാധതേ ധര്മം ധര്മോ ഹന്തി ഹതഃ ശ്രിയമ് । ശ്രീര്ഹതാ പുരുഷം ഹന്തി പുരുഷസ്യാധം വധഃ
ലജ്ജ ഇല്ലാതായാൽ, അതു ധർമ്മത്തെ ബാധിക്കും; ധർമ്മം ഇല്ലാതായാൽ, സമ്പത്ത് നഷ്ടമാകും; സമ്പത്ത് പോയാൽ, മനുഷ്യൻ തന്നെ നശിക്കും; മനുഷ്യന്റെ നാശം പൂർണ്ണമായ നാശമാണ്.
അധനാദ്ധി നിവര്തന്തേ ജ്ഞാതയഃ സുഹൃദോ ദ്വിജാഃ। അപുഷ്പാദഫലാദ്വൃക്ഷാദ്യഥാ കൃഷ്ണ പതത്രിണഃ
കൃഷ്ണാ, പാവപ്പെട്ടവരെ ബന്ധുക്കളും സുഹൃത്തുക്കളും ബ്രാഹ്മണന്മാരും ഉപേക്ഷിക്കും. പൂവും പഴവും ഇല്ലാത്ത വൃക്ഷത്തെ പക്ഷികൾ വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെ.
ഏതച്ച മരണം താത ഉന്മത്തപതിതാദിവ। ജ്ഞാതയോ വിനിവര്തന്തേ പ്രേതസത്വാദിവാസവഃ
അപ്പാ, ഇതു മരണത്തോടു തുല്യമാണ്. ഒരു ഭ്രാന്തനും വീണുപോയവനെയും പോലെ, അല്ലെങ്കിൽ പ്രേതം ആയവനെപ്പോലെ, ബന്ധുക്കൾ വിട്ടുപോകുന്നു.
നാതഃ പാപീയസീം കാംചിദവസ്ഥാം ശമ്ബരോഽബ്രവീത് । യത്ര നൈവാഽദ്യ ന പ്രാതര്ഭോജനം പ്രതിദൃശ്യതേ
ഇന്നോ നാളെയോ ഭക്ഷണം പോലും കാണാനാകാത്ത ഈ നിലയെക്കാൾ ദാരുണമായ അവസ്ഥയൊന്നും ശംഭരൻ പറഞ്ഞിട്ടില്ല.
ധനമാഹുഃ പരം ധര്മം ധനേ സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതമ്। ജീവന്തി ധനിനോ ലോകേ മൃതാ യേ ത്വധനാ നരാഃ
സമ്പത്താണ് ഏറ്റവും വലിയ ധർമ്മം എന്നു പറയുന്നു; എല്ലാം സമ്പത്തിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. സമ്പന്നർ ലോകത്ത് ജീവിക്കുന്നു; സമ്പത്ത് ഇല്ലാത്തവർ മരിച്ചവരുപോലെയാണ്.
യേ ധനാദപകര്ഷന്തി നരം സ്വബലമാസ്ഥിതാഃ। തേ ധര്മമര്ഥം കാമം ച പ്രമഥ്നന്തി നരം ച തമ്
സ്വന്തം ശക്തിയിൽ ആശ്രയിച്ച് മറ്റൊരാളുടെ സമ്പത്ത് കവർന്നെടുക്കുന്നവർ, അവന്റെ ധർമ്മവും ലക്ഷ്യവും ആഗ്രഹവും, അവനെയും തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നു.
ഏതാമവസ്ഥാം പ്രാപ്യൈകേ മരണം വവ്രിരേ ജനാഃ। ഗ്രാമായൈകേ വനായൈകേ നാശായൈകേ പ്രവവ്രജുഃ
ഇങ്ങനെയൊരു അവസ്ഥയിൽ എത്തുമ്പോൾ ചിലർ മരണത്തെ തിരഞ്ഞെടുത്തു; ചിലർ ഗ്രാമങ്ങളിലേക്കും ചിലർ കാടുകളിലേക്കും പോയി; ചിലർ തനിക്കു തന്നെ നാശം വരുത്തി.
