നാധര്മേ തേ ധീയതേ പാര്ഥ ബുദ്ധി- ര്ന സംരമ്ഭാത്കര്മ ചകര്ഥ പാപമ് । ആത്ഥ കിം തത്കാരണം യസ്യ ഹേതോഃ പ്രജ്ഞാവിരുദ്ധം കര്മ ചികീര്ഷസീദമ്
പാർഥാ, നീ അധർമ്മത്തിൽ മനസ്സിടുന്നില്ല, കോപത്തിൽ പാപം ചെയ്തതുമില്ല. എന്നാൽ, വിവേകത്തിന് വിരുദ്ധമായി ഈ പ്രവൃത്തി ചെയ്യാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിന്റെ കാരണം എന്താണെന്ന് എനിക്ക് പറയൂ.
അവ്യാധിജം കടുകം ശീര്ഷരോഗി യശോമുഷം പാപഫലോദയം വാ। സതാം പേയം യന്ന പിബന്ത്യസന്തോ മന്യും മഹാരാജ പിബ പ്രശാമ്യ
കഠിനവും രോഗം വരുത്തുന്നതും, അപകീർത്തി ഉണ്ടാക്കുന്നതും, പാപഫലം നൽകുന്നതുമാണ് അതു. നല്ലവർ അത് കഴിക്കില്ല, ദുഷ്ടർ മാത്രം കഴിക്കും. മഹാരാജാവേ, നീ കോപം അടക്കി മനസ്സ് ശാന്തമാക്കൂ.
പാപാനുബന്ധം കോ നു തം കാമയേത ക്ഷമൈവ തേ ജ്യായസീ നോത ഭോഗാഃ । യത്ര ഭീഷ്മഃ ശാന്തനവോ ഹതഃ സ്യാ- ദ്യത്ര ദ്രോണഃ സഹപുത്രോ ഹതഃ സ്യാത്
പാപത്തിൽ ബന്ധമുള്ളതെന്തിനാണ് ആരെങ്കിലും ആഗ്രഹിക്കുക? ക്ഷമയാണ് നിനക്ക് ഏറ്റവും ഉത്തമം, ഭോഗം അല്ല. ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ഭീഷ്മനും, ദ്രോണനും അവന്റെ മകനും കൊല്ലപ്പെടുന്നിടത്ത്—
കൃപഃ ശല്യഃ സൌമദത്തിര്വികര്ണോ വിവിംശതിഃ കര്ണദുര്യോധനൌ ച। ഏതാന്ഹത്വാ കീദൃശം തത്സുഖം സ്യാ- ദ്യദ്വിന്ദേഥാസ്തദനുബ്രൂഹി പാര്ഥ
കൃപ, ശല്യ, സൌമദത്തി, വികർണ, വിവിംശതി, കർണ, ദുര്യോധനൻ— ഇവരെ കൊല്ലുമ്പോൾ നിനക്ക് എങ്ങനെയുള്ള സന്തോഷം ലഭിക്കും? പാർഥാ, അതിൽ നിന്നു നിനക്ക് എന്ത് സന്തോഷം കിട്ടുമെന്ന് പറയൂ.
ലബ്ധ്വാഽപീമാം പൃഥിവീം സാഗരാന്താം ജരാമൃത്യൂ നൈവ ഹി ത്വം പ്രജഹ്യാഃ। പ്രിയാപ്രിയേ സുഖദുഃഖേ ച രാജ- ന്നൈവം വിദ്വാന്നൈവ യുദ്ധം കുരു ത്വമ്
സമുദ്രം വരെ വ്യാപിച്ച ഭൂമി നേടുകയായാലും, നിനക്ക് വയസ്സും മരണവും ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഇഷ്ടം-അനിഷ്ടം, സുഖം-ദു:ഖം എന്നിവയിൽ, രാജാവേ, ജ്ഞാനികൾ ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കാറില്ല; നീ യുദ്ധം ചെയ്യരുത്.
