അവിനാശമിച്ഛതാം ബ്രാഹ്മണാനാം പ്രായശ്ചിത്തം വിഹിതം യദ്വിധാത്രാ। സംപശ്യേഥാഃ കര്മസു വര്തമാനാന് വികര്മസ്ഥാന്സഞ്ജയ ഗര്ഹയേസ്ത്വമ്
അക്ഷയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കായി, സൃഷ്ടാവൻ നിർദ്ദേശിച്ച പ്രായശ്ചിത്തമാണ് ഉത്തമം. പ്രവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവരെ നീ നിരീക്ഷിക്കണം; തെറ്റായ പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നവരെ നീ കുറ്റപ്പെടുത്തണം, സംജയാ.
മനീഷിണാം സത്ത്വിച്ഛേദനായ വിധിയതേ സത്സു വൃത്തിഃ സദൈവ। അബ്രാഹ്മണാഃ സന്തി തു യേ ന വൈദ്യാഃ സര്വോത്സങ്ഗം സാധു മന്യേത തേഭ്യഃ
ജ്ഞാനികൾക്ക്, സന്മാർഗ്ഗത്തിൽ നിലനിൽക്കാൻ നല്ലവരോടൊപ്പം ജീവിക്കേണ്ടതാണെന്ന് എപ്പോഴും നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്മാരല്ലാത്തവരും, വൈദ്യന്മാരല്ലാത്തവരും, ഇവരെ മുഴുവൻ വിട്ടുനിൽക്കേണ്ടവരായാണ് കരുതേണ്ടത്.
തദധ്വാനഃ പിതരോ യേ ച പൂര്വേ പിതാമഹാ യേ ച തേഭ്യഃ പരേഽന്യേ। യജ്ഞൈഷിണോ യേ ച ഹി കര്മ കുര്യു- ര്നാന്യം തതോ നാസ്തികോഽസ്മീതി മന്യേ
ഈ മാർഗ്ഗം പിന്തുടർന്ന പിതാക്കന്മാരും, അവരുടെ അപ്പന്മാരും, അവരെക്കാൾ മുൻപുള്ളവരും, യജ്ഞം ആഗ്രഹിച്ച് പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നവരും— ഇതല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല, ഇതാണ് മാർഗ്ഗം, അസ്തികത്വം അല്ലാതെ.
യത്കിംചനേദം വിത്തമസ്യാം പൃഥിവ്യാം യദ്ദേവാനാം ത്രിദശാനാം പരം യത്। പ്രാജാപത്യം ത്രിദിവം ബ്രഹ്മലോകം നാധര്മതഃ സഞ്ജയ കാമയേയമ്
ഈ ഭൂമിയിൽ എത്ര സമ്പത്തുണ്ടെങ്കിലും, ദേവന്മാരിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതമായതും, പ്രജാപതിയുടെ സ്വർഗ്ഗവും ബ്രഹ്മലോകവും ആയാലും, അധർമ്മം വഴി ഞാൻ അതെന്തും ആഗ്രഹിക്കില്ല, സംജയാ.
