ഭൂയാംസം ലഭതേ ക്ലേശം യാ ഗൌര്ഭവതി ദുര്ദുഹാ । അഥ യാ സുദുഘാ രാജന്നൈവ താം വിതുദന്ത്യപി
കഷ്ടമായി പാലെടുക്കാൻ കഴിയുന്ന പശുവിന് വലിയ ബുദ്ധിമുട്ട് അനുഭവപ്പെടുന്നു; രാജാവേ, എളുപ്പത്തിൽ പാലെടുക്കാവുന്ന പശുവിന് അടിച്ചാലും അതിന് ദോഷമൊന്നുമില്ല.
യദതപ്തം പ്രണമതി ന തത്സന്താപമര്ഹതി। യച്ച സ്വയം നതം ദാരു ന തത്സംനാമയേദ്ബുധഃ
ചൂടാക്കാതെ തന്നെ വളയുന്നത് ചുട്ട് നശിപ്പിക്കേണ്ടതല്ല; സ്വയം വളയുന്ന മരക്കഷ്ണം വീണ്ടും വളയിക്കാൻ ജ്ഞാനികൾ ശ്രമിക്കാറില്ല.
ഏതയോപമയാ ധീരഃ സന്നമേത ബലീയസേ। ഇന്ദ്രായ സ പ്രണമതേ നമതേ യോ ബലീയസേ
ഇങ്ങനെ ഉദാഹരണങ്ങൾ കൊണ്ടു ധീരൻ ശക്തനോടു കീഴടങ്ങണം; ഇന്ദ്രനോടും ശക്തനോടുമാണ് എല്ലാവരും വണങ്ങുന്നത്.
പര്ജന്യനാഥാഃ പശവോ രാജാനോ മന്ത്രിബാന്ധവാഃ। പതയോ ബാന്ധവാഃ സ്ത്രീണാം ബ്രാഹ്മണാ വേദബാന്ധവാഃ
മൃഗങ്ങൾ മഴയെ ആശ്രയിക്കുന്നു, രാജാക്കന്മാർ മന്ത്രിമാരെയും ബന്ധുക്കളെയും ആശ്രയിക്കുന്നു, സ്ത്രീകൾ ഭർത്താവിനെയും ബന്ധുക്കളെയും ആശ്രയിക്കുന്നു, ബ്രാഹ്മണർ വേദങ്ങളെയും കൂട്ടുകാരെയും ആശ്രയിക്കുന്നു.
സത്യേന രക്ഷ്യതേ ധര്മോ വിദ്യാ യോഗേന രക്ഷ്യതേ । മൃജയാ രക്ഷ്യതേ രൂപം കുലം വൃത്തേന രക്ഷ്യതേ
സത്യം കൊണ്ട് ധർമ്മം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, വിദ്യ യോഗം കൊണ്ട് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, രൂപം ശുചിത്വം കൊണ്ട് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, കുടുംബം നല്ല പെരുമാറ്റം കൊണ്ടാണ് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്.
മാനേന രക്ഷ്യതേ ധാന്യമശ്വാന്രക്ഷേദനുക്രമാത്। അഭീക്ഷ്ണദര്ശനാദ്ഗാവഃ സ്ത്രിയോ രക്ഷ്യാഃ കുചേലതഃ
മാന്യമായ പെരുമാറ്റം കൊണ്ടാണ് ധനം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്; കുതിരകൾക്ക് ശരിയായ പരിചരണം വേണം; പശുക്കളെയും സ്ത്രീകളെയും ആവർത്തിച്ച് ശ്രദ്ധിക്കണം; വസ്ത്രങ്ങൾ ശുദ്ധമായി സൂക്ഷിക്കണം.
ന കുലം വൃത്തഹീനസ്യ പ്രമാണമിതി മേ മതിഃ। അന്തേഷ്വപി ഹി ജാതാനാം വൃത്തമേവ വിശിഷ്യതേ
നല്ല പെരുമാറ്റമില്ലാത്തവരുടെ കുടുംബം ഞാൻ പ്രധാനമെന്ന് കരുതുന്നില്ല; താഴ്ന്ന കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ചവരിലും നല്ല പെരുമാറ്റം മാത്രമാണ് പ്രാധാന്യമുള്ളത്.