അമാത്യാനാം യദി കാമസ്യ ഹേതോ- രേവം യുക്തം കര്മ ചികീര്ഷസി ത്വമ്। അപക്രമേഃ സ്വം പ്രദായൈവ തേഷാം മാഗാസ്ത്വം വൈ ദേവയാനാത്പഥോഽദ്യ
നിന്റെ മന്ത്രിമാരുടെ ഇഷ്ടത്തിനായി നീ ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, നിന്റെ സ്വാർത്ഥം അവർക്കു വിട്ടുകൊടുത്താൽ, നീ ഇന്ന് ദൈവങ്ങളുടെ മാർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് തെറ്റിപ്പോകും.
അസംശയം സഞ്ജയ സത്യമേത- ദ്ധര്മോ വരഃ കര്മണാം യത്ത്വമാത്ഥ । ജ്ഞാത്വാ തു മാം സഞ്ജയ ഗര്ഹയേസ്ത്വം യദി ധര്മം യദ്യധര്മം ചരാമി
സംജയാ, സംശയമില്ല, നീ പറഞ്ഞത് സത്യമാണ്; ധർമ്മമാണ് എല്ലാ പ്രവൃത്തികളിലും ഉത്തമം. എന്നാൽ, ഞാൻ ധർമ്മം ചെയ്താലോ അധർമ്മം ചെയ്താലോ, നീ എന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്താമെന്ന് നീ വിശ്വസിച്ചാൽ മാത്രം.
യത്രാധര്മോ ധര്മരൂപാണി ധത്തേ ധര്മഃ കൃത്സ്നോ ദൃശ്യതോഽധര്മരൂപഃ। ബിഭ്രദ്ധര്മോ ധര്മരൂപം തഥാ ച വിദ്വാംസസ്തം സംപ്രപശ്യന്തി ബുദ്ധ്യാ
അധർമ്മം ധർമ്മത്തിന്റെ രൂപം ധരിക്കുമ്പോഴും, ധർമ്മം മുഴുവനും അധർമ്മം പോലെ തോന്നുമ്പോഴും, ധർമ്മം ധർമ്മത്തിന്റെ രൂപം കാണിച്ചാലും, ജ്ഞാനികൾ അതെല്ലാം ബുദ്ധിയാൽ തിരിച്ചറിയും.
ഏവം തഥൈവാപദി ലിങ്ഗമേത- ദ്ധര്മാധര്മൌ നിത്യവൃത്തീ ഭജേതാമ്। ആദ്യം ലിങ്ഗം യസ്യ തസ്യ പ്രമാണ- മാപദ്ധര്മം സഞ്ജയ തം നിബോധ
ഇങ്ങനെ തന്നെ, കഷ്ടകാലത്ത് ഇതാണ് ലക്ഷണം; ധർമ്മവും അധർമ്മവും എപ്പോഴും തങ്ങളുടെ വഴിയിൽ പോകും. ആദ്യ ലക്ഷണമാണ് ഓരോന്നിനും മാനദണ്ഡം; കഷ്ടകാലത്തിലെ ധർമ്മം എനിക്ക് നിന്ന് പഠിക്കൂ, സംജയാ.
ലുപ്തായാം തു പ്രകൃതൌ യേന കര്മ നിഷ്പാദയേത്തത്പരീപ്സേദ്വിഹീനഃ। പ്രകൃതിസ്ഥശ്ചാപദി വര്തമാന ഉഭൌ ഗര്ഹ്യൌ ഭവതഃ സഞ്ജയൈതൌ
സ്വാഭാവിക ക്രമം നഷ്ടമായാൽ, ലക്ഷ്യം നേടാൻ കഴിയുന്ന പ്രവൃത്തി ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കണം, അവസരങ്ങൾ കുറവായാലും. എന്നാൽ, കഷ്ടകാലത്ത് സ്വാഭാവിക രീതിയിൽ തുടരുന്നവനും, ഒന്നും ചെയ്യാത്തവനും, ഇരുവരെയും കുറ്റപ്പെടുത്തണം, സംജയാ.
