യസ്മിന്യഥാ വര്തതേ യോ മനുഷ്യ- സ്തസ്മിംസ്തഥാ വര്തിതവ്യം സ ധര്മഃ। മായാചാരോ മായയാ വര്തിതവ്യഃ സാധ്വാചാരഃ സാധുനാ പ്രത്യുപേയഃ
മറ്റുള്ളവർ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു എന്നപോലെ തന്നെ ഒരുവൻ അവരോടും പെരുമാറണം; അതാണ് ധർമ്മം. വഞ്ചനയുള്ളവനോട് വഞ്ചനയോടെയാണ് പെരുമാറേണ്ടത്, നല്ലവനോട് നല്ലതോടെയാണ് സമീപിക്കേണ്ടത്.
ജരാ രൂപം ഹരതി ഹി ധൈര്യമാശാ മൃത്യുഃ പ്രാണാന്ധര്മചര്യാമസൂയാ കാമോ ഹ്രിയം വൃത്തമനാര്യസേവാ ക്രോധഃ ശ്രിയം സര്വമേവാഭിമാനഃ
വയസ്സായാൽ സൗന്ദര്യം നഷ്ടപ്പെടുന്നു, പ്രതീക്ഷ ധൈര്യം കളയിക്കുന്നു, മരണം ജീവൻ എടുത്തുപോകുന്നു, അസൂയ ധർമ്മാനുഷ്ഠാനം നശിപ്പിക്കുന്നു, കാമം ലജ്ജയെ അകറ്റുന്നു, അയോഗ്യരെ സേവിക്കുന്നത് നല്ല പെരുമാറ്റം നശിപ്പിക്കുന്നു, കോപം ഐശ്വര്യം ഇല്ലാതാക്കുന്നു, അഭിമാനം എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്നു.
ശതായുരുക്തഃ പുരുഷഃ സര്വവേദേഷു വൈ യദാ। നാപ്നോത്യഥ ച തത്സര്വമായുഃ കേനേഹ ഹേതുനാ
സർവ്വവേദങ്ങളിലും മനുഷ്യന്റെ ആയുസ്സ് നൂറുവർഷം എന്നു പറയുന്നു. എന്നാൽ അത്രയും ജീവിക്കാതെ പോകുന്നുവെങ്കിൽ, അതിന് എന്താണ് കാരണം?
അതിമാനോഽതിവാദശ്ച തഥാഽത്യാഗോ നരാധിപ। ക്രോധശ്ചാത്മവിധിത്സാ ച മിത്രദ്രോഹശ്ച താനി ഷട്
അധികമായ അഭിമാനം, കഠിനമായ വാക്കുകൾ, ദാനമില്ലായ്മ, കോപം, സ്വയം നശിപ്പിക്കൽ, സുഹൃത്തുക്കളെ വഞ്ചിക്കൽ— ഈ ആറു ദോഷങ്ങൾ, രാജാവേ—
ഏത ഏവാസയസ്തീക്ഷ്ണാഃ കൃന്തന്ത്യായൂംഷി ദേഹിനാമ്। ഏതാനി മാനവാന്ധ്നന്തി ന മൃത്യുര്ഭദ്രമസ്തു തേ
ഇവയാണ് അത്യന്തം കഠിനമായ ദോഷങ്ങൾ; ഇവയാണ് ജീവികളുടെ ആയുസ്സ് ചുരുക്കുന്നത്. ഇവയാണ് മനുഷ്യരെ നശിപ്പിക്കുന്നത്, മരണമല്ല. നിനക്ക് ക്ഷേമം ഉണ്ടാകട്ടെ.