യ ഈര്ഷുഃ പരവിത്തേഷു രൂപേ വീര്യേ കുലാന്വയേ । സുഖസൌഭാഗ്യസത്കാരേ തസ്യ വ്യാധിരനന്തകഃ
മറ്റുള്ളവരുടെ സമ്പത്ത്, സൗന്ദര്യം, ശക്തി, കുടുംബം, സന്തോഷം, ഭാഗ്യം, മാന്യമായ സ്വീകരണം എന്നിവയെ അസൂയപ്പെടുന്നവന് ഒരിക്കലും അവസാനിക്കാത്ത രോഗം പിടിപെടും.
അകാര്യകരണാദ്ഭീതഃ കാര്യാണാം ച വിവര്ജനാത്। അകാലേ മന്ത്രഭേദാച്ച യേന മാദ്യേന്ന തത്പിബേത്
തെറ്റായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുമോ എന്ന ഭയം, കർത്തവ്യങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുമോ എന്ന ഭയം, സമയമല്ലാത്തപ്പോൾ രഹസ്യങ്ങൾ വെളിപ്പെടുത്തുമോ എന്ന ഭയം എന്നിവ മൂലം മനസ്സു കുഴപ്പമാകുന്ന പാനീയം ഒരിക്കലും കുടിക്കരുത്.
വിദ്യാമദോ ധനമദസ്തൃതീയോഽഭിജനോ മദഃ। മദാ ഏതേഽവലിപ്താനാമേത ഏവ സതാം ദമാഃ
വിദ്യയിൽ അഭിമാനം, ധനത്തിൽ അഭിമാനം, ഉന്നത കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ചതിൽ അഭിമാനം — ഇവയാണ് അഹങ്കാരികൾക്ക് മദം; എന്നാൽ സത്യന്മാർക്ക് ഇവ സ്വയം നിയന്ത്രണത്തിനാണ് കാരണമാകുന്നത്.
അസന്തോഽഭ്യര്ഥിതാഃ സദ്ഭിഃ ക്വചിത്കാര്യേ കദാചന। മന്യന്തേ സന്തമാത്മാനമസന്തമപി വിശ്രുതമ്
ദുഷ്ടരെ നല്ലവർ ചിലപ്പോൾ സഹായത്തിനായി അഭ്യർത്ഥിക്കുമ്പോൾ, അവർ തങ്ങൾ സത്പുരുഷന്മാരാണെന്നും പ്രശസ്തരാണെന്നും കരുതുന്നു, യഥാർത്ഥത്തിൽ അങ്ങനെ അല്ലെങ്കിലും.
ഗതിരാത്മവതാം സന്തഃ സന്ത ഏവ സതാം ഗതിഃ । അസതാം ച ഗതിഃ സന്തോ ന ത്വസന്തഃ സതാം ഗതിഃ
സ്വയം നിയന്ത്രണമുള്ളവർക്കും സത്പുരുഷന്മാർ അഭയമാണ്; സത്പുരുഷന്മാർക്ക് സത്പുരുഷന്മാരാണ് അഭയം; ദുഷ്ടർക്കും സത്പുരുഷന്മാർ അഭയമാണ്; പക്ഷേ, സത്പുരുഷന്മാർക്ക് ദുഷ്ടർ അഭയമല്ല.
ജിതാ സഭാ വസ്ത്രവതാ മിഷ്ടാശാ ഗോമതാ ജിതാ। അധ്വാ ജിതോ യാനവതാ സര്വം ശീലവതാ ജിതമ്
വസ്ത്രമുള്ളവൻ സഭയിൽ വിജയിക്കുന്നു; പശുവുള്ളവൻ ആഹാരാഗ്രഹം ജയിക്കുന്നു; വാഹനമുള്ളവൻ യാത്രയിൽ വിജയിക്കുന്നു; നല്ല സ്വഭാവമുള്ളവൻ എല്ലാം ജയിക്കുന്നു.
ശീലം പ്രധാനം പുരുഷേ തദ്യസ്യേഹ പ്രണശ്യതി। ന തസ്യ ജീവിതേനാര്ഥോ ന ധനേന ന ബന്ധുഭിഃ
ഒരു മനുഷ്യനിൽ പ്രധാനമായത് നല്ല സ്വഭാവമാണ്; അത് നഷ്ടമായാൽ, അവന്റെ ജീവനും ധനവും ബന്ധുക്കളും ഒന്നിനും വിലയില്ല.
ആഢ്യാനാം മാംസപരമം മധ്യാനാം ഗോരസോത്തരമ്। തൈലോത്തരം ദരിദ്രാണാം ഭോജനം ഭരതര്ഷഭ
സമ്പന്നർക്കു മാംസം ഏറ്റവും നല്ല ആഹാരമാണ്; നടുവിലുള്ളവർക്ക് പാലിൽ നിന്നുള്ള വിഭവങ്ങൾ ഉത്തമം; ദരിദ്രർക്കു എണ്ണയാണ് പ്രധാന ആഹാരം, ഭാരതവംശശ്രേഷ്ഠ.