അവിനാശമിച്ഛതാം ബ്രാഹ്മണാനാം പ്രായശ്ചിത്തം വിഹിതം യദ്വിധാത്രാ। സംപശ്യേഥാഃ കര്മസു വര്തമാനാന് വികര്മസ്ഥാന്സഞ്ജയ ഗര്ഹയേസ്ത്വമ്
അക്ഷയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കായി, സൃഷ്ടാവൻ നിർദ്ദേശിച്ച പ്രായശ്ചിത്തമാണ് ഉത്തമം. പ്രവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവരെ നീ നിരീക്ഷിക്കണം; തെറ്റായ പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നവരെ നീ കുറ്റപ്പെടുത്തണം, സംജയാ.
മനീഷിണാം സത്ത്വിച്ഛേദനായ വിധിയതേ സത്സു വൃത്തിഃ സദൈവ। അബ്രാഹ്മണാഃ സന്തി തു യേ ന വൈദ്യാഃ സര്വോത്സങ്ഗം സാധു മന്യേത തേഭ്യഃ
ജ്ഞാനികൾക്ക്, സന്മാർഗ്ഗത്തിൽ നിലനിൽക്കാൻ നല്ലവരോടൊപ്പം ജീവിക്കേണ്ടതാണെന്ന് എപ്പോഴും നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്മാരല്ലാത്തവരും, വൈദ്യന്മാരല്ലാത്തവരും, ഇവരെ മുഴുവൻ വിട്ടുനിൽക്കേണ്ടവരായാണ് കരുതേണ്ടത്.
തദധ്വാനഃ പിതരോ യേ ച പൂര്വേ പിതാമഹാ യേ ച തേഭ്യഃ പരേഽന്യേ। യജ്ഞൈഷിണോ യേ ച ഹി കര്മ കുര്യു- ര്നാന്യം തതോ നാസ്തികോഽസ്മീതി മന്യേ
ഈ മാർഗ്ഗം പിന്തുടർന്ന പിതാക്കന്മാരും, അവരുടെ അപ്പന്മാരും, അവരെക്കാൾ മുൻപുള്ളവരും, യജ്ഞം ആഗ്രഹിച്ച് പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നവരും— ഇതല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല, ഇതാണ് മാർഗ്ഗം, അസ്തികത്വം അല്ലാതെ.
യത്കിംചനേദം വിത്തമസ്യാം പൃഥിവ്യാം യദ്ദേവാനാം ത്രിദശാനാം പരം യത്। പ്രാജാപത്യം ത്രിദിവം ബ്രഹ്മലോകം നാധര്മതഃ സഞ്ജയ കാമയേയമ്
ഈ ഭൂമിയിൽ എത്ര സമ്പത്തുണ്ടെങ്കിലും, ദേവന്മാരിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതമായതും, പ്രജാപതിയുടെ സ്വർഗ്ഗവും ബ്രഹ്മലോകവും ആയാലും, അധർമ്മം വഴി ഞാൻ അതെന്തും ആഗ്രഹിക്കില്ല, സംജയാ.
