ഏഷ ഏകായനഃ പന്ഥാ യേന യാന്തി മനീഷിണഃ । തം ദൃഷ്ട്വാ മൃത്യുമത്യേതി മഹാംസ്തത്ര ന സഞ്ജതി
ഇതാണ് ജ്ഞാനികൾ പോകുന്ന ഏക മാർഗം. അതു കണ്ടാൽ മരണം ജയിക്കാം; അവിടെ ആശങ്കയോ ഭ്രമമോ ഇല്ല.
അങ്ഗ സഞ്ജയ മേ ശംസ പന്ഥാനമകുതോഭയമ്। യേന ഗത്വാ ഹൃഷീകേശം പ്രാപ്നുയാം സിദ്ധിമുത്തമാമ്
സഞ്ജയാ, ഭയമില്ലാത്ത ആ വഴി എനിക്കു പറയൂ; അതിലൂടെ പോയാൽ ഹൃഷീകേശനെ പ്രാപിച്ച് ഉന്നതമായ സിദ്ധി നേടാമല്ലോ.
നാകൃതാത്മാ കൃതാത്മാനം ജാതു വിദ്യാഞ്ജനാര്ദനമ് । ആത്മനസ്തു ക്രിയോപായോ നാന്യത്രേന്ദ്രിയനിഗ്രഹാത്
സ്വയം നിയന്ത്രണം നേടാത്തവൻ, അതു നേടിയവനെ ഒരിക്കലും അറിയാൻ കഴിയില്ല. ആത്മനിയന്ത്രണത്തിന് മാർഗം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല.
ഇന്ദ്രിയാണാമുദീര്ണാനാം കാമത്യാഗോഽപ്രമാദതഃ। അപ്രമാദോഽവിഹിംസാ ച ജ്ഞാനയോനിരസംശയമ്
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോൾ, ആസക്തി ഉപേക്ഷിക്കുകയും അശ്രദ്ധയില്ലാതെ ജാഗ്രതയും അഹിംസയും പാലിക്കുകയും ചെയ്യുക — ഇതാണ് നിർവിവാദമായി ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറവിടം.
ഇന്ദ്രിയാണാം യമേ യത്തോ ഭവ രാജന്നതന്ദ്രിതഃ । ബുദ്ധിശ്ച തേ മാ ച്യുവതു നിയച്ഛൈനാം യതസ്തതഃ
രാജാവേ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കാൻ നീ എപ്പോഴും ജാഗ്രതയോടെ ഇരിക്കണം. ബുദ്ധി തളരാതിരിക്കാൻ, അതിനെ മുഴുവൻ പരിശ്രമത്തോടെ നിയന്ത്രിക്കണം.
ഏതജ്ജ്ഞാനം വിദുര്വിപ്രാ ധ്രുവമിന്ദ്രിയധാരണമ്। ഏതജ്ജ്ഞാനം ച പന്ഥാശ്ച യേന യാന്തി മനീഷിണഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഉറപ്പോടെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് തന്നെയാണ് ജ്ഞാനം എന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. ഇതാണ് ജ്ഞാനവും, ജ്ഞാനികൾ പോകുന്ന വഴിയും.
അപ്രാപ്യഃ കേശവോ രാജന്നിന്ദ്രിയൈരജിതൈര്നൃഭിഃ। ആഗമാധിഗമാദ്യോഗാദ്വശീ തത്ത്വേ പ്രസീദതി
രാജാവേ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കാത്തവർക്കു കെശവനെ പ്രാപിക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ, ശാസ്ത്രപഠനവും യോഗവും ആത്മനിയന്ത്രണവും ഉള്ളവൻ സത്യത്തിൽ ദയ പ്രാപിക്കും.
ഭൂയോ മേ പുണ്ഡരീകാക്ഷം സഞ്ജയാചക്ഷ്വ പൃച്ഛതഃ। നാമകര്മാര്ഥവിത്താത പ്രാപ്നുയാം പുരുഷോത്തമമ്
സഞ്ജയൻ ചോദിക്കുന്നതുപോലെ, വീണ്ടും ഒരു പ്രാവശ്യം പൂണ്ടരീകാക്ഷനെക്കുറിച്ച് എനിക്കു പറയൂ. അവന്റെ പേര്, പ്രവർത്തികൾ, അർത്ഥം എന്നിവ അറിയുമ്പോൾ ഞാൻ പരമപുരുഷനിൽ എത്താമല്ലോ.
ശ്രുതം മേ വാസുദേവസ്യ നാമനിര്വചനം ശുഭമ്। യാവത്തത്രാഭിജാനേഽഹമപ്രമേയോ ഹി കേശവഃ
വാസുദേവന്റെ പുണ്യമായ പേരിന്റെ അർത്ഥം ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. എത്രമാത്രം ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നുവോ, അത്രയ്ക്ക് കെശവൻ അളക്കാനാവാത്തവനാണ്.