വിശ്വസ്തസ്യൈതി യോ ദാരാന്യശ്ചാപി ഗുരുതല്പഗഃ। വൃഷലീപതിര്ദ്വിജോ യശ്ച പാനപശ്ചൈവ ഭാരത
വിശ്വാസമുള്ളവന്റെ ഭാര്യയോട് സമീപിക്കുന്നവനും, ഗുരുവിന്റെ ഭാര്യയോട് ബന്ധം പുലർത്തുന്നവനും, ബ്രാഹ്മണൻ ആണെങ്കിലും താഴ്ന്ന വർഗ്ഗത്തിൽപ്പെട്ട സ്ത്രീയെ വിവാഹം കഴിക്കുന്നവനും, മദ്യം കുടിക്കുന്നവനും, ഭാരതകുലജാതനായവനേ—
ആദേശകൃദ്വൃത്തിഹന്താ ദ്വിജാനാം പ്രേഷകശ്ച യഃ। ശരണാഗതഹാ ചൈവ സര്വേ ബ്രഹ്മഹണഃ സമാഃ। ഏതൈഃ സമേത്യ കര്തവ്യം പ്രായശ്ചിത്തമിതി ശ്രുതിഃ
തക്കതല്ലാത്ത ഉത്തരവ് നൽകുന്നവനും, ബ്രാഹ്മണരുടെ ഉപജീവനം നശിപ്പിക്കുന്നവനും, ബ്രാഹ്മണരെ ദൂതനായി അയക്കുന്നവനും, അഭയം തേടിയവനെ കൊല്ലുന്നവനും— ഇവരെല്ലാവരും ബ്രാഹ്മണഹത്യക്ക് തുല്യരാണ്. ഇവർക്കായി പ്രായശ്ചിത്തം നിർവഹിക്കണമെന്ന് ശാസ്ത്രം പറയുന്നു.
ഗൃഹീതവാക്യോ നയവിദ്വദാന്യഃ ശേഷാന്നഭോക്താ ഹ്യവിഹിംസകശ്ച। നാനര്ഥകൃത്യാകുലിതഃ കൃതജ്ഞഃ സത്യോ മൃദുഃ സ്വര്ഗമുപൈതി വിദ്വാന്
പണ്ഡിതരുടെ വാക്കുകൾ അനുസരിക്കുന്നവനും, മറ്റുള്ളവരുടെ ശേഷിച്ച ഭക്ഷണം കഴിക്കാത്തവനും, ആരെയും ദുഃഖിപ്പിക്കാത്തവനും, അപ്രയോജനമായ കാര്യങ്ങളിൽ അലഞ്ഞു നടക്കാത്തവനും, കൃതജ്ഞനും, സത്യവാനും, സൌമ്യനും— ഇങ്ങനെയുള്ള ജ്ഞാനി സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കും.
സുലഭാഃ പുരുഷാ രാജന്സതതം പ്രിയവാദിനഃ। അപ്രിയസ്യ തു പഥ്യസ്യ വക്താ ശ്രോതാ ച ദുര്ലഭഃ
രാജാവേ, എപ്പോഴും മനോഹരമായ വാക്കുകൾ പറയുന്നവരെ എളുപ്പത്തിൽ കണ്ടെത്താം; എന്നാൽ, ഇഷ്ടമല്ലാത്തെങ്കിലും ഉപകാരപ്രദമായത് പറയുന്നവനെയും കേൾക്കുന്നവനെയും കണ്ടെത്താൻ വളരെ ദുഷ്കരം.
യോ ഹി ധര്മം സമാശ്രിത്യ ഹിത്വാ ഭര്തുഃ പ്രിയാപ്രിയേ। അപ്രിയാണ്യാഹ പഥ്യാനി തേന രാജാ സഹായവാന്
ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ഭർത്താവിന് ഇഷ്ടമോ അപ്രിയമോ ആയതെല്ലാം വിട്ടുവെച്ച്, ഉപകാരപ്രദമായെങ്കിലും ഇഷ്ടമല്ലാത്തത് പറയുന്നവനാണ് രാജാവിന് സത്യസഹായി.