ധര്മേശ്വരഃ കുശലോ നീതിമാംശ്ചാ- പ്യുപാസിതാ ബ്രാഹ്മണാനാം മനീഷീ। നാനാവിധാംശ്ചൈവ മഹാബലാംശ്ച രാജന്യഭോജാനനുശാസ്തി കൃഷ്ണഃ
ധർമ്മത്തിൽ പ്രാവീണ്യവും, നയത്തിൽ നിപുണതയും, ജ്ഞാനവും ഉള്ളവൻ കൃഷ്ണൻ ആണ്. പണ്ഡിതരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ സേവിക്കുകയും, വിവിധ ശക്തരായ രാജാക്കന്മാരെയും പ്രഭുക്കളെയും ഭരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
യദി ഹ്യഹം വിസൃജത്സാമ ഗര്ഹ്യോ നിയുധ്യമാനോ യദി ജഹ്യാം സ്വധര്മമ് । മഹായശാഃ കേശവസ്തദ്ബ്രവീതു വാസുദേവസ്തൂഭയോരര്ഥകാമഃ
എനിക്ക് സമാധാനപഥം ഉപേക്ഷിക്കാനോ, എന്റെ ധർമ്മം വിട്ടൊഴിയാനോ ആവശ്യമില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ മഹാശ്രീകേശവൻ തന്നെ അതു പ്രഖ്യാപിക്കട്ടെ; കാരണം വാസുദേവൻ ഇരുവിഭാഗത്തിന്റെയും ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ശൈനേയോഽയം ചേദയശ്ചാന്ധകാശ്ച വാര്ഷ്ണേയഭോജാഃ കുകുരാഃ സൃഞ്ജയാശ്ച । ഉപാസീനാ വാസുദേവസ്യ ബുദ്ധിം നിഗൃഹ്യ ശത്രൂന്സുഹൃദോ നന്ദയന്തി
സത്യകി, കൃതവർമ്മ, അന്ധകന്മാർ, വൃഷ്ണികൾ, ഭോജന്മാർ, കുകുരന്മാർ, ശ്രിഞ്ചയന്മാർ എന്നിവരെല്ലാം വാസുദേവന്റെ ഉപദേശം ശ്രവിച്ച് ഇരുന്നാൽ, അവർ ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കി സുഹൃത്തുക്കളെ സന്തോഷിപ്പിക്കും.
വൃഷ്ണ്യന്ധകാ ഹ്യുഗ്രസേനാദയോ വൈ കൃഷ്ണപ്രണീതാഃ സര്വ ഏവേന്ദ്രകല്പാഃ । മനസ്വിനഃ സത്യപരായണാശ്ച മഹാബലാ യാദവാ ഭോഗവന്തഃ
വൃഷ്ണികൾ, അന്ധകന്മാർ, ഉഗ്രസേനനും മറ്റു യാദവന്മാരും എല്ലാം കൃഷ്ണന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ, ഇന്ദ്രനോടു തുല്യശക്തിയുള്ളവരും, മനസ്സിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവരും, സത്യനിഷ്ഠരുമായി, മഹാബലശാലികളും സമ്പന്നരുമാണ്.
കാശ്യോ ബഭ്രുഃ ശ്രിയമുത്തമാം ഗതോ ലബ്ധ്വാ കൃഷ്ണം ഭ്രാതരമീശിതാരമ് । യസ്മൈ കാമാന്വര്ഷതി വാസുദേവോ ഗ്രീഷ്മാത്യയേ മേഘ ഇവ പ്രജാഽഭ്യഃ
കാശിരാജാവായ ബഭ്രു, തന്റെ സഹോദരനും അധിപനുമായ കൃഷ്ണനെ ലഭിച്ചതിനാൽ ഉത്തമമായ ഐശ്വര്യം നേടി. വാസുദേവൻ അവനു ഇഷ്ടങ്ങൾ മഴപെയ്യുന്ന മേഘം പോലെ നൽകുന്നു.
ഈദൃശോഽയം കേശവസ്താത വിദ്വാന് വിദ്ധി ഹ്യേനം കര്മണാം നിശ്ചയജ്ഞമ്। പ്രിയശ്ച നഃ സാധുതമശ്ച കൃഷ്ണോ നാതിക്രാമേ വചനം കേശവസ്യ
ഇങ്ങനെയൊരാളാണ് ഈ ജ്ഞാനിയായ കേശവൻ. അച്ഛാ, പ്രവർത്തികളുടെ യഥാർത്ഥം തിരിച്ചറിയുന്നവനായി കൃഷ്ണനെ അറിയണം. കൃഷ്ണൻ ഞങ്ങൾക്ക് പ്രിയനും ഉത്തമനും ആണ്; കേശവന്റെ വാക്ക് ഞാൻ ഒരിക്കലും ലംഘിക്കില്ല.
