ശ്രുതം പ്രജ്ഞാനുഗം യസ്യ പ്രജ്ഞാ ചൈവ ശ്രുതാനുഗാ । അസംഭിന്നാര്യമര്യാദഃ പണ്ഡിതാഖ്യാം ലഭേത സഃ
വിവേകത്തോടൊപ്പം പഠനം നടത്തുകയും, പഠനത്തോടൊപ്പം വിവേകം പുലർത്തുകയും, മഹാനീയമായ പെരുമാറ്റം തകരാതെ നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നവനാണ് ജ്ഞാനിയെന്ന പേര് ലഭിക്കുന്നത്.
അര്ഥം മഹാന്തമാസാദ്യ വിദ്യാമേശ്വര്യമേവ ച। വിചരത്യസമുന്നദ്ധോ യഃ സ പണ്ഡിത ഉച്യതേ
വലിയ സമ്പത്തും വിജ്ഞാനവും നേടിയിട്ടും അഹങ്കാരം കാണിക്കാതെയും ജീവിക്കുന്നവനാണ് ജ്ഞാനിയെന്ന് പറയുന്നത്.
അശ്രുതശ്ച സമുന്നദ്ധോ ദരിദ്രശ്ച മഹാമനാഃ । അര്ഥാംശ്ചാകര്മണാ പ്രേപ്സുര്മൂഢ ഇത്യുച്യതേ ബുധൈഃ
പഠനം ഇല്ലാതെയും, അഹങ്കാരമുള്ളവനും, ദരിദ്രനും, മനസ്സിൽ വലിയ ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉള്ളവനും, പരിശ്രമമില്ലാതെ സമ്പത്ത് നേടാൻ ശ്രമിക്കുന്നവനുമാണ് മൂഢനെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
സ്വമര്ഥം യഃ പരിത്യജ്യ പരാര്ഥമനുതിഷ്ഠതി। മിഥ്യാ ചരതി മിത്രാര്ഥേ യശ്ച മൂഢഃ സ ഉച്യതേ
സ്വന്തം കാര്യങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റുള്ളവരുടെ കാര്യങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നവനും, സ്നേഹത്തിനായി തെറ്റായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവനുമാണ് മൂഢനെന്ന് പറയുന്നത്.
അകാമാന്കാമയതി യഃ കാമയാനാന്പരിത്യജേത്। ബലവന്തം ച യോ ദ്വേഷ്ടി തമാഹുര്മൂഢചേതസമ്
ആഗ്രഹമില്ലാത്തതിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും, ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനും, ശക്തരോടു വൈരാഗ്യം കാണിക്കുന്നവനും, ഇവരെ ഭ്രാന്തൻമാർ എന്നു പറയുന്നു.
അമിത്രം കുരുതേ മിത്രം മിത്രം ദ്വേഷ്ടി ഹിനസ്തി ച । കര്മ ചാരഭതേ ദുഷ്ടം തമാഹുര്മൂഢചേതസമ്
ശത്രുവിനെ പോലെ സുഹൃത്തിനോട് പെരുമാറുന്നവനും, സുഹൃത്തിനോട് ദ്വേഷവും ദോഷവും കാണിക്കുന്നവനും, ദുഷ്ടകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനും, ഇവരെ ഭ്രാന്തൻമാർ എന്നു പറയുന്നു.
സംസാരയതി കൃത്യാനി സര്വത്ര വിചികിത്സതേ। ചിരം കരോതി ക്ഷിപ്രാര്ഥേ സ മൂഢോ ഭരതര്ഷഭ
എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഗൂഢാലോചനയാക്കി, എല്ലായിടത്തും സംശയിച്ച്, വേഗത്തിൽ ചെയ്യാവുന്ന കാര്യങ്ങൾ വൈകിപ്പിക്കുന്നവൻ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, അവൻ ഭ്രാന്തനാണ്.
ശ്രാദ്ധം പിതൃഭ്യോ ന ദദാതി ദൈവതാനി ന ചാര്ചതി । സുഹൃന്മിത്രം ന ലഭതേ തമാഹുര്മൂഢചേതസമ്
പിതാക്കന്മാർക്ക് ശ്രാദ്ധം അർപ്പിക്കാതെയും, ദേവന്മാരെ ആരാധിക്കാതെയും, നല്ല സുഹൃത്ത് നേടാതെയും ഇരിക്കുന്നവനെ ഭ്രാന്തൻമാർ എന്നു പറയുന്നു.