ധര്മേശ്വരഃ കുശലോ നീതിമാംശ്ചാ- പ്യുപാസിതാ ബ്രാഹ്മണാനാം മനീഷീ। നാനാവിധാംശ്ചൈവ മഹാബലാംശ്ച രാജന്യഭോജാനനുശാസ്തി കൃഷ്ണഃ
ധർമ്മത്തിൽ പ്രാവീണ്യവും, നയത്തിൽ നിപുണതയും, ജ്ഞാനവും ഉള്ളവൻ കൃഷ്ണൻ ആണ്. പണ്ഡിതരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ സേവിക്കുകയും, വിവിധ ശക്തരായ രാജാക്കന്മാരെയും പ്രഭുക്കളെയും ഭരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
യദി ഹ്യഹം വിസൃജത്സാമ ഗര്ഹ്യോ നിയുധ്യമാനോ യദി ജഹ്യാം സ്വധര്മമ് । മഹായശാഃ കേശവസ്തദ്ബ്രവീതു വാസുദേവസ്തൂഭയോരര്ഥകാമഃ
എനിക്ക് സമാധാനപഥം ഉപേക്ഷിക്കാനോ, എന്റെ ധർമ്മം വിട്ടൊഴിയാനോ ആവശ്യമില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ മഹാശ്രീകേശവൻ തന്നെ അതു പ്രഖ്യാപിക്കട്ടെ; കാരണം വാസുദേവൻ ഇരുവിഭാഗത്തിന്റെയും ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ശൈനേയോഽയം ചേദയശ്ചാന്ധകാശ്ച വാര്ഷ്ണേയഭോജാഃ കുകുരാഃ സൃഞ്ജയാശ്ച । ഉപാസീനാ വാസുദേവസ്യ ബുദ്ധിം നിഗൃഹ്യ ശത്രൂന്സുഹൃദോ നന്ദയന്തി
സത്യകി, കൃതവർമ്മ, അന്ധകന്മാർ, വൃഷ്ണികൾ, ഭോജന്മാർ, കുകുരന്മാർ, ശ്രിഞ്ചയന്മാർ എന്നിവരെല്ലാം വാസുദേവന്റെ ഉപദേശം ശ്രവിച്ച് ഇരുന്നാൽ, അവർ ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കി സുഹൃത്തുക്കളെ സന്തോഷിപ്പിക്കും.
വൃഷ്ണ്യന്ധകാ ഹ്യുഗ്രസേനാദയോ വൈ കൃഷ്ണപ്രണീതാഃ സര്വ ഏവേന്ദ്രകല്പാഃ । മനസ്വിനഃ സത്യപരായണാശ്ച മഹാബലാ യാദവാ ഭോഗവന്തഃ
വൃഷ്ണികൾ, അന്ധകന്മാർ, ഉഗ്രസേനനും മറ്റു യാദവന്മാരും എല്ലാം കൃഷ്ണന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ, ഇന്ദ്രനോടു തുല്യശക്തിയുള്ളവരും, മനസ്സിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവരും, സത്യനിഷ്ഠരുമായി, മഹാബലശാലികളും സമ്പന്നരുമാണ്.
കാശ്യോ ബഭ്രുഃ ശ്രിയമുത്തമാം ഗതോ ലബ്ധ്വാ കൃഷ്ണം ഭ്രാതരമീശിതാരമ് । യസ്മൈ കാമാന്വര്ഷതി വാസുദേവോ ഗ്രീഷ്മാത്യയേ മേഘ ഇവ പ്രജാഽഭ്യഃ
കാശിരാജാവായ ബഭ്രു, തന്റെ സഹോദരനും അധിപനുമായ കൃഷ്ണനെ ലഭിച്ചതിനാൽ ഉത്തമമായ ഐശ്വര്യം നേടി. വാസുദേവൻ അവനു ഇഷ്ടങ്ങൾ മഴപെയ്യുന്ന മേഘം പോലെ നൽകുന്നു.
ഈദൃശോഽയം കേശവസ്താത വിദ്വാന് വിദ്ധി ഹ്യേനം കര്മണാം നിശ്ചയജ്ഞമ്। പ്രിയശ്ച നഃ സാധുതമശ്ച കൃഷ്ണോ നാതിക്രാമേ വചനം കേശവസ്യ
ഇങ്ങനെയൊരാളാണ് ഈ ജ്ഞാനിയായ കേശവൻ. അച്ഛാ, പ്രവർത്തികളുടെ യഥാർത്ഥം തിരിച്ചറിയുന്നവനായി കൃഷ്ണനെ അറിയണം. കൃഷ്ണൻ ഞങ്ങൾക്ക് പ്രിയനും ഉത്തമനും ആണ്; കേശവന്റെ വാക്ക് ഞാൻ ഒരിക്കലും ലംഘിക്കില്ല.