ത്യജേത്കുലാര്ഥേ പുരുഷം ഗ്രാമസ്യാര്ഥേ കുലം ത്യജേത്। ഗ്രാമം ജനപദസ്യാര്ഥേ ആത്മാര്ഥേ പൃഥിവീം ത്യജേത്
കുടുംബത്തിന്റെ ഭാവിക്ക് വേണ്ടി ഒരാളെ ഉപേക്ഷിക്കണം; ഗ്രാമത്തിന്റെ ഭാവിക്ക് കുടുംബത്തെ ഉപേക്ഷിക്കണം; ദേശത്തിന്റെ ഭാവിക്ക് ഗ്രാമത്തെ ഉപേക്ഷിക്കണം; ആത്മാവിന്റെ രക്ഷയ്ക്ക് ഭൂമിയെ പോലും ഉപേക്ഷിക്കണം.
ആപദര്ഥേ ധനം രക്ഷേദ്ദാരാന്രക്ഷേദ്ധനൈരപി । ആത്മാനം സതതം രക്ഷേദ്ദാരൈരപി ധനൈരപി
പ്രശ്നസമയത്ത് ധനം സംരക്ഷിക്കണം; ധനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ഭാര്യയെ സംരക്ഷിക്കണം; എന്നാൽ, ഭാര്യയെയും ധനത്തെയും പോലും ഉപേക്ഷിച്ചും ആത്മാവിനെ എപ്പോഴും സംരക്ഷിക്കണം.
ദ്യൂതമേതത്പുരാ കല്പേ ദൃഷ്ടം വൈരകരം നൃണാമ്। തസ്മാദ്ദ്യൂതം ന സേവേത ഹാസ്യാര്ഥമപി ബുദ്ധിമാന്
പഴയകാലത്ത്, ജുവാ മനുഷ്യർക്കിടയിൽ വൈരം ഉണ്ടാക്കുന്നതായി കണ്ടിട്ടുണ്ട്. അതുകൊണ്ട്, ഒരു ബുദ്ധിമാനായവൻ തമാശയ്ക്കായാലും ജുവയിലേർപ്പെടരുത്.
ഉക്തം മയാ ദ്യൂതകാലേഽപി രാജ- ന്നേദം യുക്തം വചനം പ്രാതിപേയ। തദൌഷധം പഥ്യമിവാതുരസ്യ ന രോചതേ തവ വൈചിത്രവീര്യ
ജുവയുടെ സമയത്തും ഞാൻ പറഞ്ഞിരുന്നു, രാജാവേ, ഇതാണ് ശരിയായ ഉപദേശം അല്ലെന്ന്, പ്രതീപന്റെ പുത്രാ. അതു രോഗിക്ക് ഔഷധം പോലെ, ഗുണം ഉള്ളതെങ്കിലും രുചികരമല്ലാത്തതായിരുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ്, വൈചിത്രവീര്യ, നിനക്ക് അത് ഇഷ്ടമായില്ല.
കാകൈരിമാംശ്ചിത്രബര്ഹാന്മയൂരാന് പരാജയേഥാഃ പാണ്ഡവാന്ധാര്തരാഷ്ട്രൈഃ । ഹിത്വാ സിംഹാന്ക്രോഷ്ടുകാന്ഗൂഹമാനഃ പ്രാപ്തേ കാലേ ശോചിതാ ത്വം നരേന്ദ്രഃ
നീ കാക്കകളെയും മനോഹരമായ ആനകൂർത്തുള്ള മയിലുകളെയും തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയുമോ എന്നതുപോലെ, പാണ്ഡവരെ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർക്ക് തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. സിംഹങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് നരികളോടൊപ്പം ഒളിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, സമയമെത്തുമ്പോൾ നീ അതിന് ദുഃഖിക്കേണ്ടി വരും, രാജാവേ.