അനാഹൂതഃ പ്രവിശതി ഹ്യപൃഷ്ടോ ബഹു ഭാഷതേ। അവിശ്വസ്തേ വിശ്വസിതി മൂഢചേതാ നരാധമഃ
ആഹ്വാനം ചെയ്യാതെ അകത്തു കടക്കുന്നവനും, ചോദിക്കാതെ അനാവശ്യമായി സംസാരിക്കുന്നവനും, വിശ്വസിക്കരുതാത്തവരെ വിശ്വസിക്കുന്നവനും, ഭ്രാന്തൻമാരിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനാണ്.
പരം ക്ഷിപതി ദോഷേണ വര്തമാനഃ സ്വയം തഥാ। യശ്ച ക്രുധ്യത്യനീശാനഃ സ ച മൂഢതമോ നരഃ
താനാണ് തെറ്റുണ്ടാക്കുന്നത് എന്നറിയാതെ, മറ്റുള്ളവരെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നവനും, ശക്തിയില്ലാതിരിക്കെ കോപം കാണിക്കുന്നവനും, അവൻ ഏറ്റവും ഭ്രാന്തനാണ്.
ആത്മനോ ബലമാജ്ഞായ ധര്മാര്ഥപരിവര്ജിതമ്। അലഭ്യമിച്ഛന്നൈഷ്കര്മ്യാന്മൂഢബുദ്ധിരിഹോച്യതേ
തന്റെ ശക്തി അറിയുമ്പോഴും, ധർമ്മവും സമ്പത്തും അവഗണിച്ച്, ലഭിക്കാനാവാത്തത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, ഇവിടത്തെ ഭ്രാന്തൻമാരിൽ ഒരാളാണ്.
അശിഷ്യം ശാസ്തി യോ രാജന്യശ്ച ശിഷ്യം ന ശാസ്തി ച । കദര്യം ഭജതേ യശ്ച തമാഹുര്മൂഢചേതസമ്
പഠിക്കാൻ കഴിയാത്തവരെ പഠിപ്പിക്കുന്നവനും, പഠിപ്പിക്കാവുന്നവരെ രാജാവായിട്ടും പഠിപ്പിക്കാതിരിക്കുന്നവനും, കഞ്ചാവരോടൊപ്പം ഇടപഴകുന്നവനും, ഇവരെ ഭ്രാന്തൻമാർ എന്നു പറയുന്നു.
ഏകഃ സംപന്നമാശ്നാതി വസ്തേ വാസശ്ച ശോഭനമ് । യോഽസംവിഭജ്യ ഭൃത്യേഭ്യഃ കോ നൃശംസതരസ്തതഃ
ഏകാന്തത്തിൽ സമൃദ്ധമായ ഭക്ഷണം കഴിക്കുകയും, മനോഹരമായ വസ്ത്രം ധരിക്കുകയും, ഭൃത്യന്മാരുമായി പങ്കിടാതെ ഇരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനേക്കാൾ ക്രൂരൻ ആരുണ്ട്?
ഏകഃ പാപാനി കുരുതേ ഫലം ഭുങ്ക്തേ മഹാജനഃ। ഭോക്താരോ വിപ്രമുച്യന്തേ കര്താ ദോഷേണ ലിപ്യതേ
ഒരു വ്യക്തി പാപം ചെയ്യുമ്പോൾ, വലിയവൻ അതിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കുന്നു; അനുഭവിക്കുന്നവർ മോചിതരാകുന്നു, പക്ഷേ ചെയ്യുന്നവൻ കുറ്റത്തിൽ കുടുങ്ങുന്നു.
ഏകം ഹന്യാന്ന വാ ഹന്യാദിഷുര്മുക്തോ ധനുഷ്മതാ। ബുദ്ധിര്ബുദ്ധിമതോത്സൃഷ്ടാ ഹന്യാദ്രാഷ്ട്രം സരാജകമ്
വില്ലാളൻ അമ്പ് വിട്ടാൽ ഒരാളെ കൊല്ലാം, അല്ലെങ്കിൽ കൊല്ലാതിരിക്കാം; എന്നാൽ, ജ്ഞാനികൾ ഉപേക്ഷിച്ച ജ്ഞാനം രാജാവിനെയും രാജ്യത്തെയും നശിപ്പിക്കും.