അവിനാശം സഞ്ജയ പാണ്ഡവാനാ- മിച്ഛാമ്യഹം ഭൂതിമേഷാം പ്രിയം ച। തഥാ രാജ്ഞോ ധൃതരാഷ്ട്രസ്യ സൂത സമാശംസേ ബഹുപുത്രസ്യ വൃദ്ധിമ്
സഞ്ജയാ, ഞാൻ പാണ്ഡവന്മാരുടെ അക്ഷയം, ഐശ്വര്യം, സന്തോഷം എന്നിവ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ അനേകമക്കളുടെയും വളർച്ച ഞാൻ ആശംസിക്കുന്നു.
കാമോ ഹി മേ സഞ്ജയ നിത്യമേവ നാന്യദ്ബ്രൂയാം താന്പ്രതി ശാമ്യതേതി। രാജ്ഞശ്ച ഹി പ്രിയമേതച്ഛൃണോമി മന്യേ ചൈതത്പാണ്ഡവാനാം സമക്ഷമ്
സഞ്ജയാ, എനിക്ക് എപ്പോഴും ഒരേ ആഗ്രഹം മാത്രം ഉണ്ട്—അവർ സമാധാനം പുലർത്തണം. അതിനു പുറമെ ഞാൻ ഒന്നും പറയില്ല. രാജാവിന് ഇതു പ്രിയം എന്ന് ഞാൻ കേൾക്കുന്നു; പാണ്ഡവന്മാരുടെ സന്നിധിയിലും ഇതു ശരിയാണെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു.
സുദുഷ്കരസ്തത്ര ശമോ ഹി നൂനം പ്രദര്ശിതഃ സഞ്ജയ പാണ്ഡവേന। യസ്മിന്ഗൃദ്ധോ ധൃതരാഷ്ട്രഃ സപുത്രഃ കസ്മാദേഷാം കലഹോ നാവമൂര്ച്ഛേത്
സഞ്ജയാ, അവിടെ പാണ്ഡവൻ കാണിച്ച സമാധാനം വളരെ ദുർലഭമാണ്. ധൃതരാഷ്ട്രനും മക്കളും ലാഭലോഭികളായിരിക്കുമ്പോൾ, ഈ കലഹം ശക്തിപ്പെടുന്നത് അത്ഭുതമല്ല.
ന ത്വം ധര്മം വിചരം സഞ്ജയേഹ മത്തശ്ച ജാനാമി യുധിഷ്ഠിരാച്ച അഥോ കസ്മാത്സജ്ജയ പാണ്ഡവസ്യ ഉത്സാഹിനഃ പൂരയതഃ സ്വകര്മ
സഞ്ജയാ, നീ ഇവിടെ ധർമ്മം അനുസരിക്കുന്നില്ല; ഞാൻ തന്നെയും, യുദ്ധിഷ്ഠിരനെയും നോക്കിയാൽ അതറിയാം. എന്നാൽ, ഉത്സാഹത്തോടെ തന്റെ കര്ത്തവ്യം നിറവേറ്റുന്ന പാണ്ഡവനെ നീ എന്തുകൊണ്ട് തടയുന്നു?
യഥാഖ്യാതമാവമതഃ കുടുമ്ബേ പുരാ കസ്മാന്സാധുവിലോപമാത്ഥ। അസ്മിന്വിധൌ വര്തമാനേ യഥാവ- ദുച്ചാവചാ മതയോ ബ്രാഹ്മണാനാമ്
കുടുംബത്തിൽ മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെ, നീ നന്നായവനാണെന്ന് കരുതി അവരുടെ നാശം എങ്ങനെ അംഗീകരിച്ചു? ഇപ്പോഴത്തെ സാഹചര്യത്തിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമാണ്.