വസനാത്സര്വഭൂതാനാം വസുത്വാദ്ദേവയോനിതഃ। വാസുദേവസ്തതോ വേദ്യോ ബൃഹത്ത്വാദ്വിഷ്ണുരുച്യതേ
അവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും വസിക്കുന്നതുകൊണ്ടും, അവൻ സാരമായതുകൊണ്ടും, ദൈവത്തിൽ ജനിച്ചതുകൊണ്ടും വാസുദേവൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ വിശാലത കൊണ്ടാണ് വിഷ്ണു എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
മൌനാദ്ധ്യാനാച്ച യോഗാച്ച വിദ്ദി ഭാരത മാധവമ്। സര്വതത്ത്വലയാച്ചൈവ മധുഹാ മധുസൂദനഃ
ഭാരതാ, മൗനം, ധ്യാനം, യോഗം, എല്ലാറ്റിന്റെയും ലയനം എന്നിവയിലൂടെ മാധവനെ അറിയാം; മധുവിനെ സംഹരിച്ചതുകൊണ്ടാണ് മധുസൂദനൻ എന്ന പേര്.
കൃഷിര്ഭൂവാചകഃ ശബ്ദോ ഗശ്ച നിര്വൃതിവാചകഃ। വിഷ്ണുസ്തദ്ഭാവയോഗാച്ച കൃഷ്ണോ ഭവതി സാത്വതഃ
'കൃഷി' എന്നത് ഭൂമിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, 'ഗ' എന്നത് ആനന്ദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഈ രണ്ടിന്റെയും ഐക്യത്തിൽ വിഷ്ണു സാത്വതരിൽ കൃഷ്ണനായി അറിയപ്പെടുന്നു.
പുണ്ഡരീകം പരം ധാമ നിത്യമക്ഷയമവ്യയമ് । തദ്ഭാവാത്പുണ്ഡരീകാക്ഷോ ദസ്യുത്രാസാജ്ജാനാര്ദനഃ
പൂണ്ടരീകം എന്നത് പരമവും ശാശ്വതവും അക്ഷയവുമായ ആധാരമാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് പൂണ്ടരീകാക്ഷൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്; കള്ളന്മാരുടെ ഭയം അകറ്റുന്നതുകൊണ്ടാണ് ജനാർദ്ദനൻ എന്നു പറയുന്നത്.
യതഃ സത്വം ന ച്യവതേ യച്ച യത്വാന്ന ഹീയതേ। സാത്വതഃ സാത്വതസ്തസ്മാദാര്ഷഭാദ്വൃഷഭേക്ഷണഃ
അവന്റെ സത്ത്വം ഒരിക്കലും ക്ഷയിക്കുകയില്ല, അവൻ നൽകുമ്പോഴും കുറയുന്നില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് സാത്വതൻ എന്നും, ഋഷഭനിൽ നിന്നാണ് വൃഷഭേക്ഷണൻ എന്നും വിളിക്കുന്നത്.
ന ജായതേ ജനിത്രാഽയമജസ്തസ്മാദനീകജിത് । ദേവാനാം സ്വപ്രകാശത്വാദ്ദമാദ്ദാമോദരോ വിഭുഃ
ഈശ്വരന് ഒരു അമ്മയില് നിന്നു ജനിച്ചതല്ല; അവന് ജനനം ഇല്ലാത്തവനാണ്, അതുകൊണ്ടാണ് അനീകജിത് എന്ന പേര്. ദേവന്മാരുടെ സ്വയം പ്രകാശവും, അവന്റെ ആത്മനിയന്ത്രണവും കാരണം ദാമോദരന് എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവനാണ്.
ഹര്ഷാത്സുഖാത്സുഖൈശ്വര്യാദ്ധൃഷീകേശത്വമശ്രുതേ । ബാഹുഭ്യാം രോദസീ ബിഭ്രന്മഹാബാഹുരിതി സ്മൃതഃ
ആനന്ദവും സുഖവും പരമാധിപതിയും കൊണ്ടാണ് അവന് ഹൃഷീകേശന് എന്ന പേരില് അറിയപ്പെടുന്നത്. തന്റെ രണ്ടു കൈകളാല് ആകാശവും ഭൂമിയും താങ്ങുന്ന മഹാബലശാലിയാണ് അവന്, അതുകൊണ്ടാണ് മഹാബാഹു എന്ന പേരും ലഭിച്ചത്.