ഏകയാ ദ്വേ വിനിശ്ചിത്യ ത്രീംശ്ചതുര്ഭിര്വശേ കുരു। പഞ്ച ജിത്വാ വിദിത്വാ ഷട് സപ്ത ഹിത്വാ സുഖീ ഭവാ
ഒരുവൻ രണ്ടിനെ തീരുമാനിക്കണം; മൂന്നോ നാലോ ചേർന്ന് കീഴടക്കണം; അഞ്ചിനെ ജയിച്ച്, ആറിനെ അറിയിച്ച്, ഏഴിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കണം.
ഏകം വിഷരസോ ഹന്തി ശസ്ത്രേണൈകശ്ച വധ്യതേ। സരാഷ്ട്രം സപ്രജം ഹന്തി രാജാനം മന്ത്രപിപ്ലവഃ
ഒരു വിഷം ഒരാളെ കൊല്ലും, ഒരു ആയുധം ഒരാളെ കൊല്ലും; പക്ഷേ, ദുഷ്ട ഉപദേശത്താൽ രാജാവിനെ നശിപ്പിച്ചാൽ, രാജാവിനെയും ജനങ്ങളോടുകൂടി മുഴുവൻ രാജ്യത്തെയും നശിപ്പിക്കും.
ഏകഃ സ്വാദു ന ഭുഞ്ജീത ഏകശ്ചാര്ഥാന്ന ചിന്തയേത്। ഏകോ ന ഗച്ഛേദധ്വാനം നൈകഃ സുപ്തേഷു ജാഗൃയാത്
ഏകാന്തത്തിൽ മധുരം ഭക്ഷിക്കരുത്, സമ്പത്ത് ചിന്തിക്കരുത്; ഒരുവൻ മാത്രം യാത്ര ചെയ്യരുത്, മറ്റുള്ളവർ ഉറങ്ങുമ്പോൾ ഒരുവൻ മാത്രം ഉണരരുത്.
ഏകമേവാദ്വിതീയം തദ്യദ്രാജന്നാവബുധ്യസേ। സത്യം സ്വഗസ്യ സോപാനം പാരാവാരസ്യ നൌരിവ
രാജാവേ, രണ്ടാമൊരുത്തൻ ഇല്ലാത്ത ഒരേയൊരാളായ സത്യം നീ മനസ്സിലാക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, സത്യം സ്വന്തം കുടുംബത്തിന് പടിക്കല്ലാണ്, സമുദ്രം കടക്കാൻ നാവായപോലെ.
ഏകഃ ക്ഷമാവതാം ദോഷോ ദ്വിതീയോ നോപപദ്യതേ। യദേനം ക്ഷമയാ യുക്തമശക്തം മന്യതേ ജനഃ
ക്ഷമയുള്ളവർക്കു ഒരു ദോഷം മാത്രമേയുള്ളൂ, രണ്ടാമത്തേതില്ല; അതായത്, ക്ഷമയാൽ അനുഭവിക്കുന്നവരെ ജനങ്ങൾ ശക്തിയില്ലെന്ന് കരുതുന്നത്.
സോഽസ്യ ദോഷോ ന മന്തവ്യഃ ക്ഷമാ ഹി പരമം ബലമ്। ക്ഷമാ ഗുണോ ഹ്യശക്താനാം ശക്താനാം ഭൂഷണം ക്ഷമാ
അത് ദോഷമായി കരുതേണ്ടതല്ല, ക്ഷമയാണ് ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി; ക്ഷമ ശക്തിയില്ലാത്തവർക്കു ഗുണവും, ശക്തര്ക്കു അലങ്കാരവുമാണ്.
ക്ഷമാ വശീകൃതീര്ലോകേ ക്ഷമയാ കിം ന സാധ്യതേ। ശാന്തിഖങ്ഗഃ കരേ യസ്യ കിം കരിഷ്യതി ദുര്ജനഃ
ലോകത്ത് ക്ഷമയാൽ എല്ലാം കീഴടക്കാം; ക്ഷമയാൽ സാധിക്കാത്തത് എന്താണ്? സമാധാനത്തിന്റെ വാൾ കൈവശമുള്ളവനോട് ദുഷ്ടൻ എന്ത് ചെയ്യും?