കര്മണാഽഽഹുഃ സിദ്ധിമേകേ പരത്ര ഹിന്വാ കര്മ വിദ്യയാ സിദ്ധിമേകേ। നാഭുഞ്ജാനോ ഭക്ഷ്യഭോജ്യസ്യ തൃപ്യേ- ദ്വിദ്വാനപീഹ വിഹിതം ബ്രാഹ്മണാനാമ്
ചിലർ പറയുന്നു ഫലം പ്രവർത്തിയിലൂടെയാണെന്ന്; മറ്റുചിലർ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ പ്രവർത്തി ഉപേക്ഷിച്ചാണ് ഫലം ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. എങ്കിലും, ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ആസ്വദിക്കാതെ ഒരു പണ്ഡിതനും തൃപ്തനാവില്ല.
യാ വൈ വിദ്യാഃ സാധയന്തീഹ കര്മ താസാം ഫലം വിദ്യതേ നേതരാസാമ്। തത്രേഹ വൈ ദൃഷ്ടഫലം തു കര്മ പീത്വോദകം ശാമ്യതി തൃഷ്ണയാഽഽര്തഃ
ഇവിടെ പ്രവർത്തി സഫലമാക്കുന്ന വിദ്യകൾക്ക് മാത്രമേ ഫലം ഉണ്ടാകൂ; മറ്റുള്ളവയ്ക്ക് ഇല്ല. ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്ക് ദൃശ്യമായ ഫലമുണ്ട്; ദാഹംകൊണ്ട് കഷ്ടപ്പെടുന്നവൻ വെള്ളം കുടിച്ചാൽ എങ്ങനെ തൃപ്തനാകുന്നുവോ അതുപോലെ.
സോഽയം വിധിര്വിഹിതഃ കര്മണൈവ സംവര്തതേ സഞ്ജയ തത്ര കര്മ। തത്ര യോഽന്യത്കര്മണഃ സാധു മന്യേ- ന്മോഘം തസ്യാലപിതം ദുര്ബലസ്യ
ഇങ്ങനെ, പ്രവർത്തിയിലൂടെയാണ് ഫലം ഉണ്ടാകുന്നത്, സഞ്ജയാ. അവിടെ പ്രവർത്തിയാണ് പ്രധാനമായത്. പ്രവർത്തിക്ക് വിരുദ്ധമായി ആരെങ്കിലും കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, അതവന്റെ ദുർബലതയുള്ള വ്യർത്ഥമായ വാക്കുകളാണ്.
കര്മണാഽമീ ഭാന്തി ദേവാഃ പരത്ര കര്മണൈവേഹ പ്ലവതേ മാതരിശ്വാ। അഹോരാത്രേ വിദധത്കര്മണൈവ അതന്ദ്രിതോ നിത്യമുദേതി സൂര്യഃ
പ്രവർത്തിയാൽ ദേവതകൾ പരലോകത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു; ഇവിടെ പ്രവർത്തിയാൽ തന്നെ വായു സഞ്ചരിക്കുന്നു. പ്രവർത്തിയാൽ സൂര്യൻ ഉത്സാഹത്തോടെ ദിവസവും രാത്രി ഉണർന്ന് ഉദയിക്കുന്നു.
മാസാര്ധമാസാനഥ നക്ഷത്രയോഗാ- നതന്ദ്രിതശ്ചന്ദ്രമാശ്ചാഭ്യുപൈതി। അതന്ദ്രിതോ ദഹതേ ജാതവേദാഃ സമിദ്ധ്യമാനഃ കര്മ കുര്വന്പ്രജാഭ്യഃ
ചന്ദ്രൻ, ക്ഷീണമില്ലാതെ, മാസവും പകുതിമാസവും നക്ഷത്രങ്ങളുമായി യോജിച്ച് തന്റെ ഘട്ടങ്ങളിൽ എത്തുന്നു. തീയും ഉത്സാഹത്തോടെ ജ്വലിച്ച് പ്രവർത്തിയിലൂടെ ജനങ്ങൾക്ക് ഉപകാരപ്പെടുന്നു.