അഘോ ന ക്ഷീയതേ ജാതു യസ്മാത്തസ്മാദധോക്ഷജഃ। നരാണാമയനാച്ചാപി തതോ നാരായണഃ സ്മൃതഃ
പാപം ഒരിക്കലും അവനില് കുറയുന്നില്ല, അതുകൊണ്ടാണ് അധോക്ഷജന് എന്ന പേര്. മനുഷ്യരുടെ ആശ്രയമായതിനാലാണ് നാരായണന് എന്നും അവനെ വിളിക്കുന്നത്.
പൂരണാത്സദനാച്ചാപി തതോഽസൌപുരുഷോത്തമഃ। അസതശ്ച സതശ്ചൈവ സര്വസ്യ പ്രഭവാപ്യയാത്। സര്വസ്യ ച സദാ ജ്ഞാനാത്സര്വമേതം പ്രചക്ഷതേ
സകലത്തെയും നിറച്ച് നിലനിര്ത്തുന്നതുകൊണ്ടാണ് അവന് പുരുഷോത്തമന് എന്ന പേര്. സതും അസതും എല്ലാറ്റിന്റെയും ഉത്ഭവവും ലയവും അവന് അറിയുന്നു; എല്ലാം എപ്പോഴും അവന് അറിയുന്നവനാണ്, അതുകൊണ്ടാണ് ഇതൊക്കെയും പറയപ്പെടുന്നത്.
സത്യേ പ്രതിഷ്ഠിതഃ കൃഷ്ണഃ സത്യമത്ര പ്രതിഷ്ഠിതമ്। സത്യാത്സത്യം തു ഗോവിന്ദസ്തസ്മാത്സത്യോപി നാമതഃ
കൃഷ്ണന് സത്യം അടിസ്ഥാനമാണ്, സത്യം കൃഷ്ണനില് അടിയുറച്ചിരിക്കുന്നു. സത്യത്തിന്റെ സത്യമാണ് ഗോവിന്ദന്, അതുകൊണ്ടാണ് സത്യോപി എന്ന പേരും ലഭിച്ചത്.
വിഷ്ണുര്വിക്രമണാദ്ദേവോ ജയനാഞ്ജിഷ്ണുരുച്യതേ। ശാശ്വതത്വാദനന്തശ്ച ഗോവിന്ദോ വേദനാദ്ഭവാമ്
വിക്ഷേപം കൊണ്ടാണ് വിഷ്ണുവിനെ ദേവന് എന്നു വിളിക്കുന്നത്; ജയനും ജിഷ്ണുവും എന്ന പേരുകളും അവനുണ്ട്. ശാശ്വതത്വം കൊണ്ടാണ് അനന്തന് എന്ന പേര്, വേദങ്ങള് അറിയുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഗോവിന്ദന് എന്ന പേരും.
അതത്ത്വം കുരുതേ തത്ത്വം തേന മോഹയതേ പ്രജാഃ
അവന് അസത്യം സത്യമായി കാണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ജനങ്ങളെ ഭ്രമിപ്പിക്കുന്നു.
ഏവംവിധോ ധര്മനിത്യോ ഭഗവാന്മധുസൂദനഃ । ആഗന്താ ഹി മഹാബാഹുരാനൃശംസ്യാര്ഥമച്യുതഃ
ഇവരൂപത്തിലുള്ളവനും ധര്മത്തില് സ്ഥിരനുമാണ് ഭഗവാന് മധുസൂദനന്. മഹാബാഹുവായ അച്യുതന് കരുണയ്ക്കായി വരും.
ചക്ഷുഷ്മതാം വൈ സ്പൃഹയാമി സഞ്ജയ ദ്രക്ഷ്യന്തി യേ വാസുദേവം സമീപേ। വിഭ്രാജമാനം വപുഷാ പരേണ പ്രകാശയന്തം പ്രദിശോ ദിശശ്ച
സഞ്ജയ, കണ്ണുള്ളവര്ക്ക് എനിക്ക് അസൂയയുണ്ട്; കാരണം, വാസുദേവനെ അടുത്ത് കാണാന് അവര്ക്ക് സാധിക്കും. അവന് പരമമായ രൂപത്തില് പ്രകാശിച്ച് എല്ലാ ദിശകളും പ്രകാശിപ്പിക്കും.
