ശ്രോതുമിച്ഛാമി തേ ധര്മ്യം പരം നൈശ്രേയസം വചഃ। അസ്മിന്രാദര്ഷിവംശേ ഹി ത്വമേകഃ പ്രാജ്ഞസംമതഃ
നിന്റെ ധാർമ്മികവും ഉത്തമവുമായ ഉപദേശം ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈ രാജവംശത്തിൽ നീയൊന്നാണ് എല്ലാവരും ബുദ്ധിമാനെന്നു അംഗീകരിക്കുന്നത്.
രാജാ ലക്ഷണസംപന്നസ്ത്രൈലോക്യസ്യാധിപോ ഭവേത്। പ്രേഷ്യസ്തേ പ്രേഷിതശ്ചൈവ ധൃതരാഷ്ട്ര യുധിഷ്ഠിരഃ
സമസ്ത ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായ രാജാവ് മൂന്നു ലോകത്തിന്റെയും അധിപനാകാൻ കഴിയും. ധൃതരാഷ്ട്രാ, യുദിഷ്ഠിരൻ ഇപ്പോൾ നിന്റെ ദൂതനാണ്, നീയാണ് അയച്ചത്.
വിപരീതതരശ്ച ത്വം ഭാഗധേയേ ന സംമതഃ। അര്ചിഷാം പ്രക്ഷയാച്ചൈവ ധര്മാത്മാ ധര്മകോവിദഃ
നിന്റെ ഭാഗ്യത്തിൽ നീ ഏറ്റവും വിപരീതനാണെന്ന് എല്ലാവരും കരുതുന്നു; പ്രകാശം കുറഞ്ഞതുകൊണ്ട് ധാർമ്മികനും പണ്ഡിതനും അനുകൂലമല്ല.
ആനൃശംസ്യാദനുക്രോശാദ്ധര്മാത്സത്യാത്പരാക്രമാത്। ഗുരുത്വാത്ത്വയി സംപ്രേക്ഷ്യ ബഹൂന്ക്ലേശാംസ്തിതിക്ഷതേ
നിന്റെ കാരുണ്യം, ദയ, ധർമ്മം, സത്യം, വീര്യം, ഗൗരവം എന്നിവ കാരണം അനേകം പേർ കഷ്ടങ്ങൾ സഹിക്കുന്നു.
ദുര്യോധനേ സൌബലേ ച കര്ണേ ദുഃശാസനേ തഥാ। ഏതേഷ്വൈശ്വര്യമാധായ കഥം ത്വം ഭൂതിമിച്ഛസി
ദുര്യോധനനും ശകുനിയുടെ മകനും കർണ്ണനും ദുഃശാസനനും ഇവരിൽ അധികാരം നല്കി നീ എങ്ങനെയാണ് ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?
ആത്മജ്ഞാനം സമാരമ്ഭസ്തിതിക്ഷാ ധര്മനിത്യതാ। യമര്ഥാന്നാപകര്ഷന്തി സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ
സ്വയം അറിവ്, ശ്രമം, ക്ഷമ, ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരത — സമ്പത്ത് അവനെ തെറ്റുവിളിക്കാതിരിക്കുന്നവൻ പണ്ഡിതനായി പറയപ്പെടുന്നു.
ഏകസ്മാദ്വൃക്ഷാദ്യജ്ഞപാത്രാണി രാജ- ന്സ്രുക്വ ദ്രോണീ പേഠനീപീഡനേ ച। ഏതസ്മാദ്രാജന്ബ്രുവതോ മേ നിബോധ ഏകസ്മാദ്വൈ ജായതേഽസച്ച സച്ച
ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് യജ്ഞത്തിനുള്ള പാത്രങ്ങൾ, അർപ്പണചട്ടു, തണ്ണീർപാത്രം, ഉരുളി, അടിച്ചുപൊടിക്കുന്ന കല്ല് എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു രാജാവേ. അതുപോലെ, ഒരേ ഉറവിടത്തിൽ നിന്ന് സത്യംയും അസത്യംയും ഉണ്ടാകുന്നുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
നിഷേവതേ പ്രശസ്താനി നിന്ദിതാനി ന സേവതേ। അനാസ്തികഃ ശ്രദ്ദധാന ഏതത്പണ്ഡിതലക്ഷണമ്
പുകഴ്ച ലഭിക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ പിന്തുടർന്ന്, നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നവ ഒഴിവാക്കുന്നവനും, വിശ്വാസമുള്ളവനും, അസ്ഥികവുമല്ലാത്തവനും ആണെങ്കിൽ, അതാണ് ജ്ഞാനിയുടെ ലക്ഷണം.