അതന്ദ്രിതാ ഭാരമിമം മഹാന്തം ബിഭര്തി ദേവീ പൃഥിവീ വലേന। അതന്ദ്രിതാഃ ശീഘ്രസപോ വഹന്തി സന്തര്പയന്ത്യഃ സര്വഭൂതാനി നദ്യഃ
ദേവിയായ ഭൂമി ക്ഷീണമില്ലാതെ വലിയ ഭാരമെടുത്ത് ശക്തിയാൽ ധരിക്കുന്നു. ക്ഷീണമില്ലാതെ വേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്ന നദികൾ എല്ലാ ജീവികളെയും പോഷിപ്പിക്കുന്നു.
അതന്ദ്രിതോ വര്ഷതി ഭൂരിതേജാഃ സന്നാദയന്നന്തരിക്ഷം ദിശശ്ച। അതന്ദ്രിതോ ബ്രഹ്മചര്യം ചചാര ശ്രേഷ്ഠത്വമിച്ഛന്ബലഭിദ്ദേവതാനാമ്
പ്രഭയുള്ളവൻ ക്ഷീണമില്ലാതെ മഴ പെയ്യുന്നു, ആകാശത്തെയും ദിശകളെയും മുഴങ്ങിക്കുന്നു. ക്ഷീണമില്ലാതെ ഇന്ദ്രൻ ബ്രഹ്മചര്യം ആചരിച്ചു, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠത നേടാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.
ഹിത്വാ സുഖം മനസശ്ച പ്രിയാണി തേന ശക്രഃ കര്മണാ ശ്രൈഷ്ഠ്യമാപ। സത്യം ധര്മം പാലയന്നപ്രമത്തോ ദമം തിതിക്ഷാം സമതാം പ്രിയം ച
മനസ്സിന് ഇഷ്ടമായ സുഖവും പ്രിയപ്പെട്ടതും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇന്ദ്രൻ അങ്ങനെ ചെയ്തതുകൊണ്ടാണ് ഉന്നത സ്ഥാനം നേടിയത്. സത്യവും ധർമ്മവും ജാഗ്രതയോടെ പാലിച്ച്, ആത്മസംയമനം, ക്ഷമ, സമത്വം, സ്നേഹം എന്നിവയും അദ്ദേഹം ആചരിച്ചു.
ഏതാനി സര്വാണ്യുപസേവമാനോ യോ ദേവരാജ്യം മഘവാന്പ്രാപ മുഖ്യമ്। ബൃഹസ്പതിര്ബ്രഹ്മചര്യം ചചാര സമീഹിതഃ സംശിമാത്മാ യഥാവത്
ഈ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ആചരിച്ചുകൊണ്ടാണ് മഘവാൻ ദേവന്മാരിൽ പ്രധാന സ്ഥാനത്ത് എത്തിയത്. ബൃഹസ്പതി, മനസ്സു സ്ഥിരമായി, ഉചിതമായ വിധത്തിൽ ബ്രഹ്മചര്യം പാലിച്ചു, തന്റെ ലക്ഷ്യത്തിനായി പരിശ്രമിച്ചു.
ഹിത്വാ സുഖ പ്രതിരുധ്യേന്ദ്രിയാണി തേന ദേവാനാമഗമദ്ഗൌരവം സഃ। തഥാ നക്ഷത്രാണി കര്മണാഽമുത്ര ഭാന്തി രുദ്രാദിത്യാ വസവോഽഥാപി വിശ്വേ
സുഖം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, അങ്ങനെ ചെയ്തതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ദേവന്മാരിൽ ആദരവും നേടിയത്. അതുപോലെ തന്നെ, നക്ഷത്രങ്ങളും അവരുടെ കർമ്മംകൊണ്ടാണ് അവിടെ പ്രകാശിക്കുന്നത്; രുദ്രന്മാർ, ആദിത്യന്മാർ, വസുക്കൾ, വിശ്വദേവന്മാർ ഇവരും അങ്ങനെ തന്നെ.