അവിനാശം സഞ്ജയ പാണ്ഡവാനാ- മിച്ഛാമ്യഹം ഭൂതിമേഷാം പ്രിയം ച। തഥാ രാജ്ഞോ ധൃതരാഷ്ട്രസ്യ സൂത സമാശംസേ ബഹുപുത്രസ്യ വൃദ്ധിമ്
സഞ്ജയാ, ഞാൻ പാണ്ഡവന്മാരുടെ അക്ഷയം, ഐശ്വര്യം, സന്തോഷം എന്നിവ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ അനേകമക്കളുടെയും വളർച്ച ഞാൻ ആശംസിക്കുന്നു.
കാമോ ഹി മേ സഞ്ജയ നിത്യമേവ നാന്യദ്ബ്രൂയാം താന്പ്രതി ശാമ്യതേതി। രാജ്ഞശ്ച ഹി പ്രിയമേതച്ഛൃണോമി മന്യേ ചൈതത്പാണ്ഡവാനാം സമക്ഷമ്
സഞ്ജയാ, എനിക്ക് എപ്പോഴും ഒരേ ആഗ്രഹം മാത്രം ഉണ്ട്—അവർ സമാധാനം പുലർത്തണം. അതിനു പുറമെ ഞാൻ ഒന്നും പറയില്ല. രാജാവിന് ഇതു പ്രിയം എന്ന് ഞാൻ കേൾക്കുന്നു; പാണ്ഡവന്മാരുടെ സന്നിധിയിലും ഇതു ശരിയാണെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു.
സുദുഷ്കരസ്തത്ര ശമോ ഹി നൂനം പ്രദര്ശിതഃ സഞ്ജയ പാണ്ഡവേന। യസ്മിന്ഗൃദ്ധോ ധൃതരാഷ്ട്രഃ സപുത്രഃ കസ്മാദേഷാം കലഹോ നാവമൂര്ച്ഛേത്
സഞ്ജയാ, അവിടെ പാണ്ഡവൻ കാണിച്ച സമാധാനം വളരെ ദുർലഭമാണ്. ധൃതരാഷ്ട്രനും മക്കളും ലാഭലോഭികളായിരിക്കുമ്പോൾ, ഈ കലഹം ശക്തിപ്പെടുന്നത് അത്ഭുതമല്ല.
ന ത്വം ധര്മം വിചരം സഞ്ജയേഹ മത്തശ്ച ജാനാമി യുധിഷ്ഠിരാച്ച അഥോ കസ്മാത്സജ്ജയ പാണ്ഡവസ്യ ഉത്സാഹിനഃ പൂരയതഃ സ്വകര്മ
സഞ്ജയാ, നീ ഇവിടെ ധർമ്മം അനുസരിക്കുന്നില്ല; ഞാൻ തന്നെയും, യുദ്ധിഷ്ഠിരനെയും നോക്കിയാൽ അതറിയാം. എന്നാൽ, ഉത്സാഹത്തോടെ തന്റെ കര്ത്തവ്യം നിറവേറ്റുന്ന പാണ്ഡവനെ നീ എന്തുകൊണ്ട് തടയുന്നു?
യഥാഖ്യാതമാവമതഃ കുടുമ്ബേ പുരാ കസ്മാന്സാധുവിലോപമാത്ഥ। അസ്മിന്വിധൌ വര്തമാനേ യഥാവ- ദുച്ചാവചാ മതയോ ബ്രാഹ്മണാനാമ്
കുടുംബത്തിൽ മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെ, നീ നന്നായവനാണെന്ന് കരുതി അവരുടെ നാശം എങ്ങനെ അംഗീകരിച്ചു? ഇപ്പോഴത്തെ സാഹചര്യത്തിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമാണ്.