ക്രോധോ ഹര്ഷശ്ച ദര്പശ്ച ഹ്രീഃ സ്തമ്ഭോ മാന്യമാനിതാ। യമര്ഥാന്നാപകര്ഷന്തി സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ
കോപം, സന്തോഷം, അഹങ്കാരം, ലജ്ജ, മുറുകെ പിടിക്കൽ, മാന്യവും അപമാനവും — ഇവയൊന്നും മനസ്സിനെ കുലുക്കാനാവാത്തവനെയാണ് ജ്ഞാനിയെന്ന് പറയുന്നത്.
യസ്യ കൃത്യം ന ജാനന്തി മന്ത്രം വാ മന്ത്രിതം പരേ। കൃതമേവാസ്യ ജാനന്തി സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ
മറ്റുള്ളവർക്ക് തന്റെ ചെയ്യേണ്ട കാര്യവും ആലോചനകളും അറിയാനാവാത്തവനും, ചെയ്ത പ്രവർത്തികൾ മാത്രം അറിയപ്പെടുന്നവനുമാണ് ജ്ഞാനിയെന്ന് പറയുന്നത്.
യസ്യ കൃത്യം ന വിഘ്നന്തി ശീതമുഷ്ണം ഭയം രതിഃ। സമൃദ്ധിരസമൃദ്ധിര്വാ സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ
തണുപ്പ്, ചൂട്, ഭയം, ആനന്ദം, സമ്പത്ത്, ദാരിദ്ര്യം എന്നിവ ഒന്നും തന്നെ തന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ തടയാനാവാത്തവനെയാണ് ജ്ഞാനിയെന്ന് പറയുന്നത്.
യസ്യ സംസാരിണീ പ്രജ്ഞാ ധര്മാര്ഥാവനുവര്തതേ। കാമാദര്ഥം വൃണീതേ യഃ സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ
ഇഹലോകത്തിൽ ധർമ്മത്തെയും സമ്പത്തെയും പിന്തുടരുന്ന വിവേകമുള്ളവനും, ആഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് സമ്പത്ത് തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതെന്നും ആണെങ്കിൽ, അവനെയാണ് ജ്ഞാനിയെന്ന് പറയുന്നത്.
യഥാശക്തി ചികീര്ഷന്തി യഥാശക്തി ച കുര്വതേ। കിംചിദവമന്യന്തേ നരാഃ പണ്ഡിതബുദ്ധയഃ
തങ്ങളുടെ കഴിവിനനുസരിച്ച് ശ്രമിക്കുകയും പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവരും, ചിലപ്പോൾ ചെറിയ കാര്യങ്ങൾ അവഗണിക്കുന്നവരും ജ്ഞാനമുള്ളവരാണ്.
ക്ഷിപ്രം വിജാനാതി ചിരം ശ്രൃണോതി വിജ്ഞായ ചാര്ഥം ഭജതേ ന കാമാത്। നാസംപൃഷ്ടോ ഹ്യുപയുങ്ക്തേ പരാര്ഥേ തത്പ്രജ്ഞാനം പ്രഥമം പണ്ഡിതസ്യ
വേഗത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുകയും, ദീർഘമായി കേൾക്കുകയും, കാര്യത്തിന്റെ അർത്ഥം ഗ്രഹിച്ചശേഷം ആഗ്രഹം കൊണ്ടല്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനാണ് ജ്ഞാനി. ചോദിക്കാത്ത കാര്യങ്ങൾ മറ്റുള്ളവർക്കായി ഉപയോഗിക്കാറില്ല; ഈ വിവേകമാണ് ജ്ഞാനിയുടെ പ്രധാന ലക്ഷണം.
നാപ്രാപ്യമഭിവാഞ്ഛന്തി നഷ്ടം നേച്ഛന്തി ശോചിതുമ്। ആപത്സു ച ന മുഹ്യന്തി നരാഃ പണ്ഡിതബുദ്ധയഃ
ലഭിക്കാനാവാത്തത് ആഗ്രഹിക്കാതെയും, നഷ്ടപ്പെട്ടതിൽ ദുഃഖിക്കാതെയും, പ്രതിസന്ധിയിൽ മനസ്സാകുലരാകാതെയും ഇരിക്കുന്നവരാണ് ജ്ഞാനമുള്ളവർ.