ഉന്മാദമേകേ പുഷ്യന്തി യാന്ത്യന്യേ ദ്വിഷതാം വശമ്। ദാസ്യമേകേ ച ഗച്ഛന്തി പരേഷാമര്ഥഹേതുനാ
ചിലർ ഭ്രാന്താവസ്ഥയിലാവുന്നു; മറ്റുചിലർ ശത്രുക്കളുടെ അധീനതയിലാവുന്നു; സമ്പത്തിനായി ചിലർ മറ്റുള്ളവരുടെ അടിമത്വം സ്വീകരിക്കുന്നു.
ആപദേവാസ്യ മരണാത്പുരുഷസ്യ ഗരീയസീ। ശ്രിയോ വിനാശസ്തദ്ധ്യസ്യ നിമിത്തം ധര്മകാമയോഃ
മരണത്തേക്കാൾ വലിയ അപമാനമാണ് മനുഷ്യനു. സമ്പത്ത് നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ, അതാണ് ധർമ്മത്തിന്റെയും ആഗ്രഹത്തിന്റെയും നാശത്തിന് കാരണമാകുന്നത്.
യദസ്യ ധര്മ്യം മരണം ശാശ്വതം ലോകവര്ത്മവത്। സമന്താത്സര്വഭൂതാനാം ന തദത്യേതി കശ്ചന
മരണമെന്നത് ധാർമ്മികവും ലോകത്തിന്റെ ശാശ്വതമായ വഴിയുമാണെങ്കിൽ, ലോകത്തിലെ ആരും അതിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ കഴിയില്ല.
ന തഥാ ബാധ്യതേ കൃഷ്ണ പ്രകൃത്യാ നിര്ധനോ ജനഃ। യഥാ ഭദ്രാം ശ്രിയം പ്രാപ്യ തയാ ഹീനഃ സുഖൈധിതഃ
കൃഷ്ണാ, സ്വഭാവത്തിൽ ദരിദ്രനായവൻ ഇത്രയും വേദന അനുഭവിക്കുന്നില്ല; നല്ല ഭാഗ്യം ലഭിച്ച ശേഷം അതു നഷ്ടപ്പെട്ടവനാണ് ഏറ്റവും കൂടുതൽ ദുഃഖിക്കുന്നത്.
സ തദാഽഽത്മാപരാധേന സംപ്രാപ്തോ വ്യസനം മഹത്। സേന്ദ്രാന്ഗര്ഹയതേ ദേവാന്നാത്മാനം ച കഥംചന
സ്വന്തം തെറ്റുകൊണ്ട് വലിയ ദുരിതം വന്നപ്പോൾ, അവൻ ദേവന്മാരെയും ഇന്ദ്രനെയും കുറ്റപ്പെടുത്തും; പക്ഷേ, ഒരിക്കലും തന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തില്ല.
ന ചാസ്യ സര്വശാസ്രാണി പ്രഭവന്തി നിബര്ഹണേ । സോഽഭിക്രുധ്യാതി ഭൃത്യാനാം സുഹൃദശ്ചാഭ്യസൂയതി
എത്രയും ഗ്രന്ഥങ്ങൾ പറഞ്ഞാലും അവനെ തടയാൻ കഴിയില്ല; അവൻ ദാസന്മാരോടു കോപിക്കുകയും സുഹൃത്തുക്കളോടു വൈരാഗ്യം കാണിക്കുകയും ചെയ്യും.
തത്തദാ മന്യുരേവൈതി സ ഭൂയഃ സംപ്രമുഹ്യതി। സ മോഹവശമാപന്നഃ ക്രൂരം കര്മ നിഷേവതേ
അപ്പോള് അത്യന്തം കോപം മാത്രം അവനില് ഉണരുന്നു, പിന്നെയും അവന് മുഴുവന് ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാവുന്നു; അങ്ങനെ ഭ്രമത്തിന്റെ അധീനനായി, ക്രൂരമായ പ്രവൃത്തികളിലേര്പ്പെടുന്നു.
പാപകര്മതയാ ചൈവ സങ്കരം തേന പുഷ്യതി। സങ്കരോ നരകായൈവ സാ കാഷ്ഠാ പാപകര്മണാമ്
അങ്ങനെ പാപപ്രവര്ത്തികള് ചെയ്തുകൊണ്ട് അവന് ജാതികള്ക്കിടയിലെ കലഹം വളര്ത്തുന്നു; ആ കലഹം നരകത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്—പാപത്തിന്റെ ഏറ്റവും ദുഷ്ടമായ ഫലമാണത്.