സംപന്നതരമേവാന്നം ദരിദ്രാ ഭുഞ്ജതേ സദാ। ശ്രുത്സ്വാദുതാം ജനയതി സാ ചാഢ്യേഷു സുദുര്ലഭാ
ദരിദ്രർ എപ്പോഴും ഏറ്റവും രുചികരമായ ആഹാരമാണ് കഴിക്കുന്നത്; വിശപ്പാണ് ആഹാരത്തിന് രുചി നൽകുന്നത്; സമ്പന്നർക്കു അതു വളരെ അപൂർവം.
പ്രായേണ ശ്രീമതാം ലോകേ ഭോക്തും ശക്തിര്ന വിദ്യതേ। ജീര്യന്ത്യപി ഹി കാഷ്ഠാനി ദരിദ്രാണാം മഹീപതേ
ലോകത്തിൽ സമ്പന്നർക്കു സാധാരണയായി ആഹാരം ആസ്വദിക്കാൻ കഴിയാറില്ല; ദരിദ്രരുടെ വീട്ടിൽ പോലും മരക്കഷ്ണങ്ങൾ ചിതറിപ്പോകുന്നു, രാജാവേ.
അവൃത്തിര്ഭയമന്ത്യാനാം മധ്യാനാം മരണാദ്ഭയമ് । ഉത്തമാനാം തു മര്ത്യാനാമവമാനാത്പരം ഭയമ്
അവരെക്കുറിച്ച് ഏറ്റവും താഴ്ന്നവർ ഉപജീവനം നഷ്ടപ്പെടുമോ എന്ന ഭയത്തിലാണ്; നടുവിലുള്ളവർക്ക് മരണമാണ് ഭയം; എന്നാൽ മനുഷ്യരിൽ ഉന്നതരായവർക്ക് അപമാനമാണ് ഏറ്റവും വലിയ ഭയം.
ഐശ്വര്യമദപാപിഷ്ഠാ മദാഃ പാനമദാദയഃ । ഐശ്വര്യമദമത്തോ ഹി നോ പതിത്വാഽവബുധ്യതേ
സമ്പത്തിന്റെ അഭിമാനവും മദ്യംപാനം പോലുള്ള മദങ്ങളും ഏറ്റവും കഠിനമായ അഹങ്കാരങ്ങളാണ്. സമ്പത്തിന്റെ മദത്തിൽ മുഴുകിയവൻ താൻ തകർന്നുപോകുന്നതു പോലും മനസ്സിലാക്കാറില്ല.
ഇന്ദ്രിയൌരിന്ദ്രിയാര്ഥേഷു വര്തമാനൈരനിഗ്രഹൈഃ । തൈരയം താപ്യതേ ലോകോ നക്ഷത്രാണി ഗ്രഹൈരിവ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ തേടുമ്പോൾ, അവ ലോകത്തെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു, ഗ്രഹങ്ങൾ നക്ഷത്രങ്ങളെ ബാധിക്കുന്നതുപോലെ.
യോ ജിതഃ പഞ്ചവര്ഗേണ സഹജേനാത്മകര്ഷിണാ । ആപദസ്തസ്യ വര്ധന്തേ ശുക്ലപക്ഷ ഇവോഡുരാട്
സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ആത്മാവിനെ വേദനിപ്പിക്കുന്ന അഞ്ചു കൂട്ടങ്ങൾക്കു കീഴടങ്ങുന്നവന്റെ ദുരിതങ്ങൾ, വെളിച്ചക്കാല ചന്ദ്രൻ വളരുന്നതുപോലെ, ദിനംപ്രതി കൂടിവരുന്നു.
അവിജിത്യ യ ആത്മാനമമാത്യാന്വിജിഗീഷതേ । അമിത്രാന്വാ ജിതാമാത്യഃ സോഽവശഃ പരിഹീയതേ
തന്നെ ജയിക്കാതെ മന്ത്രിമാരെ കീഴടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നവനും, മന്ത്രിമാരെ ജയിച്ചശേഷം ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നവനും, അവസരങ്ങൾ ഇല്ലാതെ ക്ഷയിച്ചുപോകുന്നു.