നിശ്ചിത്യ യഃ പ്രക്രമതേ നാന്തര്വസതി കര്മണഃ। അവന്ധ്യകാലോ വശ്യാത്മാ സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ
ശ്രദ്ധയോടെ ആലോചിച്ചശേഷം പ്രവർത്തിക്കുകയും, ജോലി മുടങ്ങാതെ മുന്നോട്ട് പോകുകയും, സമയമൊന്നും പാഴാക്കാതെയും, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ചവനാണ് ജ്ഞാനിയെന്ന് പറയുന്നത്.
ആര്യകര്മണി രജ്യന്തേ ഭൂതികര്മാണി കുര്വതേ ഹിതം ച നാഭ്യസൂയന്തി പണ്ഡിതാ ഭരതര്ഷഭ
മഹാനീയമായ പ്രവൃത്തികളിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തുകയും, ഐശ്വര്യത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുകയും, ഗുണകരമായ കാര്യങ്ങളിൽ അസൂയ കാണിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നവരാണ് ജ്ഞാനികൾ ഭാരതശ്രേഷ്ഠ.
ന ഹൃഷ്യത്യാത്മസംമാനേ നാവമാനേന തപ്യതേ। ഗാങ്ഗോ ഹ്രദ ഇവാക്ഷോഭ്യോ യഃ സ പണ്ഡിത ഉച്യതേ
സ്വയം പുകഴ്ച ലഭിച്ചപ്പോൾ അതിൽ ആനന്ദിക്കാതെയും, അപമാനത്തിൽ വിഷമിക്കാതെയും, ആഴമുള്ള ഗംഗാനദിയിൽപോലെ അശാന്തനാകാതെയും ഇരിക്കുന്നവനാണ് ജ്ഞാനിയെന്ന് പറയുന്നത്.
തത്ത്വജ്ഞഃ സര്വഭൂതാനാം യോഗജ്ഞഃ സര്വകര്മണാമ്। ഉപായജ്ഞോ മനുഷ്യാണാം നരഃ പണ്ഡിത ഉച്യതേ
എല്ലാ ജീവികളുടെയും സാരാംശം അറിയുന്നവനും, എല്ലാ പ്രവർത്തികളുടെയും യുക്തി അറിയുന്നവനും, മനുഷ്യരിൽ വഴികൾ അറിയുന്നവനുമാണ് ജ്ഞാനിയെന്ന് പറയുന്നത്.
പ്രവൃത്തവാക് ചിത്രകഥ ഊഹവാന്പ്രതിഭാനവാന്। ആശു ഗ്രന്ഥസ്യ വക്താ ച യഃ സ പണ്ഡിത ഉച്യതേ
വാക്ക് സജീവമായവനും, കഥകൾ വൈവിധ്യമാർന്നവനും, ഊഹശക്തിയുള്ളവനും, വേഗത്തിൽ ഗ്രന്ഥം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുന്നവനുമാണ് ജ്ഞാനിയെന്ന് പറയുന്നത്.
ശ്രുതം പ്രജ്ഞാനുഗം യസ്യ പ്രജ്ഞാ ചൈവ ശ്രുതാനുഗാ । അസംഭിന്നാര്യമര്യാദഃ പണ്ഡിതാഖ്യാം ലഭേത സഃ
വിവേകത്തോടൊപ്പം പഠനം നടത്തുകയും, പഠനത്തോടൊപ്പം വിവേകം പുലർത്തുകയും, മഹാനീയമായ പെരുമാറ്റം തകരാതെ നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നവനാണ് ജ്ഞാനിയെന്ന പേര് ലഭിക്കുന്നത്.
അര്ഥം മഹാന്തമാസാദ്യ വിദ്യാമേശ്വര്യമേവ ച। വിചരത്യസമുന്നദ്ധോ യഃ സ പണ്ഡിത ഉച്യതേ
വലിയ സമ്പത്തും വിജ്ഞാനവും നേടിയിട്ടും അഹങ്കാരം കാണിക്കാതെയും ജീവിക്കുന്നവനാണ് ജ്ഞാനിയെന്ന് പറയുന്നത്.