യസ്താത ന ക്രുധ്യതി സര്വകാലം ഭൃത്യസ്യ ഭക്തസ്യ ഹിതേ രതസ്യ। തസ്മിന്ഭൃത്യാ ഭര്തരി വിശ്വസന്തി ന ചൈനമാപത്സു പരിത്യജന്തി
എപ്പോഴും ഭൃത്യന്റെ ഭാവന മനസ്സിലാക്കി, അവന്റെ ക്ഷേമത്തിൽ മനസ്സിട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഭൃത്യനോട് ഒരിക്കലും കോപിക്കാത്ത ഭർത്താവിൽ, ഭൃത്യന്മാർ വിശ്വാസം വയ്ക്കുന്നു; കഷ്ടകാലത്തും അവനെ ഉപേക്ഷിക്കാറില്ല.
ന ഭൃത്യാനാം വൃത്തിസംരോധനേന രാജ്യം ധനം സഞ്ജിഘൃക്ഷേദപൂര്വമ്। ത്യജന്തി ഹ്യേനം വഞ്ചിതാ വൈ വിരുദ്ധാഃ സ്നിഗ്ധാ ഹ്യമാത്യാ പരിഹീനഭോഗാഃ
ഭൃത്യന്മാരുടെ ഉപജീവനം തടഞ്ഞുകൊണ്ട്, പുതിയ രാജ്യം അല്ലെങ്കിൽ സമ്പത്ത് നേടാൻ ശ്രമിക്കരുത്. വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടവരും വിരോധമുള്ളവരും അവനെ ഉപേക്ഷിക്കും; സ്നേഹമുള്ള മന്ത്രിമാർ പോലും അവർക്കുള്ള ആനുകൂല്യം നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ വിട്ടുപോകും.
കൃത്യാനി പൂര്വം പരിസങ്ഖ്യായ സര്വാ- ണ്യായവ്യയേ ചാനുരൂപാം ച വൃത്തിമ്। സങ്ഗൃഹ്ണീയാദനുരൂപാന്സഹായാന് സഹായസാധ്യാനി ഹി ദുഷ്കരാണി
എല്ലാ കാര്യങ്ങളും അതിനാവശ്യമായ ചെലവും മുൻകൂട്ടി ആലോചിച്ച്, അനുയോജ്യമായ ഉപജീവനം നൽകി, അനുയോജ്യരായ കൂട്ടുകാരെ ചേർക്കണം. കാരണം, ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള കാര്യങ്ങൾ കൂട്ടുകാരുടെ സഹായത്തോടെ മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ.
അഭിപ്രായം യോ വിദിത്വാ തു ഭര്തുഃ സര്വാണി കാര്യാണി കരോത്യതന്ദ്രീ। വക്താ ഹിതാനാമനുരക്ത ആര്യഃ ശക്തിജ്ഞ ആത്മേവ ഹി സോഽനുകമ്പ്യഃ
ഭർത്താവിന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് മനസ്സിലാക്കി, എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഉത്സാഹത്തോടെ ചെയ്യുന്നവനും, നല്ലത് മാത്രം സംസാരിക്കുന്നവനും, ഭക്തിയുള്ളവനും, ഉത്തമനും, തന്റെ ശേഷി അറിയുന്നവനും, ഇത്തരക്കാരെ സ്വന്തം ജീവനെപ്പോലെ കരുണയോടെ കാണണം.
വാക്യം തു യോ നാദ്രിയതേഽനുശിഷ്ടഃ പ്രത്യാഹ യശ്ചാപി നിയുജ്യമാനഃ। പ്രജ്ഞാഭിമാനീ പ്രതികൂലവാദീ ത്യാജ്യഃ സ താദൃക് ത്വരയൈവ ഭൃത്യഃ
ആജ്ഞ നൽകിയാൽ അനുസരിക്കാതെയും, മറുപടി പറയുകയും, തന്റെ ബുദ്ധിയിൽ അഹങ്കരിക്കുകയും, എതിര്ക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഭൃത്യനെ ഉടൻ തന്നെ പുറത്താക്കണം.