അതൃണേ പതിതോ വഹ്നിഃ സ്വയമേവോപശാമ്യതി। അക്ഷമാവാന്പരം ദോഷൈരാത്മാനം ചൈവ യോജയേത്
പുല്ലില്ലാത്തിടത്ത് വീണ തീ സ്വയം അണയുന്നതുപോലെ, ക്ഷമയുള്ളവൻ തന്റെ കുറ്റങ്ങൾ സ്വയം ഏറ്റെടുക്കണം.
ഏകോ ധര്മഃ പരം ശ്രേയഃ ക്ഷമൈകാ ശാന്തിരുത്തമാ । വിദ്യൈകാ പരമാ തൃപ്തിരഹിംസൈകാ സുഖാവഹാ
ഒരു മഹത്തായ ധർമ്മം ഉണ്ട് — നന്മ; ഏറ്റവും ഉത്തമമായ ശാന്തി — ക്ഷമ; പരമമായ തൃപ്തി — വിജ്ഞാനം; ഏറ്റവും സന്തോഷം നൽകുന്നത് — അഹിംസ.
ദ്വാവിമൌ ഗ്രസതേ ഭൂമിഃ സര്പോ ബലിശയാനിവ। രാജാനം ചാവിരോദ്ധാരം ബ്രാഹ്മണം ചാപ്രവാസിനമ്
ഭൂമി രണ്ട് പേരെ വിഴുങ്ങുന്നു, പാതയിലേക്കു കിടക്കുന്നവരെ പാമ്പ് വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ: എതിര്ക്കപ്പെടാത്ത രാജാവിനെയും യാത്ര ചെയ്യാത്ത ബ്രാഹ്മണനെയും.
ദ്വേ കര്മണീ നരഃ കുര്വന്നസ്മിഁല്ലോകേ വിരോചതേ । അബ്രുവന്പരുഷം കിംചിദസതോഽനര്ചയംസ്തഥാ
ഇരണ്ടു കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ ലോകത്ത് പ്രസിദ്ധനാകുന്നു: കഠിനമായതോ അസത്യമായതോ പറയാതിരിക്കുക, അയോഗ്യരെ ആദരിക്കാതിരിക്കുക.
ദ്വാവിമൌ പുരുഷവ്യാഘ്ര പരപ്രത്യയകാരിണൌ । സ്ത്രിയഃ കാമിതകാമിന്യോ മൂര്ഖാഃ പൂജിതപൂജകാഃ
മനുഷ്യരിൽ രണ്ട് വിഭാഗം ഉണ്ട്, മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രതീക്ഷയ്ക്കു വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവർ: തങ്ങളെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരെ തന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന സ്ത്രീകളും, തങ്ങളെ ആദരിക്കുന്നവരെ തന്നെ ആദരിക്കുന്ന മൂഢന്മാരും.
ദ്വാവിമൌ കണ്ടകൌ തീക്ഷ്ണൌ ശരീരപരിശോഷിണൌ। യശ്ചാധനഃ കാമയതേ യശ്ച കുപ്യത്യനീശ്വരഃ
രണ്ടു കഠിനമായ മുള്ളുകൾ ശരീരം ഉണങ്ങിക്കുന്നു: ദരിദ്രൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതും, അധികാരമില്ലാത്തവൻ കോപിക്കുന്നതും.
ദ്വാവേവ ന വിരാജേതേ വിപരീതേന കര്മണാ । ഗൃഹസ്ഥശ്ച നിരാരമ്ഭഃ കാര്യവാംശ്ചൈവ ഭിക്ഷുകഃ
രണ്ടു പേർ സ്വഭാവത്തിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചാൽ പ്രസിദ്ധരാവില്ല: പ്രവർത്തനമില്ലാത്ത ഗൃഹസ്ഥനും, പ്രവർത്തിയിൽ ഏർപ്പെടുന്ന ഭിക്ഷുക്കളും.
ദ്വാവിമൌ പുരുഷൌ രാജന്സ്വര്ഗസ്യോപരി തിഷ്ഠതഃ। പ്രഭുശ്ച ക്ഷമയാ യുക്തോ ദരിദ്രശ്ച പ്രദാനവാന്
രാജാവേ, സ്വർഗത്തിന് മുകളിലായി നില്ക്കുന്ന രണ്ട് പേർ ഉണ്ട്: ക്ഷമയുള്ള ശക്തവാനും, ദരിദ്രനായും ദാനശീലനുമായവനും.