അശ്രുതശ്ച സമുന്നദ്ധോ ദരിദ്രശ്ച മഹാമനാഃ । അര്ഥാംശ്ചാകര്മണാ പ്രേപ്സുര്മൂഢ ഇത്യുച്യതേ ബുധൈഃ
പഠനം ഇല്ലാതെയും, അഹങ്കാരമുള്ളവനും, ദരിദ്രനും, മനസ്സിൽ വലിയ ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉള്ളവനും, പരിശ്രമമില്ലാതെ സമ്പത്ത് നേടാൻ ശ്രമിക്കുന്നവനുമാണ് മൂഢനെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
സ്വമര്ഥം യഃ പരിത്യജ്യ പരാര്ഥമനുതിഷ്ഠതി। മിഥ്യാ ചരതി മിത്രാര്ഥേ യശ്ച മൂഢഃ സ ഉച്യതേ
സ്വന്തം കാര്യങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റുള്ളവരുടെ കാര്യങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നവനും, സ്നേഹത്തിനായി തെറ്റായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവനുമാണ് മൂഢനെന്ന് പറയുന്നത്.
അകാമാന്കാമയതി യഃ കാമയാനാന്പരിത്യജേത്। ബലവന്തം ച യോ ദ്വേഷ്ടി തമാഹുര്മൂഢചേതസമ്
ആഗ്രഹമില്ലാത്തതിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും, ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനും, ശക്തരോടു വൈരാഗ്യം കാണിക്കുന്നവനും, ഇവരെ ഭ്രാന്തൻമാർ എന്നു പറയുന്നു.
അമിത്രം കുരുതേ മിത്രം മിത്രം ദ്വേഷ്ടി ഹിനസ്തി ച । കര്മ ചാരഭതേ ദുഷ്ടം തമാഹുര്മൂഢചേതസമ്
ശത്രുവിനെ പോലെ സുഹൃത്തിനോട് പെരുമാറുന്നവനും, സുഹൃത്തിനോട് ദ്വേഷവും ദോഷവും കാണിക്കുന്നവനും, ദുഷ്ടകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനും, ഇവരെ ഭ്രാന്തൻമാർ എന്നു പറയുന്നു.
സംസാരയതി കൃത്യാനി സര്വത്ര വിചികിത്സതേ। ചിരം കരോതി ക്ഷിപ്രാര്ഥേ സ മൂഢോ ഭരതര്ഷഭ
എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഗൂഢാലോചനയാക്കി, എല്ലായിടത്തും സംശയിച്ച്, വേഗത്തിൽ ചെയ്യാവുന്ന കാര്യങ്ങൾ വൈകിപ്പിക്കുന്നവൻ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, അവൻ ഭ്രാന്തനാണ്.
ശ്രാദ്ധം പിതൃഭ്യോ ന ദദാതി ദൈവതാനി ന ചാര്ചതി । സുഹൃന്മിത്രം ന ലഭതേ തമാഹുര്മൂഢചേതസമ്
പിതാക്കന്മാർക്ക് ശ്രാദ്ധം അർപ്പിക്കാതെയും, ദേവന്മാരെ ആരാധിക്കാതെയും, നല്ല സുഹൃത്ത് നേടാതെയും ഇരിക്കുന്നവനെ ഭ്രാന്തൻമാർ എന്നു പറയുന്നു.
അനാഹൂതഃ പ്രവിശതി ഹ്യപൃഷ്ടോ ബഹു ഭാഷതേ। അവിശ്വസ്തേ വിശ്വസിതി മൂഢചേതാ നരാധമഃ
ആഹ്വാനം ചെയ്യാതെ അകത്തു കടക്കുന്നവനും, ചോദിക്കാതെ അനാവശ്യമായി സംസാരിക്കുന്നവനും, വിശ്വസിക്കരുതാത്തവരെ വിശ്വസിക്കുന്നവനും, ഭ്രാന്തൻമാരിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനാണ്.
പരം ക്ഷിപതി ദോഷേണ വര്തമാനഃ സ്വയം തഥാ। യശ്ച ക്രുധ്യത്യനീശാനഃ സ ച മൂഢതമോ നരഃ
താനാണ് തെറ്റുണ്ടാക്കുന്നത് എന്നറിയാതെ, മറ്റുള്ളവരെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നവനും, ശക്തിയില്ലാതിരിക്കെ കോപം കാണിക്കുന്നവനും, അവൻ ഏറ്റവും ഭ്രാന്തനാണ്.