അസ്തബ്ധമക്ലീബമദീര്ഘസൂത്രം സാനുക്രോശം ശ്ലക്ഷ്ണമഹാര്യമന്യൈഃ। അരോഗജാതീയമുദാരവാക്യം ദൂതം വദന്ത്യഷ്ടഗുണോപപന്നമ്
ദൂതന് എട്ടു ഗുണങ്ങൾ വേണം എന്ന് പറയുന്നു: സ്ഥിരത, ധൈര്യം, വൈകാതെ പ്രവർത്തിക്കൽ, കരുണ, മൃദുത്വം, ഉത്തമത്വം, ആരോഗ്യവും ഉന്നതമായ സംസാരവും.
ന വിശ്വാസാഞ്ജാതു പരസ്യ ഗേഹേ ഗച്ഛേന്നരശ്ചേതയാനോ വികാലേ। ന ചത്വരേ നിശി തിഷ്ഠേന്നിഗൂഢോ ന രാജകാമ്യാം യോഷിതം പ്രാര്ഥയീത
മറ്റൊരാളുടെ വീട്ടിൽ ഒരിക്കലും വിശ്വസിച്ച് പോകരുത്, അതിനാവശ്യമായ സമയമല്ലെങ്കിൽ അങ്ങോട്ട് കടക്കരുത്. രാത്രിയിൽ ചതുരത്തിൽ ഒളിച്ചുനിൽക്കരുത്, രാജാവിന് ഇഷ്ടമായ സ്ത്രീയെ ആഗ്രഹിക്കരുത്.
ന നിഹ്നവം മന്ത്രഗതസ്യ ഗച്ഛേ- ത്സംസൃഷ്ടമന്ത്രസ്യ കുസങ്ഗതസ്യ। ന ച ബ്രൂയാന്നാശ്വസിമി ത്വയീതി സകാരണം വ്യപദേശം തു കുര്യാത്
രഹസ്യമായ ആലോചന നടക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്കോ, ദുഷ്ടരോടൊപ്പം ആലോചന നടക്കുന്നിടത്തേക്കോ പോകരുത്. 'ഞാൻ നിന്നിൽ വിശ്വസിക്കുന്നു' എന്ന് നേരിട്ട് പറയരുത്; മറിച്ച്, കാരണത്തോടെ വിശദീകരണം നൽകണം.
ഘൃണീ രാജാ പുംശ്ചലീ രാജഭൃത്യഃ പുത്രോ ഭ്രാതാ വിധവാ ബാലപുത്രാ। സേനാജീവീ ചോദ്ധൃതഭൂരിരേവ വ്യവഹാരേഷു വര്ജനീയാഃ സ്യുരേതേ
കരുണയുള്ള രാജാവ്, ദുർമ്മാർഗ്ഗിയായ സ്ത്രീ, രാജഭൃത്യൻ, മകൻ, സഹോദരൻ, കുഞ്ഞുങ്ങളുള്ള വിധവ, സൈനികൻ, ഭൂമി നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ—ഇവരെ നിയമകാര്യങ്ങളിൽ ഒഴിവാക്കണം.
അഷ്ടൌ ഗുണാഃ പുരുഷം ദീപയന്തി പ്രജ്ഞാ ച കൌല്യം ച ശ്രുതം ദമശ്ച। പരാക്രമശ്ചാബഹുഭാഷിതാ ച ദാനം യഥാശക്തി കൃതജ്ഞതാ ച
എട്ടു ഗുണങ്ങൾ മനുഷ്യനെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു: ജ്ഞാനം, ഉത്തമകുലം, പഠനം, ആത്മനിയന്ത്രണം, ധൈര്യം, കുറച്ച് സംസാരിക്കൽ, കഴിവിനനുസരിച്ച് ദാനം, കൃതജ്ഞത.