യമോ രാജാ വൈശ്രവണഃ കുബേരോ ഗന്ധര്വയക്ഷാപ്സരസശ്ച സൂത। ബ്രഹ്മവിദ്യാം ബ്രഹ്മചര്യം ക്രിയാം ച നിപേവമാണാ ഋഷയോഽമുത്ര ഭാന്തി
യമൻ, വൈശ്രവണൻ എന്ന കുബേരൻ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, അപ്സരസ്സുകൾ, രഥസാരഥികൾ എന്നിവരും ബ്രഹ്മവിദ്യ, ബ്രഹ്മചര്യം, കർമ്മങ്ങൾ എന്നിവ ആചരിച്ച്, മഹർഷികൾ അവിടെയും പ്രകാശിക്കുന്നു.
ജാനന്നിമം സര്വലോകസ്യ ധര്മം വിപ്രേന്ദ്രാണാം ക്ഷത്രിയാണാം വിശാം ച। സ കസ്മാത്ത്വം ജാനതാം ജ്ഞാനവാന്സന് വ്യായച്ഛസേക സഞ്ജയ കൌരവാര്ഥേ
സകല ലോകങ്ങളുടെയും ധർമ്മം, പ്രധാന ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെയും, ക്ഷത്രിയന്മാരുടെയും, ജനങ്ങളുടെതും നീ അറിയുമ്പോൾ, അറിഞ്ഞിട്ടും, ജ്ഞാനിയായ സഞ്ജയ, കൌരവരുടെ കാര്യത്തിൽ നീ എന്തുകൊണ്ട് സംശയിക്കുന്നു?
ആമ്നായേഷു നിത്യസംയോഗമസ്യ തഥാഽശ്വമേധേ രാജസൂയേ ച വിദ്ധി। സംയുജ്യതേ ധനുപാ വര്മണാ ച ഹസ്ത്യശ്വാദ്യൈ രഥശസ്ത്രൈശ്ച ഭൂയഃ
വേദങ്ങളിലും അശ്വമേധയാഗത്തിലും രാജസൂയയാഗത്തിലും എപ്പോഴും ആയുധങ്ങൾ, കാവചങ്ങൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ, രഥങ്ങൾ, ആയുധങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധമുണ്ടെന്ന് നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
തേ ചേദിമേ കൌരവാണാമ്രുപായ- മവഗച്ഛേയുവധേനൈവ പാര്ഥാഃ। ധര്മത്രാണം പുണ്യമേഷാം കൃതം സ്യാ- ദാര്യേ വൃത്തേ ഭീമസേനം നിഗൃഹ്യ
ഈ കൌരവർ ഈ മാർഗം മനസ്സിലാക്കിയാൽ, പാണ്ഡവർ കൊല്ലപ്പെടും; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ അവരുടെ പ്രവർത്തി ധാർമ്മികവും പുണ്യകരവുമാകും, ഭീമസേനനെ ഉത്തമമായ രീതിയിൽ നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട്.
തേ ചേത്പിത്ര്യേ കര്മണി വര്തമാനാ ആപദ്യേരന്ദിഷ്ടവശേന മൃത്യുമ്। യഥാശക്ത്യാപൂരയന്തഃ സ്വകര്മ തദപ്യേഷാം നിധനം സ്യാത്പ്രശസ്തമ്
അവർക്കു പിതൃകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോൾ വിധിയുടെ പ്രകാരം മരണം സംഭവിച്ചാൽ, അവർക്ക് കഴിയുന്നത്ര സ്വന്തം കര്മ്മം നിറവേറ്റി, അത്തരം അന്ത്യം പോലും അവർക്കു പ്രശംസനീയമായിരിക്കും.