ഈരയന്തം ഭാരതീം ഭാരതാനാ- മഭ്യര്ചനീയാം ശങ്കരീം സൃഞ്ജയാനാമ്। ബുഭൂഷദ്ഭിര്ഗര്ഹണീയാമനിന്ദ്യാം പരാസൂനാമഗ്രഹണീയരൂപാമ്
ഭാരതന്മാര്ക്കായി വാക്ക് ഉച്ചരിക്കുന്നവനാണ് അവന്, ശ്രുഞ്ചയന്മാരില് ആദരിക്കപ്പെടുന്നവന്. ദോഷം പറയാനാകാത്ത, അപവാദം ചെയ്യാനാകാത്ത വാക്കുകള് അവന് പറയുന്നു; ജീവിക്കാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവര്ക്ക് അവ വെടിയേണ്ടതായിരിക്കും, ശത്രുക്കള് അവയെ പിടിച്ചുപറയും.
സമുദ്യന്തം സാത്വതമേകവീരം പ്രണേതാരമൃഷഭം യാദവാനാമ്। നിഹന്താരം ക്ഷോഭണം ശാത്രവാണാം മുഞ്ചന്തം ച ദ്വിഷതാം വൈ യശാംസി
ഉയരുന്ന സാത്വതരാശിയിലെ ഏക വീരനാണ് അവന്, യാദവന്മാരുടെ നേതാവും ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്. ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുകയും കലഹം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ശത്രുക്കളുടെ പ്രശസ്തി അവന് വിടുന്നു.
ദ്രഷ്ടാരോ ഹി കുരവസ്തം സമേതാ മഹാത്മാനം ശബ്രുഹണം വരേണ്യമ് । ബ്രുവന്തം വാചമനൃശംസരൂപാം വൃഷ്ണിശ്രേഷ്ഠം മോഹയന്തം മദീയാന്
കുരുക്കള് ഒത്തുചേർന്ന് അവനെ കാണും; മഹാത്മാവായ, അഭിമാനം കീഴടക്കുന്ന, ശ്രേഷ്ഠനായവനാണ് അവന്. കരുണയോടെ സംസാരിക്കുന്ന വൃഷ്ണിശ്രേഷ്ഠന് എന്റെ ജനങ്ങളെ ഭ്രമിപ്പിക്കും.
ഋഷിം സനാതനതഭം വിപശ്ചിതം വാചഃസമുദ്രം കലശം യതീനാമ്। അരിഷ്ടനേമിം ഗരുഡം സുപര്ണം ഹരിം പ്രജാനാം ഭുവനസ്യ ധാമ
സനാതനനായ, ജ്ഞാനിയുമായ, വാക്കുകളുടെ സമുദ്രമായ, യതികള്ക്ക് കലശമായ, അരിഷ്ടനേമിയായ, ഗരുഡനായ, സുപര്ണനായ, ഹരിയായ, സകലജനങ്ങളുടെയും ലോകത്തിന്റെയും ആധാരമായ മഹർഷിയാണ് അവന്.
സഹസ്രശീര്ഷം പുരുഷം പുരാണ- മനാദിമധ്യാന്തമനന്തകീര്തിമ്। ശുക്രസ്യ ധാതാരമജം ച നിത്യം പരം പരേഷാം ശരണം പ്രപദ്യേ
ആയിരം തലകളുള്ള പുരുഷന്, പുരാതനന്, ആരംഭവും നടുവും അവസാനം ഇല്ലാത്തവന്, അനന്തകീര്ത്തിയുള്ളവന്, ശുക്രന്റെ സ്രഷ്ടാവും, ജനനം ഇല്ലാത്തവനും, ശാശ്വതനുമാണ് അവന്. പരമമായ അഭയം നല്കുന്നവനില് ഞാന് അഭയം തേടുന്നു.
ത്രൈലോക്യനിര്മാണകരം ജനിത്രം ദേവാസുരാണാമഥ നാഗരക്ഷസാമ്। നരാധിപാനാം വിദുഷാം പ്രധാന- മിന്ദ്രാനുജം തം ശരണം പ്രപദ്യേ
മൂന്നു ലോകങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നവന്, ദേവന്മാരുടെയും അസുരന്മാരുടെയും നാഗന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും സ്രഷ്ടാവാണ് അവന്. രാജാക്കന്മാരിലും ജ്ഞാനികളിലും ശ്രേഷ്ഠനാണ്, ഇന്ദ്രന്റെ അനിയനാണ് അവന്. അവനില് ഞാന് അഭയം തേടുന്നു.
പ്രയാതേ സഞ്ജയേ സാധൌ കൌരവാന്പ്രതി വൈ തദാ। കിം ചക്രുഃ പാണ്ഡവാസ്തത്ര മമ പൂര്വപിതാമഹാഃ
സഞ്ജയന് ധര്മപരനായവന് കൌരവന്മാരുടെ അടുക്കല് പോയപ്പോള്, എന്റെ പണ്ടത്തെ പിതാമഹന്മാരായ പാണ്ഡവര് അവിടെ എന്താണ് ചെയ്തതെന്ന് പറയൂ.