ഏതാന്ഗുണാംസ്താത മഹാനുഭാവാ- നേകോ ഗുണഃ സംശ്രയതേ പ്രസഹ്യ। രാജാ യദാ സത്കുരുതേ മനുഷ്യം സര്വാന്ഗുണനേഷ ഗുണോ ബിഭര്തി
ഈ ഗുണങ്ങൾ മഹാന്മാരുടെ സവിശേഷതകളാണ്. ഒരു ഗുണം മറ്റുള്ളവയെ ആകർഷിക്കുന്നു. രാജാവ് ഒരാളെ ആദരിക്കുമ്പോൾ, ആ ഗുണം മറ്റെല്ലാ ഗുണങ്ങളെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരുന്നു.
ഗുണാ ദശ സ്നാനശീലം ഭജന്തേ ബലം രൂപം സ്വരവര്ണപ്രശുദ്ധിഃ। സ്പര്ശശ്ച ഗന്ധശ്ച വിശുദ്ധതാ ച ശ്രീഃ സൌകുമാര്യം പ്രവരാശ്ച നാര്യഃ
ശുദ്ധിയുള്ളവനിൽ പത്ത് ഗുണങ്ങൾ കാണാം: ബലം, സൗന്ദര്യം, ശുദ്ധമായ ശബ്ദം, സ്പർശം, സുഗന്ധം, വൃത്തിയുള്ളത്, ഐശ്വര്യം, സൌമ്യത, ഉത്തമ സ്ത്രീകൾ.
ഗുണാശ്ച ഷണ്മിതഭുക്തം ഭജന്തേ ആരോഗ്യമായുശ്ച ബലം സുഖം ച। അനാവിലം ചാസ്യ ഭവത്യപത്യം ന ചൈനമാദ്യൂന ഇതി ക്ഷിപന്തി
മിതമായി ഭക്ഷിക്കുന്നവനിൽ ആറു ഗുണങ്ങൾ കാണാം: ആരോഗ്യവും ദീർഘായുസും ബലവും സന്തോഷവും, സന്താനത്തിൽ പ്രശ്നങ്ങളില്ലായ്മയും, എളുപ്പത്തിൽ ക്ഷയിക്കാതിരിക്കുകയും.
അകര്മശീലം ച മഹാശനം ച ലോകദ്വിഷ്ടം ബഹുമായം നൃശംസമ്। അദേശകാലജ്ഞമമിഷ്ടവേഷ- മേതാന്ഗൃഹേ ന പ്രതിവാസയേത
സൗമ്യനല്ലാത്തവരെ, അധികം ഭക്ഷിക്കുന്നവരെ, എല്ലാവർക്കും വെറുപ്പുള്ളവരെ, കപടന്മാരെ, ക്രൂരന്മാരെ, സമയവും സ്ഥലവും അറിയാത്തവരെ, മനോഹരമല്ലാത്തവരെ വീട്ടിൽ പാർപ്പിക്കരുത്.
കദര്യമാക്രോശകമശ്രുതം ച വനൌകസം ധൂര്തമമാന്യമാനിനമ്। നിഷ്ഠൂരിണം കൃതവൈരം കൃതഘ്ന- മേതാന്ഭൃശാര്തോപി ന ജാതു യാചേത്
കഞ്ചാവൻ, അപമാനിക്കുന്നവൻ, അറിവില്ലാത്തവൻ, കാട്ടുകാരൻ, കപടൻ, ആദരവില്ലാത്തവൻ, അഹങ്കാരമുള്ളവൻ, കഠിനഹൃദയൻ, ശത്രുതയുള്ളവൻ, കൃതജ്ഞതയില്ലാത്തവൻ—ഇവരിൽ നിന്നും ഒരിക്കലും, എത്രയും കഷ്ടപ്പെട്ടാലും, യാചിക്കരുത്.