കര്മണാഽഽഹുഃ സിദ്ധിമേകേ പരത്ര ഹിന്വാ കര്മ വിദ്യയാ സിദ്ധിമേകേ। നാഭുഞ്ജാനോ ഭക്ഷ്യഭോജ്യസ്യ തൃപ്യേ- ദ്വിദ്വാനപീഹ വിഹിതം ബ്രാഹ്മണാനാമ്
ചിലർ പറയുന്നു ഫലം പ്രവർത്തിയിലൂടെയാണെന്ന്; മറ്റുചിലർ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ പ്രവർത്തി ഉപേക്ഷിച്ചാണ് ഫലം ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. എങ്കിലും, ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ആസ്വദിക്കാതെ ഒരു പണ്ഡിതനും തൃപ്തനാവില്ല.
യാ വൈ വിദ്യാഃ സാധയന്തീഹ കര്മ താസാം ഫലം വിദ്യതേ നേതരാസാമ്। തത്രേഹ വൈ ദൃഷ്ടഫലം തു കര്മ പീത്വോദകം ശാമ്യതി തൃഷ്ണയാഽഽര്തഃ
ഇവിടെ പ്രവർത്തി സഫലമാക്കുന്ന വിദ്യകൾക്ക് മാത്രമേ ഫലം ഉണ്ടാകൂ; മറ്റുള്ളവയ്ക്ക് ഇല്ല. ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്ക് ദൃശ്യമായ ഫലമുണ്ട്; ദാഹംകൊണ്ട് കഷ്ടപ്പെടുന്നവൻ വെള്ളം കുടിച്ചാൽ എങ്ങനെ തൃപ്തനാകുന്നുവോ അതുപോലെ.
സോഽയം വിധിര്വിഹിതഃ കര്മണൈവ സംവര്തതേ സഞ്ജയ തത്ര കര്മ। തത്ര യോഽന്യത്കര്മണഃ സാധു മന്യേ- ന്മോഘം തസ്യാലപിതം ദുര്ബലസ്യ
ഇങ്ങനെ, പ്രവർത്തിയിലൂടെയാണ് ഫലം ഉണ്ടാകുന്നത്, സഞ്ജയാ. അവിടെ പ്രവർത്തിയാണ് പ്രധാനമായത്. പ്രവർത്തിക്ക് വിരുദ്ധമായി ആരെങ്കിലും കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, അതവന്റെ ദുർബലതയുള്ള വ്യർത്ഥമായ വാക്കുകളാണ്.
കര്മണാഽമീ ഭാന്തി ദേവാഃ പരത്ര കര്മണൈവേഹ പ്ലവതേ മാതരിശ്വാ। അഹോരാത്രേ വിദധത്കര്മണൈവ അതന്ദ്രിതോ നിത്യമുദേതി സൂര്യഃ
പ്രവർത്തിയാൽ ദേവതകൾ പരലോകത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു; ഇവിടെ പ്രവർത്തിയാൽ തന്നെ വായു സഞ്ചരിക്കുന്നു. പ്രവർത്തിയാൽ സൂര്യൻ ഉത്സാഹത്തോടെ ദിവസവും രാത്രി ഉണർന്ന് ഉദയിക്കുന്നു.
മാസാര്ധമാസാനഥ നക്ഷത്രയോഗാ- നതന്ദ്രിതശ്ചന്ദ്രമാശ്ചാഭ്യുപൈതി। അതന്ദ്രിതോ ദഹതേ ജാതവേദാഃ സമിദ്ധ്യമാനഃ കര്മ കുര്വന്പ്രജാഭ്യഃ
ചന്ദ്രൻ, ക്ഷീണമില്ലാതെ, മാസവും പകുതിമാസവും നക്ഷത്രങ്ങളുമായി യോജിച്ച് തന്റെ ഘട്ടങ്ങളിൽ എത്തുന്നു. തീയും ഉത്സാഹത്തോടെ ജ്വലിച്ച് പ്രവർത്തിയിലൂടെ ജനങ്ങൾക്ക് ഉപകാരപ്പെടുന്നു.