ആത്മാനമേവ പ്രഥമം ദ്വേഷ്യരൂപേണ യോജയേത് । തതോഽമാത്യാനമിത്രാംശ്ച ന മോഘം വിജിഗീഷതേ
ആദ്യം തന്നെ തന്നെ വെറുക്കേണ്ടവനായി കണക്കാക്കണം. അതിനുശേഷം മന്ത്രിമാരെയും ശത്രുക്കളെയും ജയിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ, ആ ശ്രമം ഫലപ്രദമാകും.
വശ്യേന്ദ്രിയം ജിതാമാത്യം ധൃതദണ്ഡം വികാരിഷു । പരീക്ഷ്യകാരിണം ധീരമത്യന്തം ശ്രീര്നിഷേവതേ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചവനും, മന്ത്രിമാരെ കീഴടക്കിയവനും, അശാന്തരെ ശാസിക്കുന്നവനും, കാര്യങ്ങൾ പരിശോധിച്ചശേഷം പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും, സ്ഥിരതയുള്ളവനുമാണ് എപ്പോഴും ഐശ്വര്യം അനുഗ്രഹിക്കുന്നത്.
രഥഃ ശരീരം പുരുഷസ്യ രാജ- ന്നാത്മാ നിയന്തേന്ദ്രിയാണ്യസ്യ ചാശ്വാഃ। തൈരപ്രമത്തഃ കുശലീ സദശ്വൈ- ര്ദാന്തൈഃ സുഖം യാതി രഥീവ ധീരഃ
രാജാവേ, മനുഷ്യന്റെ ശരീരം ഒരു രഥംപോലെയാണ്, ആത്മാവാണ് രഥശാലി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ആശ്വങ്ങൾ. ഈ കുതിരകളെ ജാഗ്രതയോടെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ, ഒരു വിദഗ്ധൻപോലെ സന്തോഷത്തോടെ മുന്നേറുന്നു.
ഏതാന്യനിഗൃഹീതാനി വ്യാപാദയിതുമപ്യലമ്। അവിധേയാ ഇവാദാന്താഃ സരഥം സാരഥിം ഹയമ്
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടാതെ പോയാൽ, അവ അശാന്തമായ കുതിരകൾപോലെ രഥവും രഥശാലിയെയും കുതിരകളെയും നശിപ്പിക്കാൻ കഴിയും.
അനര്ഥമര്ഥതഃ പശ്യന്നര്ഥം ചൈവാപ്യനര്ഥതഃ। ഇന്ദ്രിയൈരജിതൈര്ബാലഃ സുദുഃഖം മന്യതേ സുഖമ്
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിക്കാത്ത ഒരു മണ്ടൻ, ദുർഭാഗ്യത്തെ ഭാഗ്യമായി കാണുകയും, ഭാഗ്യത്തെ ദുർഭാഗ്യമായി കാണുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ അവൻ വലിയ ദുഃഖം അനുഭവിച്ചും സന്തോഷമെന്നു കരുതുന്നു.
ധര്മാര്ഥൌ യഃ പരിത്യജ്യ സ്യാദിന്ദ്രിയവശാനുഗഃ । ശ്രീപ്രാണധനദാരേഭ്യഃ ക്ഷിപ്രം സ പരിഹീയതേ
ധർമ്മവും ലാഭവും ഉപേക്ഷിച്ച് ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾക്കു കീഴടങ്ങുന്നവൻ, ഉടൻ തന്നെ ഐശ്വര്യവും ആയുസും ധനവും ഭാര്യയും എല്ലാം നഷ്ടപ്പെടുന്നു.
അര്ഥാനാമീശ്വരോ യഃ സ്യാദിന്ദ്രിയാണാമനീശ്വരഃ। ഇന്ദ്രിയാണാമനൈശ്വര്യാദൈശ്വാര്യാദ്ഭൂശ്യതേ ഹി സഃ
ധനത്തിൽ അധികാരം ഉള്ളവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിയന്ത്രണമില്ലെങ്കിൽ, ആ നിയന്ത്രണക്കുറവിന്റെ പേരിൽ അവൻ തന്റെ ആധിപത്യം നഷ്ടപ്പെടും.
ആത്മനാത്മാനമന്വിച്ഛേന്മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയൈര്യതൈഃ । ആത്മാ ഹ്യേവാത്മനോ ബന്ധുരാത്മൈവ രിപുരാത്മനഃ
തന്റെ മനസ്സും ബുദ്ധിയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച്, ഒരാൾ തന്നെ തന്നെ ജയിക്കാൻ ശ്രമിക്കണം. ആത്മാവാണ് ആത്മാവിന്റെ സ്നേഹിതനും ശത്രുവും.